"Dybbuk": Το μουσικό ταξίδι του Μπερνστάιν στις εβραϊκές ρίζες του...

Ο Λέοναρντ Μπέρνσταϊν υπήρξε μια από τις πιο εμβληματικές μορφές της αμερικανικής μουσικής του 20ού αιώνα. Συνθέτης, μαέστρος, πιανίστας και παιδαγωγός, άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη συμφωνική μουσική, την όπερα, το μουσικό θέατρο και την εκπαίδευση. Οι εβραϊκές του ρίζες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του και του καλλιτεχνικού του οράματος.

Γεννημένος στη Μασαχουσέτη από Εβραίους μετανάστες γονείς από την Ουκρανία, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον βαθιά επηρεασμένο από την εβραϊκή πίστη και παράδοση. Ο πατέρας του, Σάμιουελ Μπέρνσταϊν, ήταν ενεργό μέλος της εβραϊκής κοινότητας και αυτό διαμόρφωσε τον Λένι ως άνθρωπο, αλλά και ως καλλιτέχνη.

Η μουσική του Μπέρνσταϊν συχνά αντλούσε έμπνευση από την εβραϊκή πνευματικότητα και τη μυστικιστική παράδοση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σύνθεση του 1974, ενός ιδιαίτερου μπαλέτου βασισμένου σε εβραϊκό θρύλο για την περιπλανώμενη ψυχή, με τίτλο "Dybbuk".

Ο Μπέρνσταϊν είχε διαβάσει το θεατρικό έργο του Λευκορώσου συγγραφέα και λαογράφου Shlomo Ansky με τον ίδιο τίτλο, που πραγματεύεται το ομώνυμο δαιμόνιο, το dybbuk, μια ταραγμένη ψυχή που εισέρχεται στο σώμα ενός ζωντανού ανθρώπου αναζητώντας εκδίκηση. Στην υπόθεση του μπαλέτου, μια νεαρή νύφη κυριεύεται από το πνεύμα του αγαπημένου της, ο οποίος πεθαίνει από θλίψη όταν ο πατέρας της αθετεί τη συμφωνημένη γαμήλια ένωση. Το πνεύμα του γίνεται dybbuk και επιστρέφει, κυριεύοντας το σώμα της γυναίκας.

Ο Μπέρνσταϊν, επηρεασμένος από τη Καμπαλιστική παράδοση, ενσωμάτωσε στο έργο αυτό στοιχεία αριθμολογίας, καθώς στην Καμπάλα οι αριθμοί θεωρούνται φορείς θεϊκής, κρυφής γνώσης. Πίστευε ότι οι αριθμοί δόθηκαν στους Ιουδαίους από τον ίδιο τον Θεό και αντιστοιχούν σε παγκόσμιες αρχές -από τους συνδυασμούς τους εξαρτάται η ζωή και το μέλλον. Αυτή η εσωτερική μαθηματική και θεοσοφική προσέγγιση μεταφέρθηκε στη μουσική δομή του "Dybbuk", δίνοντας ένα έργο σύγχρονης συνθετικής γραφής, βαθιάς μυστικιστικής και αποκρυφιστικής χροιάς.

Η παρτιτούρα του "Dybbuk" μαρτυρά την ευρηματικότητα και τη φαντασία του Μπέρνσταϊν. Η αρμονία και η ενορχήστρωση συνδυάζονται σε έναν μοναδικό, υπνωτιστικό ήχο, γεμάτο πάθος αλλά και "υπολογισμούς". Στο έργο ενσωματώνονται λαϊκά μοτίβα, λειτουργικές φόρμες και ψαλμωδίες της εβραϊκής μουσικής παράδοσης, αποτίοντας φόρο τιμής στις ρίζες του.

Αν και κοσμικός στο φρόνημα και με έντονη κοινωνική και πολιτική δράση, ο Μπέρνσταϊν δεν απομακρύνθηκε ποτέ από την πνευματική του καταγωγή. Ήταν πάντα περήφανος για την εβραϊκή του ταυτότητα και συχνά την ανήγαγε σε κινητήριο δύναμη της καλλιτεχνικής του δημιουργίας. Δεν υπήρξε μόνο ένας σπουδαίος μουσικός, αλλά και ένας αυθεντικός φορέας του εβραϊκού πνεύματος, της αναζήτησης, του μυστικισμού, της έκστασης και της ανάγκης για βαθύτερη κατανόηση του κόσμου.

Leonard Bernstein: "Dybbuk":

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του σπουδαίου μουσικανθρώπου.Πέρασε στην αιωνιότητα στις 14 Οκτωβρίου του 1990. Είναι θαμμένος στην κορυφή του Battle Hill, το ψηλότερο σημείο στο Μπρούκλιν... Ο πρωτοποριακός συνθέτης, μαέστρος και πιανίστας, ο καλλιτέχνης που άλλαξε το πρόσωπο του μουσικού θεάτρου, που ηγήθηκε της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης σε περισσότερες από 1.200 παραστάσεις, πέθανε στο διαμέρισμά του από ανακοπή καρδιάς, ενώ 5 μέρες νωρίτερα, στις 9 του ίδιου μήνα είχε ανακοινώσει την αποχώρησή του από το πόντιουμ...Ήταν 72 χρονών...

Την ημέρα της κηδείας στους δρόμους του Μανχάταν όλοι περπατούσαν σκυθρωποί και στενοχωρημένοι για την απώλειά του. Οι εργάτες οικοδομών δε, καθώς περνούσε μπρος τους η επικήδεια πομπή, έβγαζαν το καπέλο τους, έσκυβαν το κεφάλι, υποκλίνονταν στο σπουδαίο τέκνο της Αμερικής, τον αποχαιρετούσαν με δάκρυα στα μάτια, φωνάζοντας: "Αντίο, Λένι!"

E.E.Cummings - Bernstein: "Αν δε μπορείς να φας πρέπει να..."

Ο ένας, εμβληματικός Αμερικανός ποιητής, πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας.
Ο άλλος, σπουδαίος Αμερικανός μαέστρος, συνθέτης, πιανίστας και μουσικός δάσκαλος.

Το συναπάντημά τους, στη 14η Οκτωβρίου...

• Γεννημένος σαν σήμερα το 1894, ο  e.e cummings, η ποίηση του οποίου χαρακτηρίζεται για το "πειραματικό, άβαν-γκαρντ ύφος της, το ασυνήθιστο και συγχρόνως ανεπιτήδευτο λόγο της, με έντονο ερωτισμό και λυρικότητα. 
  
  Είναι περισσότερο γνωστός για τον αντισυμβατικό τρόπο σύνταξης των φράσεών του και παρατηρείται έντονα σε κάποια ποιήματά του πως δεν υπάρχει τίτλος ενώ δεν χρησιμοποιεί κεφαλαία.
  Έτσι, ακόμη και το όνομά του, e.e.cummings, το έγραφε με πεζά.
  
  
  
  
• Πέρασε στην αιωνιότητα σαν σήμερα, 14 Οκτωβρίου του 1990.
  Ένας σπουδαίος μουσικάνθρωπος, ο Λέοναρντ Μπερνστάιν δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Είναι θαμμένος στην κορυφή του Battle Hill, το ψηλότερο σημείο στο Μπρούκλιν... Ο πρωτοποριακός συνθέτης, μαέστρος και πιανίστας, ο καλλιτέχνης που άλλαξε το πρόσωπο του μουσικού θεάτρου, που ηγήθηκε της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης σε περισσότερες από 1.200 παραστάσεις, πέθανε στο διαμέρισμά του από ανακοπή καρδιάς, ενώ 5 μέρες νωρίτερα, στις 9 του ίδιου μήνα είχε ανακοινώσει την αποχώρησή του από το πόντιουμ...Ήταν 72 χρονών...
  
  Την ημέρα της κηδείας στους δρόμους του Μανχάταν όλοι περπατούσαν σκυθρωποί και στενοχωρημένοι για την απώλειά του. Οι εργάτες οικοδομών δε, καθώς περνούσε μπρος τους η επικήδεια πομπή, έβγαζαν το καπέλο τους, έσκυβαν το κεφάλι, υποκλίνονταν στο σπουδαίο τέκνο της Αμερικής, τον αποχαιρετούσαν με δάκρυα στα μάτια, φωνάζοντας: "Αντίο, Λένι!"

Σήμερα, τιμάμε τον ποιητή και άνθρωπο των Γραμμάτων και τον βασιλιά της μπαγκέτας στο σύγχρονο πόντιουμ, με μια σύνθεση του δεύτερου βασισμένη στην ποίηση του πρώτου.

"Αν δε μπορείς να φας πρέπει να

καπνίσεις και δεν έχουμε

τίποτα να καπνίσουμε: έλα μικρό μου

ας κοιμηθούμε

αν δε μπορείς να καπνίσεις πρέπει να

τραγουδήσεις και δεν έχουμε

τίποτα να τραγουδήσουμε, έλα μικρό μου

ας κοιμηθούμε

αν δε μπορείς να τραγουδήσεις πρέπει να

πεθάνεις και δεν έχουμε

Τίποτα να πεθάνουμε, έλα μικρό μου

ας κοιμηθούμε

αν δε μπορείς να πεθάνεις πρέπει να

ονειρευτείς και δεν έχουμε

τίποτα να ονειρευτούμε, έλα μικρό μου

Ας κοιμηθούμε"

(e.e.cummings: "115 Ποιήματα - Αν δε μπορείς να φας, πρέπει να", εκδ. Οδυσσέας, μτφ Σ.Σκαρτσής)

Στο παραπάνω ποίημα του e.e.cummings με τίτλο "if you can't eat you go to" ο ποιητής με πινελιές κυνικές περιγράφει ένα ζοφερό σενάριο όπου οι άνθρωποι αναγκάζονται να ανακαλύψουν εναλλακτικούς τρόπους προκειμένου να απεγκλωβιστούν από την απελπισία τους.

Όταν πεινούν καταφεύγουν στο κάπνισμα... όταν δεν έχουν τσιγάρο, τραγουδούν... όταν δεν μπορούν να τραγουδήσουν, πεθαίνουν...κι όταν δεν μπορούν να πεθάνουν, παραιτούνται στο κενό του ονείρου.

Το ποίημα απηχεί την απόγνωση και την παντελή έλλειψη ελπίδας την εποχή της μεγάλης ύφεσης, που χαρακτηριζόταν από ανεργία και φτώχεια.

Ήταν το 1976, όταν ανατέθηκε στον Λέοναρντ Μπερνστάιν να συνθέσει ένα έργο με αφορμή τη 200τή επέτειο από την Ανεξαρτησία των ΗΠΑ. 

Ο συνθέτης συλλαμβάνει την ιδέα σχεδιασμού μιας εικόνας του καλλιτεχνικού παρελθόντος της Αμερικής μέσα από την ποίηση 13 ποιητών της χώρας. Το θέμα της ποίησής τους σχετίζεται με την καθημερινότητα, τις συναναστροφές, τη δημιουργικότητα, τον έρωτα και τα προβλήματα μέσα στην πουριτανική κοινωνία.
Ποιητικοί στοχασμοί των Έντγκαρ Άλλαν Πόε, Γουώλτ Γουίτμαν, Γερτρούδης Στάιν, Φρανκ Ο' Χάρα, Λάνγκστον Χιουζ, αλλά και ε.ε.Κάμινγκς συνθέτουν έναν κύκλο δώδεκα τραγουδιών, όπου συναντώνται εκκεντρικές απόψεις και τοποθετήσεις που περιφρονούν τις κοινωνικές συμβάσεις σε μια προσέγγιση ακαταμάχητου εκλεκτικισμού, που αντανακλά ελεύθερα την πλουραλιστική φύση της χώρας.

Ο κύκλος τιτλοφορήθηκε: "Songfest".

Τα μελοποιημένα ποιήματα ερμηνεύονται από έξι σολίστ και αποδίδονται άλλοτε σόλο, ντουέτο ή σεξτέτο. Αυτή η εναλλαγή ενισχύει τη θεατρικότητα του έργου και υπογραμμίζει την εναρμόνιση φωνών, απόψεων και ύφους σαν μια μουσική συζήτηση σε εθνικό επίπεδο.
Το Songfest δεν είναι απλώς ένας κύκλος τραγουδιών· είναι μια ηχητική καταγραφή της αμερικανικής ταυτότητας, πολύμορφη, αντιφατική, πολυεπίπεδη και ανοιχτή στο διαφορετικό. 

Το ποίημα του Κάμινγκς "Αν δε μπορείς να φας" ξεδιπλώνεται σ' ένα σεξτέτο που ηχεί ανατρεπτικό και με χορευτική διάθεση, γεμάτο ζωντάνια και χιούμορ. Η μουσική επένδυση του Μπερνστάιν αγκαλιάζει τη φευγαλέα και ασυνήθιστη γραφή του ποιητή, μετατρέποντας τον ρυθμό των λέξεων σε χορευτική, αυστοσχεδιαστική ενέργεια.

Η σύνθεση φέρει έντονα τα υφολογικά χαρακτηριστικά των μιούζικαλ του Μπερνστάιν, με θεατρικότητα, σαρκασμό και ανεπιτήδευτο λυρισμό. Το ύφος είναι παιγνιώδες και πολυεπίπεδο, σαν να αμφισβητεί τις φόρμες της λόγιας μουσικής, ενώ ταυτόχρονα τις χρησιμοποιεί με μαεστρία.Ένα μουσικό κράμα, που αξιοποιεί την ηχητικότητα της τζαζ, λάτιν και κλασικής.

Απολαύστε το!

L. Bernstein: Songfest, VIII: "If you can't eat you got to", sextet:

Darius Milhaud, Leonard Bernstein και η τζαζ στην κλασική...

 

(στη μνήμη του Νταριούς Μιγιώ της "Ομάδας των Έξι", 
που έφυγε σαν σήμερα, 22 Ιουνίου 1974 στη Γενεύη)

(από: images-amazon)

Η τζαζ σε σχέση με την κλασική είναι ένα θέμα που απασχόλησε τον Λέοναρντ Μπερνστάιν  σε όλη του τη ζωή, τόσο που το 1959 παρουσίασε μια σειρά μορφωτικών τηλεοπτικών εκπομπών με θέμα "Η τζαζ στη σοβαρή μουσική", όπου υποστήριζε ότι "οι δυο μουσικές μορφές, όσο κι αν θεωρούνται ξένες μεταξύ τους, ωστόσο μπορούν να πλησιάσουν η μία την άλλη". 

Καθώς η συμφωνική μουσική της Ευρώπης είχε φτάσει σε σημείο κορεσμού, αρχές του 20ου αι. οι συνθέτες αναζητούν το εξωευρωπαϊκό, το εξωτικό και άγνωστο, το πρωτόγονο κι έτσι στρέφονται προς την Ανατολή, την Αφρική και αλλού. Οι δημιουργοί του Παρισιού έψαχναν το αντίδοτο στο Βαγκνερισμό της εποχής...

Ο Μπερνστάιν από αυτή την εποχή των αρχών του 20ου αι.  ξεχωρίζει ως "αριστούργημα" την "Création du monde-Δημιουργία του κόσμου" του Νταριούς Μιγιώ, που δεν "φλερτάρει" απλά, αλλά μουσικά δένεται βαθιά με τη τζαζ("Bernstein, τζαζ και κλασική", Σάκη Παπαδημητρίου, εκδ.University studio Press, σελ.26-27).

Το "Création du monde"  είναι  μπαλέτο (σύνθεση 1923) σε  λιμπρέτο που περιγράφει τη δημιουργία του κόσμου με βάση την αφρικανική μυθολογία. Ο λιμπρετίστας στηρίχτηκε σε στοιχεία από την "Νεγρική Ανθολογία" του 1919, μια συλλογή ιστοριών από μνήμες των ιεραποστόλων  και άλλων ταξιδιωτών στην Αφρικανική ήπειρο.
Έκανε πρεμιέρα στις 25 Οκτωβρίου 1923 στο Theatre des Champs-Elysees στο Παρίσι.

Όπως αναφέρει και ο Μπερνστάιν, ο Μιγιώ είχε ενθουσιαστεί όταν σε ένα ταξίδι του στις ΗΠΑ, άκουσε τζαζ στους δρόμους και κλαμπς του Χάρλεμ.
Σαν συνθέτης ήταν ανοιχτός σε οποιαδήποτε μουσική φόρμα και ζώντας στο Παρίσι των πρώτων δεκαετιών του 20ου αι. απολάμβανε την τάση του εξωτισμού που επικρατούσε εκείνη την περίοδο.
Συγκεκριμένα, είχε εντυπωσιαστεί από τα εμπνευσμένα από αφρικανικές μάσκες εικαστικά του Πικάσο, αλλά και από την αφροαμερικανή χορεύτρια, Ζοζεφίν Μπέικερ που στη διάρκεια τουρνέ της στην Ευρώπη ξετρέλανε τους Παριζιάνους με τη χορευτική της τέχνη πάνω στους τζαζ κι εν γένει αφροαμερικάνικους ρυθμούς.
Ήταν ο μαύρος θρύλος των βαριετέ, προκλητική με τον τολμηρό ηδυπαθή χορό της και το μοναδικό της στυλ.

Συγκεκριμένα, το Champs-Élysées είχε ζητήσει από τον ιμπρεσάριο ένα αμερικάνικο μπαλέτο. Εκείνος ταξίδεψε στο Χάρλεμ και επέστρεψε με ένα συγκρότημα 25 μαύρων μουσικών, τραγουδιστών και χορευτών, ανάμεσά τους και η μαύρη καλλονή, Ζοζεφίν.
Η παράστασή τους ονομάστηκε: "La Revue Nègre". Στο κοινό της πρεμιέρας ήταν οι Ζαν Κοκτώ, Μωρίς Ραβέλ και Νταριούς Μιγιώ.

Τότε ήταν που ο Μιγιώ  εκστασιασμένος από τα νέα ακούσματα αποφάσισε να ταξιδέψει στην Αμερική και να γνωρίσει από κοντά τη τζαζ αισθητική και ιδιώματα.

Τα κοστούμια του μπαλέτου, όπως και τα σκηνικά ήταν του κυβιστή και προδρόμου της ποπ αρτ, Φερνάρ Λεζέ και αποτελούν πάντρεμα της πρωτόγονης αφρικανικής απεικόνισης  με βιομηχανικές εικόνες και τη μηχανική κίνηση.

Χαρακτηριστική είναι η δυσκολία την οποία αντιμετώπισαν οι χορευτές στην κίνηση, φορώντας τα, καθώς τα κοστούμια ήταν βαριά και  άκαμπτα ώστε να επιτρέπουν  ελευθερία κινήσεων.

(Σχέδια του Φ. Λεζέ, από: dancetabs)

Το μπαλέτο του Μιγιώ ξεκινά με μια ουβερτούρα κι ακολουθούν -χωρίς διακοπή- άλλα πέντε μέρη:

"Ουβερτούρα"

"Το χάος πριν τη δημιουργία"

"Δημιουργία χλωρίδας και  πανίδας"

"Δημιουργία άνδρα και  γυναίκας"

"Επιθυμία"

"Άνοιξη ή Ημέρα Ανάπαυσης"

Ο Μιγιώ έγραψε τη σύνθεση για μικρή ορχήστρα στην οποία κυριαρχούν τα ξύλινα και χάλκινα πνευστά, με το "jazzy" σαξόφωνο να έχει ρόλο πρωταγωνιστικό.
Με πυρήνα την αισθητική της Ομάδας των Έξι -άρα αντιδρώντας στις υπερβολές των μεταρομαντικών συνθετών- ακολούθησε την απλότητα και την χάρη της μουσικής κίνησης και ιδέας, προσαρμοσμένα στις ιδιαιτερότητες της εποχής και τα εξωευρωπαϊκά ερεθίσματα.
Η σύνθεση διακρίνεται για το "πολυτονικό" της στυλ και τη σύμπραξη διαφορετικών αρμονιών και ηχητικών πυκνοτήτων.

Darius Milhaud: "La Creation du Monde-Overture" - Leonard Bernstein

Darius Milhaud: "La Creation du Monde(ολοκληρωμένο):

Μελαγχολία, σάμπα και ο Λέοναρντ Μπερνστάιν...

 

"Samba", Heitor dos Prazeres (br.pinterest)

Kαλημέρα και Χρόνια Πολλά!

Τελευταία Κυριακή της Αποκριάς σήμερα και ταξιδεύουμε στη Βραζιλία και το φημισμένο καρναβάλι του Ρίο!

Φτερά, πούπουλα, κέφι, ξεσάλωμα, εντυπωσιακά κοστούμια, μα κυρίως ρυθμός!

Όλα κινούνται στους χορευτικούς ρυθμούς της ΣΑΜΠΑ!

Η σάμπα ήταν χορός των Αφρικανών, που ως γνωστόν μεταφέρθηκαν στο Νέο Κόσμο ως σκλάβοι.

Παράδοξο, αλλά "Σάμπα" στη γλώσσα τους σημαίνει "μελαγχολία". Λέξη και έννοιες
αντιφατικές, που δεν μπορούν λογικά να συνυπάρχουν.

Όμως, αν επισημανθεί πως η σάμπα προέρχεται από ένα χορό των προγόνων τους, τον χορό "τσόρο=θρήνος" με τον οποίο οι Αφρικανοί συνόδευαν τις ειδωλολατρικές θρησκευτικές τελετές του τόπου τους, ίσως η συσχέτιση γίνει αποδεκτή ευκολότερα.

Ως σκλάβοι, τους απαγορευόταν οποιαδήποτε θρησκευτική-τελετουργική έκφραση, φυσικά.

Έτσι, έπρεπε να βρουν ένα τρόπο να κρατήσουν ζωντανή την κουλτούρα, την παράδοση και τα έθιμά τους.

Άλλαξαν σε ταχύτατη τη ρυθμική αγωγή του τσόρο και με τη σάμπα, μετέτρεψαν δήθεν, τις θρησκευτικές τελετές σε χορευτικές εκδηλώσεις που έμοιαζαν με γιορτή κι έτσι ξεγελούσαν τους λευκούς.

Με το πέρασμα των χρόνων, η σάμπα αγαπήθηκε από όλους, ανεξαρτήτως χρώματος και καταγωγής και ενσωματώθηκε στην κουλτούρα τους...

Η SAMBA του ΜΠΕΡΝΣΤΑΪΝ:

Μπερνστάιν εν δράσει...
(pinterest)

O Λέοναρντ Μπερνστάιν το 1980 για τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας της Συμφωνικής της Βοστώνης(πόλης όπου μεγάλωσε) κλήθηκε να γράψει ένα "Divertimento για Ορχήστρα", μια σύνθεση για μεγάλη συμφωνική ορχήστρα, αποτελούμενη από οκτώ σύντομες μπαγκατέλες, κάτι σαν "μουσικές νοσταλγίες".

Πρόκειται για συμφωνικό ρεπερτόριο από διαφορετικές ιστορικές περιόδους, καθώς ο συνθέτης αναφέρεται σε ποικίλα στυλ της αμερικανικής λαϊκής μουσικής. Φανφάρες, Εμβατήριο, Βαλς, Μαζούρκα, Μπλουζ, αλλά και Σάμπα, που κατά δήλωση του συνθέτη: "αντανακλούν τις μουσικές εμπειρίες της νεότητάς του που πάντα αναπολεί με ενθουσιασμό".

Όλη η σύνθεση στηρίζεται σε δυο τονικότητες: Την B (σι) από "Boston-Βοστώνη" και C (ντο) από Centennial-εκατονταετηρίδα".

Η "Samba" ακολουθεί ρυθμό "Allegro giusto", έχει γοητευτική λάτιν γεύση φυσικά, που υπογραμμίζεται από τα πολύχρωμα κρουστά. Σύντομης διάρκειας, στηρίζεται σε επαναλαμβανόμενο μοτίβο.

Η μελωδική ανάπτυξη οδηγεί τον ακροατή σε μοιραία σύγκριση με το ξεσηκωτικό: "West Side Story".

Μια σύνθεση που μάς θυμίζει καρναβαλικές φιέστες, μάς καλεί να φορέσουμε αυτοσχέδια φαντασμαγορικά κοστούμια και περίτεχνες μάσκες και να προσθέσουμε στους μουντούς καιρούς μας κάτι από το κλίμα της εύθυμης Αποκριάς...

Καλή Αποκριά με χαρά, κέφι και αστείρευτη διάθεση αισιοδοξίας, φίλοι μου!

Απελευθερώστε σώμα και μυαλό! Ξεχυθείτε σε ένα ατελείωτο ξεφάντωμα, γεμάτο παιχνίδι και τον αισθησιασμό μιας σάμπα!
Leonard Bernstein: "Divertimento for Orchestra - Samba":

LEONARD BERNSTEIN: η πρώτη εμφάνιση στο πόντιουμ

 

O νεαρός Μπερνστάιν μετά το ντεμπούτο του
(leonardbernstein.com)

Η γέννηση του "αστέρα της μπαγκέτας", Λέοναρντ Μπερνστάιν, που αναστάτωσε το αμερικανικό κοινό  εν μία νυκτί με το ταλέντο του, έγινε σαν σήμερα, 14 Νοεμβρίου 1943!

Εντυπωσιακότατο το ντεμπούτο του πραγματικά, όταν 25χρονος  και παντελώς άπειρος  κλήθηκε αιφνιδίως να αντικαταστήσει τον Μπρούνο Βάλτερ λόγω ξαφνικής του ασθένειας, σε απογευματινή συναυλία στο Κάρνεγκι Χωλ .

(από: leonardbernstein)

"Το μόνο που θυμάμαι είναι πως έτρεμα ολόκληρος! Έπρεπε να βγω εκεί έξω, στη σκηνή του Κάρνεγκι μόνος, εντελώς μόνος και χωρίς πρόβα!",
θυμάται ο αγαπημένος Λένι και συνεχίζει:

"Μπήκα στο καφέ που βρισκόταν στη γωνία. Με είδε ο μπάρμαν και ερώτησε γιατί φαινόμουν τόσο χλωμός...Μού έδωσε δυο χαπάκια να τα πιω πριν βγω στη σκηνή. Το ένα θα σε ηρεμήσει, μου είπε και το άλλο θα σου δώσει ενέργεια...Τα έβαλα στην τσέπη, ήπια το ποτό μου και γύρισα στην Αίθουσα...
Ο χρόνος έμοιαζε αιωνιότητα. Θα ξεκινούσαμε με την "Manferd Overture" του Σούμαν, ξέρετε είναι πολύ δύσκολη γιατί ξεκινά με παύση...κι αν  δεν ακολουθήσει συνολικά η ορχήστρα, ολόκληρη η συναυλία βυθίζεται. Έτσι, ήταν τρομερός  "εφιάλτης". Έχω ακούσει ότι υπάρχουν κάποιοι που όταν ακούνε αυτά τα πρώτα μέτρα της Εισαγωγής, πέφτουν σε κατάθλιψη...
Μίλησα με τους εκτελεστές της ορχήστρας και ευχηθήκαμε ο ένας στον άλλο Καλή τύχη! 
Ο Μπρούνο Ζιράτο(τότε διευθύνων σύμβουλος της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης) μου είπε:
"Έι, Λένι! Καλή τύχη μικρέ!" και με έσφιξε στην αγκαλιά του σαν πατέρας μου!
Όπως πήγαινα προς τη σκηνή, θυμήθηκα τα χάπια. Τα έβγαλα από την τσέπη μου, και τα πέταξα κάπου στα παρασκήνια λέγοντας στον εαυτό μου:
"Θα το κάνεις και θα τα καταφέρεις δίχως αυτά"...
Βγήκα...Ανέβηκα στο πόντιουμ...
Από κείνη τη στιγμή δεν θυμάμαι τίποτε, ούτε καν το διάλειμμα,  μέχρι τη στιγμή του ακατάπαυστου ήχου από τα χέρια των ανθρώπων που στέκονταν όρθιοι και  πανηγύριζαν  χειροκροτώντας..."

(από: leonardbernstein)

Όπως διαβάσαμε και παραπάνω, από τα έργα που εκείνο το βράδυ -και χωρίς καθόλου πρόβα παρά με ελάχιστες προφορικές υποδείξεις του Βάλτερ λίγο πριν τη συναυλία- διηύθυνε ο Μπερνστάιν ήταν η δύσκολη Εισαγωγή από τον "Μanfred" του Σούμαν.

***

Η "θύμηση" του Μπερνστάιν είναι δική μου ελεύθερη απόδοση από συνεντεύξεις του μεγάλου μαέστρου που κατά καιρούς έχω ακούσει...

Οι διθυραμβικές κριτικές στον αμερικανικό τύπο την επομένη της συναυλίας και το απόκομμα του προγράμματος της απογευματινής συναυλίας με την αλλαγή ονόματος των μαέστρων από: www.leonardbernstein

Bernstein's debut 1943 / Schumann, "Manfred Ouverture":
(στην αρχή του βίντεο ακούγεται ο εκφωνητής που ανακοινώνει την αλλαγή του μαέστρου,
έπειτα ο εθνικός ύμνος της Αμερικής και στη συνέχεια η Εισαγωγή)

"Εντγκαρ Άλαν Πόε-Ίσραφελ

 

"...και ο άγγελος, που είναι σα λαούτο η καρδιά του 

και που'ναι ο πιο μελίρυτος από τα θεϊκά τα πλάσματα..."

"Israfel", από εικονογράφηση του Edmund Dulac

Αυτά τα λόγια είναι απ'το Κοράνι κι αναφέρονται στον άγγελο Ίσραφελ, τον άγγελο  της μουσικής, που θα φυσήξει την τρομπέτα του, προσκλητήριο την Ημέρα της Κρίσης.Στην ισλαμική παράδοση πιστεύεται ότι έχει σταλεί, μαζί με άλλους τρεις αρχάγγελους, για να συλλέξει τη σκόνη από τις τέσσερις γωνιές της γης.

Διαθέτει τέσσερα φτερά, τόσο ψηλά,  ώστε είναι σε θέση να φτάνει από τη γη  τους πυλώνες του Ουρανού.

Είναι ο άγγελος-άρχοντας της μουσικής, τραγουδά ύμνους στο Θεό σε χίλιες διαφορετικές γλώσσες και η αναπνοή του χρησιμοποιείται για να δίνει ζωή!

Από τον Ίσραφελ εμπνέεται το ομώνυμο ποίημά του ο Έντγκαρ Άλαν Πόε (γεννήθηκε σαν σήμερα 19 Ιανουαρίου του 1809)ο μεγάλος αλλά αμφιλεγόμενος συγγραφέας-ποιητής, της κατηγορίας των "καταραμένων", καθώς τα κείμενά του είναι σκοτεινά, μυστηριακά και με διάχυτη τη χαρακτηριστική μεταφυσική ατμόσφαιρα.

Εκεί ψηλά στον Ουρανό οικεί
άγγελος με λαγούτο τη καρδιά
και λέει ο θρύλος πως κανείς
δεν ημπορεί στη μελωδιά να παραβγεί
τον Ισραφέλ. Και τ' άστρα ακόμα
παύουν τον ύμνο και βουβά
ακούν τη μαγική του τη φωνή.

Τρεμίζοντας επάνω η σελήνη,
ολόγιομη κι ερωτευμένη, ντροπαλή,
ερυθριά, τον ύμνο σαν ακούει
του ερυθρού λαμπρού αγγέλου
(μαζί με τις εφτά γοργές Πλειάδες)
που παύει στη Παράδεισο.

Και λένε τάχα (ο χορός των αστεριών
και όποιος άλλος τον ακούει)
πως του Ισράφελ 'νάφτουνε φωτιές,
απ' το λαγούτο που κρατά
σαν παίζει και σαν τραγουδά,
απ' τη ζωή που θάλλει χαρωπά
σ' αυτές τις ασυνήθιστες χορδές.

Και όπου στα ουράνια ύμνησε
κει που 'ναι χρέος ιερό οι στοχασμοί,
κει που ο Έρωτας πυργώνεται Θεός
κι όπου λαμποκοπάνε τα Ουρί,
τα έντυσε μ' όλην αυτή την ομορφιά,
που μεις θαυμάζουμε σαν άστρου αναλαμπή!

Κι έτσι σωστά περιφρονείς
τα αδειανά τραγούδια,
Ισράφελ βάρδε μας σοφέ,
δάφνες ανήκουνε σ' εσέ,
πάντα να ζεις, να 'σαι καλά
επί πολύ και πάντα ευτυχής.

Πάνω κι από εκστάσεις φλογερές
πα' στα δικά σου μέτρα περαστές,
-το μίσος, θλίψη, αγάπη και χαρά-
με του λαγούτου σου τη μαγικήν ισχύ
κάνεις και τ' άστρα ν' απομείνουν σιωπηλά.

Ναι ο Παράδεισος σ' ανήκει, μα εδώ
είναι ο κόσμος μας γλυκύς μα και πικρός,
τα λούλουδα μας είναι λούλουδα απλώς,
ακόμα κι η δικη σου συννεφιά σαφώς,
λιακάδα και χαρά Θεού είναι για μας.

Αν μπόραγα εγώ να κατοικώ,
εκεί που ο άγγελος διαμένει
κι εκείνος κατοικούσε εδώ,
δεν θα μπορούσε πια να παραβγαίνει
το πάθος από το λαγούτο το θνητό,
που στα Ουράνια με οργή θα στέλνει.

"Israfel", Illustrated: W. Heath Robinson

Το 1976 με αφορμή τον εορτασμό της ιστορίας  του αμερικανικού έθνους ανατέθηκε στον Λέοναρντ Μπερνστάιν να συνθέσει κάτι σχετικό.

Ετσι,σχεδιάζει ένα κύκλο τραγουδιών για έξι τραγουδιστές και ορχήστρα με τον τίτλο "Songfest", όπου ο Μπερνστάιν παρουσιάζει μια ολοκληρωμένη εικόνα του καλλιτεχνικού παρελθόντος της Αμερικής, όπως φαίνεται μέσα από τα μάτια ενός σύγχρονου καλλιτέχνη. 

Ο συνθέτης οραματίζεται αυτή την εικόνα μέσα από τα λόγια 13 ποιητών.

Το θέμα της ποίησής τους σχετίζεται με τις εμπειρίες του συνθέτη, όπως η δημιουργικότητά του, τα συναισθήματα ή τα προβλήματα των μειονοτήτων μέσα σε μια ριζικά πουριτανική κοινωνία.

Το "Songfest" περιλαμβάνει 12 μέρη από 13 ποιήματα αμερικανών, που εκτελούνται σε διάφορους συνδυασμούς φωνών.

Τελευταίο ποίημα αυτού του κύκλου αποτελεί το "Israfel" του Πόε, στο οποίο ο ποιητής ψάλλει παιάνες κι εγκωμιάζει το αθάνατο πνεύμα του  αγγέλου της μουσικής, ενώ παραδέχεται το αναπόφευκτο της θνησιμότητάς του!

"Ποιανού η καρδιά δονείται σαν λαούτο;

κανείς δεν τραγουδά με τόσο άγρια ομορφιά

όσο ο Ισραφελ, ο άγγελος

κι όπως λέει ο θρύλος 

ζαλίζονται τ' αστέρια

απ΄τη φωνή του  κι όλα σιωπούν!

Όλα γκρεμίζονται στ'απομεσήμερο!

απ'την αγάπη, γίνεται κόκκινο 

το  'ρωτευμένο φεγγάρι

ενώ σιγούνε για ν'ακούσουν Πλειάδες και Αυγερινός ..."

(Μια προσωπική ελεύθερη απόδοση της αρχής του ποιήματος)

"Israfel" , HUGO STEINER-PRAG

Ο Ίσραφελ είναι άγγελος συμπονετικός, με προθυμία πάντα να καθοδηγεί και να προσφέρει αγάπη σε όσους αισθάνονται χαμένοι και εγκαταλελειμμένοι... Είναι εκείνος, που φέρνει πίσω τη χαρά και το γέλιο στους απελπισμένους.
Εμπνέει ν' αγαπάμε τον εαυτό μας και να έχουμε πίστη.
Ο Ίσραφελ είναι ο προστάτης άγγελος, ο διασκεδαστής, που φέρνει στην ανθρωπότητα το δώρο της μουσικής και μαζί μ' αυτό τη χαρά που αναπόφευκτα ακολουθεί.
Ο Άγγελος των μουσικών και όσων ασχολούνται με την ομορφιά, είτε πρόκειται για την ομορφιά στην τέχνη ή την ομορφιά της ζωής...

"Οι θρήνοι του Ιερεμία" ...

Ελάχιστες είναι οι ανθρώπινες ψυχές που μένουν ασυγκίνητες στα Πάθη του Κυρίου. Έτσι, η Μεγάλη Εβδομάδα, Εβδομάδα των Παθών, αποτελεί σπουδαίο σταθμό πλούσιου πνευματικού ανεφοδιασμού των ψυχών μας. Η αναφορά στα ιερά γεγονότα, καθώς και οι μυσταγωγικές ακολουθίες δημιουργούν ατμόσφαιρα κατάνυξης και περισυλλογής.

"Lamentations of Jeremiah" - Rembrandt

1. Ο μεγάλος άγγλος συνθέτης της αναγέννησης Thomas Tallis έζησε σε μια εποχή με έντονες θρησκευτικές αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε Πρωτεστάντες και Καθολικούς.

Γι' αυτό τα κείμενα των θρησκευτικών του έργων είναι γραμμένα στα Λατινικά αλλά και στην καθομιλουμένη της Αγγλικής Γλώσσας.


Τα κείμενα του μοτέτου του "Lamentations of Jeremiah" είναι παρμένα από το βιβλίο "Θρήνοι" της Παλαιάς Διαθήκης, του μεγάλου προφήτη των Ιουδαίων και των Χριστιανών Ιερεμία, όπως μαρτυρά ο τίτλος, και συνιστά μια συλλογή πέντε θρηνωδών ασμάτων για την καταστροφή της Ιερουσαλήμ από τους Βαβυλώνιους.
Το φιλόθεο και αντίθεο φρόνημα παλεύουν, όμως ο Προφήτης παραμένει "βράχος πίστης"...



"Πως απέμεινε μόνη, έρημος από κατοίκους η πόλις, η οποία άλλοτε ήτο γεμάτη από λαούς; [...]
Πικρώς έκλαυσε και κλαίει κατά την νύκτα. Τα δάκρυά της ρέουν εις τας παρειάς της.[...]
Οι δρόμοι της Σιών πενθούν[...]
Βαρύτατα ημάρτησεν η Ιερουσαλήμ. Δια τούτο και περιέπεσεν εις αυτόν τον συγκλονισμόν και την αναταραχήν[...]
Ιδέ, Κύριε, ότι θλίβομαι. Τα σπλάγχνα μου εταράχθησαν. Η καρδία μου ανεστατώθη εντός μου, διότι εγώ με το να Σε πικράνω, επικράνθην πολύ και η ίδια...
Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, στρέψου πάλι προς τον Κύριο και Θεό σου!"


(Η τελευταία φράση είχε για τον Tallis, συμβολική σημασία καθότι Καθολικός σε Πρωτεσταντική χώρα).

Thomas Tallis: "Lamentations of Jeremiah"

"Jeremiah" - Michelangelo
από την οροφή στην Καπέλα Σιξτίνα

2. Tη Βιβλική ιστορία του προφήτη Ιερεμία ακολουθεί για να αναπτυχθεί και η Πρώτη Συμφωνία του Λέοναρντ Μπερνστάιν, που γράφτηκε το 1942 και γι'αυτό το λόγο φέρει τον υπότιτλο: "Jeremiah Symphony".


Πρόκειται για προγραμματικής φύσης έργο σε τρία μέρη:

1. Προφητεία
2. Βεβήλωση
3. Θρήνοι

Το τρίτο μέρος είναι το δημοφιλέστερο, καθώς εκτελείται και ως αυτόνομη σύνθεση. Σε αυτό το κίνημα ο συνθέτης αναθέτει τη φωνητική ερμηνεία των Θρήνων σε γυναικεία φωνή μέτζο και κείμενα από το "Βιβλίο των Θρήνων του Ιερεμία":

"Πως απέμεινε μόνη, έρημος από κατοίκους η πόλις, η οποία άλλοτε ήτο γεμάτη από λαούς; [...]

Πικρώς έκλαυσε και κλαίει κατά την νύκτα. Τα δάκρυά της ρέουν εις τας παρειάς της.[...]
Οι δρόμοι της Σιών πενθούν[...]
Συνεκλονίσθησαν, εκυριεύθησαν από τρόμον οι φρουροί της καθώς γυρίζουν στους δρόμους· εμολύνθησαν από αίματα.[...]
φύγετε και φυλαχθήτε από τα ακάθαρτα...[...]
Διατί μας εγκαταλείπεις εις την κατάστασιν αυτήν της ήττας μας;[...]
Γυρισέ μας εν μετανοία προς σέ, Κύριε. Ανανέωσε και ξανακαινούργωσε τας ημέρας μας"

(Θρήνοι Ιερεμία,κεφ. 1, 1-3-8...4, 14-15...5, 21-22)

Το έργο βραβεύτηκε από τους μουσικοκριτικούς ως το καλύτερο αμερικανικό έργο της χρονιάς του 1944.

L. Bernstein: "Symphony No. 1 "Jeremiah", Moν. 3"

Διευθύνει ο συνθέτης:

3. Eπίσης και ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ εμπνεύστηκε από τους Θρήνους του Ιερεμία κι έδωσε μια από τις σπουδαιότερες συνθέσεις του -παρότι δεν εκτελείται συχνά- που τιτλοφορείται: "ΘΡΗΝΟΙ"  για 5 σολίστ, χορωδία και ορχήστρα.

"Lamentations of Jeremiah", Marc Chagall
(wikiart)

Ανήκει στη σειρά των δωδεκαφωνικών  έργων του, είναι λιτότατο στυλιστικά, όμως το πιο φιλόδοξο και πιο περίπλοκο δομικά.
Οι μουσικοκριτικοί το χαρακτήρισαν "ζενίθ" της καριέρας του συνθέτη τόσο πνευματικά όσο και υφολογικά.

Αναπτύσσεται σε τρεις κινήσεις, που αντιστοιχούν στα τρία κεφάλαια των Θρήνων του Ιερεμία.
Ο συνθέτης κάνει εκτενή χρήση μουσικών κανόνων, ενώ παρότι μεγάλη η ορχήστρα, δεν χρησιμοποιείται ποτέ tutti , αφού ο Στραβίνσκι προτιμά μικρές ομάδες μεμονωμένων οργάνων αναδεικνύοντας το ηχόχρωμά τους.

Ο Στραβίνσκι συνέθεσε τους "Θρήνους" τη διετία 1957–1958 για τη Μπιενάλε της Βενετίας, όπου και έκανε πρεμιέρα, αφιερώνοντας την παράσταση στον Alessandro Piovesan, διευθυντή της Μπιενάλε, που είχε πεθάνει πρόσφατα.

Οι αναλυτές ισχυρίζονται πως το έργο ιερής μουσικής του ρώσου συνθέτη παρουσιάζει ομοιότητες με τους Θρήνους" του Τάλλις. Ο Στραβίνσκυ όμως δεν το αποδέχτηκε ποτέ, παρότι είχε μελετήσει τη σχετική αναγεννησιακή μουσική των Τάλλις και Παλεστρίνα, δηλώνοντας πως αν από κάπου δέχτηκε επιρροές θα ήταν οι "Θρήνοι" του Ερνστ Κρένεκ. Ο  αυστρο-αμερικανός συνθέτης έγραψε το "Lamentatio Jeremiae Prophetae, op.  93",  για μικτή χορωδία a capella το 1942 και μια σχετική πραγματεία για τη σύνθεση είχε μελετήσει ο Στραβίνσκυ, καθώς είχε εντυπωσιαστεί με τη δομή και το ατονικό-μοντέρνο ύφος της. 

Stravinsky: "Threni" /Διευθύνει ο ίδιος ο συνθέτης:

Οι θρήνοι του Ιερεμία", ξυλογραφία
Julius Schnorr von Karolsfeld, 1860

4. Οι "Θρήνοι" του Ερνστ Κρένεκ θεωρούνται ένα από τα πιο σοβαρά και συγχρόνως πιο συναισθηματικά, πνευματικά και συγκινητικά έργα του 20ού αιώνα.  

Έγραψε το χορωδιακό έργο μετά από μια περίοδο προσωπικής μελέτης της μουσικής του Ockeghem το Νοέμβριο του 1941, όταν ο Κρένεκ ζούσε εξόριστος στις ΗΠΑ έχοντας αφήσει την αγαπημένη του Αυστρία μετά την άνοδο των Εθνοσοσιαλιστών. Έτσι, το "Lamentatio Jeremiae Prophetae", αποτελεί το προσωπικό του θρήνο για τη χαμένη πατρίδα του, αντίστοιχο με κείνον του Προφήτη Ιερεμία για την πτώση της Ιερουσαλήμ. 

Στη σύνθεση ενσωματώνει σειραϊκές τεχνικές των Μπουλέζ και Στοκχάουζεν.

Από τους "Θρήνους" του Κρένεκ ακούμε το πρώτο μέρος:  "Ιn Coena Domini, ΜΕΓΑΛΗ ΠΕΜΠΤΗ":

 Εrnst Krenek: "Lamentatio Jeremiae Prophetae, op.  93,  Ιn Coena Domini":