"Το μεγαλείο πέφτει": Μουσικές προσεγγίσεις του Τέννυσον από κορυφαίους Βρετανούς συνθέτες...

Ο Άλφρεντ Τέννυσον θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ποιητές και βασικός εκπρόσωπος της βικτωριανής ποίησης. Το αναγνωστικό κοινό τον αγκάλιασε από την πρώτη επαφή με το έργο του, όπως και οι κριτικοί, αλλά και η ίδια η βασίλισσα Βικτωρία, η οποία, σε αναγνώριση του ταλέντου του, τού απένειμε τον τίτλο του "δαφνοστεφούς ποιητή" (Poet Laureate). Το 1884 του αποδόθηκε επίσης ο αριστοκρατικός τίτλος του λόρδου.

Η τρίτη έκδοση του πρώτου μακροσκελούς ποιήματός του, "The Princess - Η Πριγκίπισσα", περιλάμβανε και ποιήματα που αγαπήθηκαν ως ανεξάρτητα. 

Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το ποίημα που θα μας απασχολήσει σήμερα, με τίτλο: "The Splendour Falls - Το μεγαλείο πέφτει".

"The splendour falls on castle walls

And snowy summits old in story:

The long light shakes across the lakes,

And the wild cataract leaps in glory..."

"Στου κάστρου τα τοιχώματα το μεγαλείο πέφτει 

και σε κορφές πανάρχαιες που τις σκεπάζει χιόνι.

Το φως το μακρινό τις λίμνες αυλακώνει

κι ο άγριος καταρράκτης χύνεται αγλαός.

Ήχησε σάλπιγγα, ήχησε! Κάνε την άγρια ηχώ να φτερουγίσει

ήχησε σάλπιγγα. απάντησε, ηχώ πριν σβήσεις, σβήσεις, σβήσεις

Ω, αφουγκράσου, ω άκου! Πόσο αχνά, καθάρια

κι ακόμη αχνότερα, πιο καθαρά, πιο πέρα ροβολούν! 

Ω, τι γλυκά πέρα από βράχο και πλαγιά

τα κόρνα από των ξωτικών τη χώρα αχνά ηχούν!

Ήχησε, ν' ακούσουμε την πορφυρή χαράδρα ν' αντηχήσει

ήχησε σάλπιγγα. απάντησε, ηχώ πριν σβήσεις, σβήσεις, σβήσεις

Ω έρωτα! Εκείνη σβήνει εκεί στον αχανή ουρανό,

λιγοθυμά πάνω σε λόφο, κάμπο ή ποταμό

μα η δική μας αντηχεί από ψυχή σ' άλλη ψυχή,

και μεγαλώνει, μεγαλώνει εσαεί.

Ήχησε σάλπιγγα, ήχησε! Κάνε την άγρια ηχώ να φτερουγίσει

ήχησε σάλπιγγα. απάντησε, ηχώ πριν σβήσεις, σβήσεις, σβήσεις"
                                         
                                                   Από τη συλλογή "Η πριγκίπισσα"

(Άλφρεντ Τέννυσον: "12 Ποιήματα", εκδ. Διώνη, απόδοση: Παντ. Ανδρικόπουλος, σελ.7)

Πρόκειται για ποίημα άφθαστης μουσικότητας, καθώς στο πρωτότυπο παρατηρείται εσωτερική ομοιοκαταληξία στον 1ο και 3ο στίχο κάθε στροφής (π.χ. falls - walls, shakes - lakes).

Το ποίημα περιγράφει ένα μαγευτικό φυσικό τοπίο και τον τρόπο με τον οποίο το φως κινείται μέσα σε αυτό. Κεντρική θέση κατέχει ο ήχος της σάλπιγγας: άλλοτε άγριος, άλλοτε τρυφερός ή με πνευματική χροιά. Ο ποιητής απευθύνεται στον ακροατή, καλώντας τον να αφουγκραστεί την αντήχηση. Στη δεύτερη στροφή, η σκηνή επεκτείνεται στον μυστηριώδη κόσμο των ξωτικών (Elfland), ενώ η τελευταία στροφή αφήνει έναν διακριτικό υπαινιγμό για την αθανασία της ανθρώπινης ψυχής.

Ο συγκερασμός ρομαντικού οίστρου και τρυφερότητας με φιλοσοφική ενδοσκόπηση της ανθρώπινης ύπαρξης είναι εξαιρετικά επιτυχημένος. Καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι το ποίημα συγκίνησε πλήθος καλλιτεχνών:

1. Ήταν το 1885, όταν ο Φρέντερικ Ντήλιους μελοποιεί το συγκεκριμένο ποίημα του Τέννυσον. Σε μια εποχή όπου ο συνθέτης βρισκόταν ακόμη στην αναζήτηση της προσωπικής του μουσικής φωνής, δημιουργεί μια σύνθεση που ξεχωρίζει για τον έντονο λυρισμό, την ποιητικότητα και τη χρωματική πλούσια υφή. Ο Ντήλιους αναθέτει την έκφραση του ποιήματος στις αγγελικές φωνές μιας χορωδίας, οι οποίες δεν υπηρετούν απλώς το κείμενο, αλλά γίνονται φορείς χρωμάτων, διαθέσεων, εικόνων και ηχητικών εφέ.

Η μουσική ροή είναι αιθέρια και διαφανής, με συχνές εναλλαγές υφής και δυναμικών, δημιουργώντας την εντύπωση μιας ηχητικής ζωγραφικής. Η χορωδία περιγράφει τις εικόνες της φύσης, τη λάμψη που πέφτει στους τοίχους του κάστρου, τον ήχο της σάλπιγγας, τις αντηχήσεις στα βουνά, και την ποιητική διάθεση του δειλινού...

Delius: "The Splendour falls on Castle Walls":

2. Το 1896, σε ηλικία μόλις 24 ετών, ο Ralph Vaughan Williams συνέθεσε ένα τραγούδι για φωνή και πιάνο βασισμένο στο ποίημα του Τέννυσον, "Το μεγαλείο πέφτει".

Παρόλο που πρόκειται για μια πρώιμη σύνθεση, ήδη διαφαίνεται το μελωδικό χάρισμα, η λεκτική ευαισθησία και η λυρική φαντασία που θα χαρακτήριζαν το μετέπειτα έργο του συνθέτη.

Ralph Vaughan Williams: "The Splendour Falls":

3. Το ποίημα περιλαμβάνεται επίσης στον κύκλο τραγουδιών του Gustav Holst, "Four Songs from "The Princess" (έργο του 1907), βασισμένο σε ποιήματα του Alfred Tennyson. Ο κύκλος ανήκει στην πρώιμη δημιουργική περίοδο του Χολστ και αναδεικνύει τη βαθιά του σύνδεση με την αγγλική ποίηση και το λυρικό στοιχείο.

Η μελοποίηση αποτελεί κομψοτέχνημα. Διακρίνεται για την εκλεπτυσμένη απλότητα, τη διακριτική μουσικότητα, την υποβλητική, λυρική γλώσσα, προσφέροντας μια μοναδική φωνητική ερμηνεία της ποίησης του Tέννυσον. Ο Χολστ καταφέρνει να γεφυρώσει τον ποιητικό λόγο με τη μουσική σε μια σύνθεση σπάνιας ομορφιάς, που παραμένει ένα πολύτιμο στολίδι της αγγλικής λυρικής παράδοσης.

Gustav Holst, "Four Songs from "The Princess - The Splendour Falls":

4. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Βρετανός συνθέτης Benjamin Britten συνέθεσε το έργο "Serenade for Tenor, Horn and Strings, Op. 31", ανταποκρινόμενος σε ένα αίτημα του νεαρού και χαρισματικού κορνίστα Dennis Brain. Η σύνθεση ολοκληρώθηκε το 1943 και αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του Μπρτίττεν, όπου η φωνή, το κόρνο και τα έγχορδα συνυπάρχουν σε μια ατμόσφαιρα ονειρική, μελαγχολική και στοχαστική.
Το έργο είναι ουσιαστικά μια μουσική "σκηνή της νύχτας", που περιλαμβάνει μια εισαγωγή και έναν επίλογο, παιγμένους από σόλο κόρνο, ενώ μεταξύ τους παρεμβάλλονται έξι μελοποιημένα ποιήματα Άγγλων ποιητών, από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα. Τα ποιήματα επιλέχθηκαν με κοινό θεματικό άξονα τη νύχτα, ως φυσικό φαινόμενο, αλλά και ως υπαρξιακή κατάσταση...ηρεμία, γαλήνη, μαγεία, αλλά και τρόμος, σκοτεινές σκέψεις, υπαινιγμοί θανάτου. Το κόρνο παίζει καθοριστικό ρόλο, άλλοτε ηχεί σαν σάλπισμα από απόσταση, άλλοτε σαν εσωτερική φωνή ή απόηχος της ανθρώπινης ψυχής.

Το τρίτο μέρος του έργου φέρει τον τίτλο "Nocturne" και βασίζεται στο παραπάνω ποίημα του Τέννυσον. Πρόκειται  για μια συγκινητική μουσική αναπαράσταση της απόκοσμης, σχεδόν μυθικής εικόνας που περιγράφει ο Τέννυσον. Ο ήχος γίνεται φορέας συναισθήματος, μνήμης και στοχασμού, ενώ η "αντήχηση" στο ποίημα αντανακλάται και μουσικά με επαναλήψεις και απόηχους μέσα στην ορχήστρα και τη φωνή.

Britten: "Serenade for tenor, horn & strings, Op.31 - Nocturne" / Peter Pears

5. Τέλος, μια ξεχωριστή θέση στις μουσικές αποτυπώσεις του ποιήματος "The Splendour Falls" του Τέννυσον κατέχει η βαθιά λυρική εκδοχή του Cecil Armstrong Gibbs, ενός συνθέτη που υπήρξε ιδιαίτερα αγαπητός στη βασίλισσα Ελισάβετ και γνώρισε ευρεία αναγνώριση και αγάπη στη Βρετανία, κυρίως χάρη στη σημαντική του συμβολή στη χορωδιακή μουσική.

Ο Gibbs υπήρξε μαθητής των διακεκριμένων Βρετανών μουσικών Ralph Vaughan Williams και Adrian Boult, γεγονός που διαμόρφωσε τη μουσική του αισθητική και ενίσχυσε την αφοσίωσή του σε έναν εθνικό, λυρικό ήχο.
Η μελοποίηση του είναι βαθιά εκφραστική, με σαφώς αναγνωρίσιμη αγγλική εθνική χροιά. Ο συνθέτης χρησιμοποιεί ευφάνταστα μοτίβα εμπνευσμένα από βρετανικά λαϊκά τραγούδια, ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσει μια λεπτοδουλεμένη ιμπρεσιονιστική ατμόσφαιρα, που παραπέμπει στον Κλωντ Ντεμπισί, συνθέτη τον οποίο ο Gibbs θαύμαζε βαθύτατα και συχνά επικαλούνταν για τις πρωτοποριακές του συνθετικές ιδέες.

Cecil Armstrong Gibbs: "The Splendour Falls":

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του Alfred Tennyson, ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 6 Οκτωβρίου 1892, σε ηλικία 83 ετών, ύστερα από σύντομη ασθένεια με συμπτώματα γρίπης, που πιθανόν εξελίχθηκε σε πνευμονία. Μέχρι την τελευταία στιγμή διατήρησε διαύγεια πνεύματος. 
Ο θάνατός του προκάλεσε βαθιά συγκίνηση στη βρετανική κοινωνία, καθώς ο Τέννυσον δεν ήταν απλώς ο "δαφνοστεφής ποιητής" της Βικτωριανής εποχής, αλλά και μια συμβολική μορφή εθνικής ενότητας και πολιτιστικής ταυτότητας. Η κηδεία του πραγματοποιήθηκε με τιμές εθνικού ήρωα, στο Αβαείο του Γουέστμινστερ, όπου ετάφη στο περίφημο "Poets’ Corner", δίπλα σε άλλους σπουδαίους ποιητές.

Στο μπλογκ υπάρχουν κι άλλα κείμενα για τον Τέννυσον. Περιηγηθείτε!

Στη μνήμη του Άλφρεντ Τέννυσον, "δάκρυα, μάταια δάκρυα..."

 

Σαν σήμερα περνά στην αιωνιότητα ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ποιητές-εκπροσώπους της βικτωριανής ποίησης, λόρδος Άλφρεντ Τέννυσον.

Ο Λόρδος Βύρων, όπως και ο Τζων Κητς είναι ποιητές που θα τον επηρεάσουν με τη ρομαντική τους γραφή. Ωριμάζοντας, ο Τέννυσον θα καταφέρει να παντρέψει το ρομαντισμό με τη φιλοσοφία και τους βαθύτερους πόθους του αιώνα του.

Ήταν τόση η ανταπόκριση του αναγνωστικού κοινού, όσο και των κριτικών, ώστε η βασίλισσα Βικτωρία για τα γραπτά του τού απένειμε τον τίτλο του "poet laureate-δαφνοστεφούς ποιητή", ενώ  το 1884 τού αποδόθηκε ο αριστοκρατικός τίτλος ευγενείας του λόρδου.

(από εικονογράφηση του μακροσκελούς ποιήματος)

Το πρώτο μακροσκελές αφηγηματικού χαρακτήρα ποίημά του εκδόθηκε το 1847, έχει τίτλο: "The Princess", με τον δημιουργό να στήνει ένα σκωπτικό μεσαιωνικό σκηνικό, μέσα στο οποίο  σατιρίζονται ο φεμινισμός, η εκπαίδευση των γυναικών, θέματα αμφιλεγόμενα στη συντηρητική Βικτωριανή Αγγλία.

Αναφέρεται στην  ιστορία της Ίντα, μιας τολμηρής και αποφασιστικής πριγκίπισσας. Οι δικοί της, όπως συνηθιζόταν στην εποχή, την είχαν  λογοδώσει σε παιδική ηλικία σε έναν πρίγκιπα, τον οποίο εγκαταλείπει για να ιδρύσει ένα σχολείο, όπου θα διδάσκονται αποκλειστικά και μόνο κορίτσια. Ο πρίγκιπας καταφέρνει με δυο φίλους του να γίνουν δεκτοί στο ίδρυμα μεταμφιεσμένοι σε γυναίκες. κι εντυπωσιάζονται από τις αντιλήψεις που διδάσκονται και καλλιεργούνται εκεί σχετικά με την ισότητα των φύλων...Όμως ανακαλύπτονται κι αναγκάζονται να ομολογήσουν. Δίνουν μάχη για την αγάπη των νεανίδων και τραυματίζονται. Οι γυναίκες τούς περιθάλπουν στοργικά και τελικά υποκύπτουν στην αληθινή αγάπη...

Στο μακροσκελές ποίημα του Τέννυσον "The princess" περιλαμβάνονται αρκετά ποιήματα που αγαπήθηκαν ως  ανεξάρτητα της συλλογής, όπως: "Το μεγαλείο πέφτει", "Τώρα το κρεμεζί κοιμάται ανθόφυλλο", με περιφημότερο όλων για την συγκινητική ατμόσφαιρα που αποπνέει το: "Tears, Idle Tears - Δάκρυα, μάταια δάκρυα". 

"Δάκρυα, μάταια  δάκρυα, δεν ξέρω τι σημαίνουν

Δάκρυα απ’ τα βάθη μιάς θείας απόγνωσης

Φουσκώνουν στην καρδιά, μαζεύονται στα μάτια,

καθώς κοιτάς χαρούμενους αγρούς τού φθινοπώρου

Και το μυαλό γυρίζει στα παλιά, στις μέρες τις φευγάτες.

Νωά όπως η πρώτη αχτίδα πάνω σ' ένα άρμενο

που φέρνει τους συντρόφους μας από τον Κάτω Kόσμο

θλιμμένα όπως η στερνή που βάφει κόκκινο έν' άλλο

που βουλιάζει μ'όλους όσους αγαπάμε κάτω από τη δύση.

Tόσο θλιμμένες, τόσο νωπές οι μέρες οι φευγάτες.

Αχ, θλιβερά κι αλλόκοτα όπως σε θέρος σκοτεινό

χαράζει ο πρωινός αυλός πουλιών αγουροξυπνημένων

σε ετοιμοθάνατα αυτιά, όταν σε μάτια ετοιμοθάνατα

το παραθύρι γίνεται αργά-αργά κάδρο που τρεμοφέγγει.

Tόσο θλιμμένες, τόσο νωπές οι μέρες οι φευγάτες.

Αγαπητές σαν τα φιλιά που μετά θάνατον θυμάσαι.
γλυκές σαν τα φιλιά που πλάθει άπελπις η φαντασία

Για χείλη που άλλοι τρυγούν. βαθιές όπως ο έρως 

όπως ο πρώτος έρωτας, κι  άγριες μ'όλη τη λύπη 
Ω, θάνατος εν Ζωή, που είν' οι μέρες οι φευγάτες"

(Άλφρεντ Τέννυσον, 12 Ποιήματα, εκδ. Διώνη, μτφ: Ανδρικόπουλος Παν., σελ 21)

Πρόκειται για ποίημα χωρίς ομοιοκαταληξία, αν και η τελική φράση σε κάθε πέμπτο στίχο επιστρέφει ως επωδός.

 Το "Tears, Idle Tears" διακρίνεται για τον λυρικό του πλούτο, παρόλους  τους τόνους  παράδοξου και ασάφειας, που το χαρακτηρίζουν. Ο ίδιος ο ποιητής είχε δηλώσει πως το εμπνεύστηκε όταν επισκέφτηκε το ερειπωμένο αββαείο Tintern στο Monmouthshire. Τα συντρίμμια του μοναστηριού και η εγκατάλειψη ανέσυραν δικές του αναμνήσεις από το παρελθόν.

Το ποίημα έχει μελοποιηθεί πολλάκις:

1.  Ο άγγλος Ραλφ Βον Oυίλιαμς το 1903 έδωσε μια σύνθεση για φωνή και πιάνο ξέχειλη μελαγχολικών τόνων, που οι κριτικοί χαρακτήρισαν ως "μια από τις ωραιότερες μελοποιήσεις  της υπέροχης ποιητικής του Τέννυσον". ΄
Ο συνθέτης ακολουθεί επακριβώς το κείμενο πλάθοντας μια εκφραστικότατη αφήγηση με νότες, απαράμιλλης ευαισθησίας και ομορφιάς!

Ralph Vaughan Williams: "Tears, Idle Tears"

2. Όλη τη μελαγχολική ευαισθησία του ποιήματος αποπνέει η χορωδιακή ρύθμιση του Γκούσταβ Χολστ, που ολοκλήρωσε ο συνθέτης το 1905, όταν υπηρετούσε ως δάσκαλος μουσικής στο Σχολείο θηλέων του Αγίου Παύλου. Ο Χολστ μελοποιεί μόνο τις δυο πρώτες στροφές του ποιήματος. Με εσάνς αποκρυφισμού είναι αρωματισμένη η σύνθεση, καθώς ο ρυθμός είναι αργός, νηφάλιος, σχεδόν υπνωτιστικός, με τη μουσική ιδέα να παρουσιάζεται στοχαστική κι εσωστρεφούς διάθεσης υποβάλλοντας μια διάσταση πνευματικής εξαΰλωσης.

Το "Δάκρυα, μάταια δάκρυα" αποτελεί μέρος των "Τραγουδιών από την Πριγκίπισσα" του 'Αλφρεντ Τέννυσον.

G. Holst: "Songs from "The Princess, 3. Tears, Idle Tears":

3. Bασισμένη στο αφηγηματικό ποίημα του Τέννυσον είναι η οπερατική σάτιρα "Princess Ida" του Arthur Sullivan σε λιμπρέτο του μόνιμου συνεργάτη του, Gilbert.
Σκωπτικού χαρακτήρα, ένα είδος φάρσας με αρκετά στοιχεία παρωδίας, που ενθουσίασε το φιλοθεάμον κοινό και τους κριτικούς που έκαναν λόγο για την ιδιαίτερη αξία του έργου, καθώς "από το άνοιγμα της αυλαίας προκαλούσε ένα μόνιμο χαμόγελο στα χείλη των θεατών".

To ζοφερού ύφους ποίημα "Tears, Idle Tears" δεν ακούγεται στην όπερα, όμως όταν ο Σάλιβαν κλήθηκε να μελοποιήσει στίχους του Τέννυσον για εκδήλωση του μουσικού Οίκου John Church & Co, τον Ιανουάριο του 1900, ο σερ ανταποκρίθηκε με δύο τραγούδια από την "Πριγκίπισσα": "Ο Swallow, Swallow" και "Tears, Idle Tears", που ερμηνεύτηκαν από τον περίφημο βαρύτονο Kennerley Rumford, σύζυγο της κοντράλτο, Clara Butt.

Sir Arthur Sullivan: "Tears, Idle Tears":

(πηγή φωτο: gregoryhutter)

4. Mια πολυφωνική πανδαισία ακούμε τώρα, γραμμένη από τον Gregory Hutter, έναν από τους ταλαντούχους αμερικανούς δημιουργούς της γενιάς του.
Στο πλαίσιο του κινήματος της "νέας απλότητος", ο συνθέτης ξεδιπλώνει μια αργής χρονικής αγωγής και ελεγειακού ύφους σύνθεση, που διακατέχεται από ήπια στατικότητα, υποβάλλοντας μιαν αίσθηση μυστικισμού, χάρη στην απουσία απότομων δυναμικών αντιθέσεων, φέρνοντας τον ακροατή πιο κοντά στον πυρήνα του κειμένου. Ένα μελαγχολικό θέμα σε μορφή coda οδηγεί τις φωνές στο τέλος της σύνθεσης μ' ένα ήρεμο, κατευναστικό τόνο αποδοχής καθώς προφέρεται η τελευταία ποιητική φράση: "Ω, θάνατος μέσα στη ζωή είναι οι μέρες που δεν είναι πιά".

Gregory Hutter: "Tears, Idle Tears":

Στο ιστολόγιο υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Τέννυσον. Περιηγηθείτε!

Άλφρεντ Τέννυσον: "Του ρόδου η ψυχή"

 

(Στη μνήμη του Άλφρεντ Τέννυσον, που πέρασε στην αιωνιότητα σαν σήμερα, 6 Οκτωβρίου 1892)

Στους σημαντικότερους Άγγλους ποιητές, εκπροσώπους της βικτωριανής ποίησης, αναμφισβήτητα συγκαταλέγεται και ο Άλφρεντ Τέννυσον.

Στα πρώτα του καλλιτεχνικά βήματα, η ποίησή του επηρεάστηκε από το ρομαντισμό του Λόρδου Βύρωνα και του Τζων Κητς. Αργότερα όμως κατάφερε να παντρέψει το ρομαντισμό με τη φιλοσοφία και τους βαθύτερους πόθους του αιώνα του.

Η επιτυχία ήταν μεγάλη σε κοινό και κριτικούς και η βασίλισσα Βικτωρία για τα γραπτά του τού απένειμε τον τίτλο του "poet laureate-δαφνοστεφούς ποιητή", ενώ  το 1884 τού αποδόθηκε ο αριστοκρατικός τίτλος ευγενείας του λόρδου.

To "Maud" ήταν το πρώτο ποίημα μετά την απονομή του τίτλου που έγραψε ο Τέννυσον και το  εμπνεύστηκε από την Charlotte Rosa Baring, που ζούσε στο Lincolnshire, σε μια έπαυλη περιβαλλόμενη από έναν θαυμάσιο, γεμάτο χρώματα και ευωδιές, κήπο, την περιγραφή του οποίου δίνει ανάμεσα σε άλλα στις ποιητικές του αράδες...

 

Alfred  Tennyson: "Maud" 

Γουοτερχάουζ: "My sweet rose ή του ρόδου η ψυχή"

Έλα στον κήπο, Μωντ, τώρα μακρυά
η μαύρη Νύχτα-νυχτερίδα έχει φύγει.
Έλα στον κήπο, Μωντ, η μοναξιά
στου κήπου σου την θύρα με τυλίγει,
σκορπά τ’αγέρι παντού ρόδων ευωδιά
και τ’άρωμα απ’τ’αγιόκλημα με πνίγει.

Έλα,τώρα αυγής αύρα φυσά,
τ’άστρο του Έρωτα, σε νύχτας μεσημέρι,
στο φως να σβήνει αρχίζει,π’αγαπά,
σε ουρανού ασφόδελων παρτέρι,
στου ήλιου το φως να σβήνει, π’αγαπά,
κι’απ’το δικό του να πεθαίνει χέρι.

Τα ρόδα άκουγαν στο κράτημα της νύχτας,
το φλάουτο, το μπάσο, το βιολί.
Στα βήματα των χορευτών της πίστας
σιγότρεμε του περβαζιού το γιασεμί,
Είπα στο κρίνο:-Ένας είν’μονάχα
που με αυτόν μπορεί η καρδιά της να χαρεί.

Οι χορευτές θα την αφήσουν τάχα;
Απ’το παιγνίδι, τον χορό’χει κουραστεί.
Στην φεγγαρόδυση μισοί φυγάν μονάχα
κι’άλλοι μισοί με της ημέρας την αυγή,
πνιχτά στην άμμο, δυνατά στην πέτρα
η τελευταία άμαξά τους αντηχεί.

-.Γοργά η νύχτα φεύγει, είπα στο ρόδο,
με φασαρία, γλεντοκόπι και κρασί.
-Τι αχ! είν’τούτα εραστή, μικρέ μου λόρδε,
για κάποια που ποτέ δεν θά’χεις σύ;
Παρά εγώ, παρά εγώ! κι’ώμοσα τότε
-Δική μου πάντα και γιά πάντα θά’ναι αυτή..

Και μπήκε στο αίμα μου του ρόδου η ψυχή,
-από την σάλα μουσικής βαρειά ηχώ-
κι’εκεί στου κήπου σου την λίμνη ώρα πολλή
του ρυακιού αφουγκραζόμουν το νερό
από την λίμνη στο λειμώνα.. κι’από’κεί
στο δάσος μας.. το απ’όλα πιο ακριβό...

Ο βρετανός ζωγράφος Τζον Γουίλιαμ Γουοτερχάουζ, όταν διάβασε αυτό το γεμάτο ευαισθησία, τρυφερό και ρομαντικό ποίημα του Τέννυσον εμπνεύστηκε τον πίνακά του: "My Sweet Rose ή Του ρόδου η ψυχή", ένα από τα πιο διάσημα έργα του.
Ο ζωγράφος συγκινηθηκε από την περιγραφή της τραγικής αγάπης του νεαρού άνδρα για την πλούσια κόρη, που η μοίρα δεν τους ήθελε μαζί. 
Ο καλλιτέχνης απομονώνει τη φράση του ποιήματος και δίνει την ξέχειλη τρυφερότητας και ρομαντισμού εικόνα του:

 "...και μπήκε στο αίμα μου του ρόδου η ψυχή..."

Και συνεχίζει ο ποιητής:

Τόσο γλυκό το πέρασμά σου απ’τον λειμώνα

"Maud in the garden", από εικονογράφηση του βιβλίου
από την Eleanor Fortescue-Brickda

που σαν ο άνεμος του Μάρτη αναστενάζει
βιολέτες μπλέ, όπώς τα μάτια σου, στο χώμα
των φίνων αχναριών σου ‘κείνος βάζει,
ως της κρυφής μας της αγάπης την κρυψώνα
στης Παραδείσου των κοιλάδων το περβάζι.

Της ακακίας τα κλαδιά ακινητούσαν,
λευκά λουλούδια της δεν έπαιρνε αέρας.
Στην λίμνη οι λευκανθοί της σάν σκορπούσαν
λαγοκοιμόνταν τα ηράνθεμα της σέρας..
Όμώς μ'εμέ τα ρόδα αγρυπνούσαν,
τι γνώριζαν τον λόγο σου σε μένα,
οι κρίνοι και τα ρόδα πως πονούσαν,
προσμέναν την αυγή ..προσμέναν σένα!

Του μπουμπουκόκηπου των ροδοκοριτσιών
ρόδων βασίλισσα έλα εδώ, οι χοροί τελειώσαν
Σε σατέν λάμψη.. μαργαριταριών..
κρίνα και ρόδα εσέ βασίλισσα ωμόσαν.
Μικρό κεφάλι, μέσ’την λάμψη των μαλλιών,
βγες,γίνε ήλιος , για τα άνθη που νυχτώσαν!

Δες! Έχει ένα υπέροχο κυλήσει
δάκρυ στην θύρα ,από του πάθους το λουλούδι.
Η περιστέρα, η αγαπώ μου δεν θ’αργήσει,
έρχεται η μοίρα, η ζωή μου, το τραγούδι.
Το κόκκινο το ρόδο:- "Είναι κοντά!,'Είναι κοντά!"
λέει και τ’άσπρο κλαίει:- ‘Έχει αργήσει!’
"Ακούω!ακούω!" λέει το δελφίνιο πνιχτά,
το κρίνο:- "Καρτερώ! 'χει ψιθυρίσει"

Έρχεται η δική μου, η γλυκειά μου,
αερικού βηματισμό, όπως εκείνης,
θά’κουγε και θα χτύπαγε η καρδιά μου,
κι’αν χώμα ήταν χωματένιας κλίνης,
την σκόνη της θα άκουγε η δικιά μου,
έναν αιώνα και αν ήμουνα νεκρός,
κάτ’απ’τα πόδια της θα τρέμιζε η καρδιά μου,
σαν ερυθρός και πορφυρός θα’βγαινε ανθός!"

(Μτφ: Μ.Ελμύρας, από stixoi.info )

***

Τη δραματικότητα και ανησυχία των στίχων μεταφέρουν με τις μελωδίες τους αρκετοί συνθέτες:

• Το ποίημα ενσωματώνεται στη Συλλογή "Τραγούδια από δημοσιευμένα γραπτά του Άλφρεντ Τέννυσον" την οποία μελετά ο Ζυλ Μασνέ και επιλέγει ορισμένες στροφές του από το "Έλα στον κήπο, Μωντ" για να μελοποιήσει. Η σύνθεση του 1880 για φωνή και πιάνο προκάλεσε αίσθηση, με το συνθέτη να μετουσιώνει μουσικά το δραματικό περιεχόμενο του κειμένου υποβάλλοντας την ζοφερότητα των εικόνων, ενώ ως δημιουργία χαρακτηρίστηκε εκστατική, περίσσεια λυρισμού...
  
  
  

Jules Massenet: "Come into the garden, Maud":

• Michael William Balfe και Arthur Somervell ...

O ιρλανδός Michael William Balfe, γνωστός βιολιστής και συνθέτης οπερών και λήντερ υπήρξε ένα παιδί-θαύμα, που ξεχώρισε για τη μνήμη και το μουσικό του αυτί, την δεξιοτεχνία του στο βιολί και την μελωδική του ευρηματικότητα! Λέγεται πως έξι χρονών και με ελάχιστα μαθήματα βιολιού συνέθεσε μια  polacca για μπάντα, η οποία εκτελέστηκε με μεγάλη επιτυχία, καθιστώντας τον Balfe  μια μικρή διασημότητα.

Ο άγγλος Sir Arthur Somervell θεωρείται ο πιο επιτυχημένος  συνθέτης τραγουδιών μετά τον Hubert Parry  την περίοδο αναγέννηση της αγγλικής μουσικής(1890-1900).

1. Alfred Tennyson: "Come into the garden, Maud, M. W. Balfe
Eρμηνεύει ο άγγλος τενόρος Heddle Nash και στο πιάνο συνοδεύει ο Gerald Moore:

 2. Alfred Tennyson: "Come into the garden, Maud", Arthur Somervell:

"Η Λαίδη του Σαλότ": στιγμές έμπνευσης στην Τέχνη...

 

John William Waterhouse: "The Lady of Shalott in the boat"
(από: tate.org.uk)

Ετοιμαστείτε για ταξίδι σε ονειρική, ομιχλώδη, παραμυθική χώρα!Το νησί Σαλότ!

Ο "εστεμμένος ποιητής" της Βικτωριανής Αγγλίας, Άλφρεντ Τέννυσον, που με την ημέρα θανάτου του έδωσε την αφορμή(6 Οκτώβρη 1892) οδηγεί το άρμα του παραμυθιού.

Γνωστός ο μεσαιωνικός μύθος της "Δεσποσύνης του Σαλότ", που ενέπνευσε τον ποιητή...του ανεκπλήρωτου έρωτα της Ελιάν, αρχόντισσας του Astolat, με τον ιππότη Λάνσελοτ...

Waterhouse: "Η Λαίδη στον αργαλειό"

"Στου ποταμού κάθε πλευρά απλώνονται αγροί με σιτηρά,
που ντύνουνε τον κάμπο ως τον ορίζοντα
κι ο δρόμος ο φιδίσιος για το πολύπυργο το Καμελότ τραβά.
γύρω από μια νήσο, τη νήσο του Σαλότ.
[...]
Ιτιές λευκαίνουν, λεύκες φρικιούν, αύρες ανάλαφρες σκιάζουν και ριγούν
[...]
Τέσσερις τοίχοι σκυθρωποί, τέσσερις πύργοι σκυθρωποί,
δεσπόζουν σε μια περιοχή λουλουδιαστή,
και το πνιγμένο στη σιωπή νησί
έχει αγκαλιά τη Δεσποσύνη του Σαλότ.
Μα ποιός την είδε χέρι να κινεί;Ή στο παράθυρο στητή;
[...]
Μονάχα κάτι θεριστές οπού θερίζουνε σκυφτοί 
μες στον αθέρα των σταχυών απ’ την αυγή,
ακούν ένα τραγούδι που χαρούμενα αντηχεί από του ποταμού τη φιδωτή ροή
κατά το πυργωμένο Καμελότ:"Είν’ η νεράιδα, η Δεσποσύνη του Σαλότ"
Να την που υφαίνει νύχτα-μέρα με τον αργαλειό...Μια μέρα ακούει μήνυμα ψιθυριστό, κατάρα, λέει, την ακολουθεί αν μείνει εδώ[...]

Waterhouse: "Η Λαίδη κοιτάζοντας για τον Λάνσελοτ"

Αστράψανε τα στολισμένα χαλινάρια, 
όπως εκείνα τα γιομάτα άστρα κλωνάρια.
Σήμαναν στα ηνία κουδουνάκια όλο ευθυμία
έτσι που κατηφόριζε προς Καμελότ.
Κάλπαζε κι ηχούσε η πανοπλία σαν καμπάνα,
πλάι στ’ απόμακρο Σαλότ
[...]
Παράτησε το δίχτυ, παρατά τον αργαλειό, 
είδε το που άνθιζε το νούφαρο, είδε την περικεφαλαία με το φτερό, 
κοίταξε κάτωθι το Καμελότ...ράγισε ο καθρέφτης...βγάζει κραυγή: 
"Έπεσε πάνω μου η κατάρα", η Δεσποσύνη του Σαλότ. 
Του λεβάντε η μάνητα που σύριζε,τα χλωμά κίτρινα δέντρα λύγιζε...
μολύβι ο ουρανός χείμαρρους άδειαζε πάνω στο πυργωμένο Καμελότ..."



(Alfred Tennyson,12 ΠΟΙΗΜΑΤΑ, Εκδ. Διώνη, μετ. Παντ. Ανδρικόπουλος) 

• Στ' αυτιά μας  ηχούν εικόνες από την ομότιτλη μπαλάντα της Loreena McKennitt...

• Ένα πρωτόλειο έργο του Ολιβιέ Μεσσιάν, που γράφτηκε σε ηλικία 9 χρονών, αναφέρεται στο θρύλο της Ελιάν, που τον είχε εντυπωσιάσει απ' όταν ήταν παιδί!

Λέγεται μάλιστα πως στη δημιουργία της εικόνας των υπέροχων βιτρώ του κάστρου, έπαιρνε πολύχρωμα σελοφάν από μπομπονιέρες και συσκευασίες ζαχαροπλαστείου, τα οποία κολλούσε στα τζάμια του δωματίου του και μέσα απ'αυτά έβλεπε τη διαφορετικότητα ενός κόσμου, που έπλαθε η παιδική του φαντασία!

Σε αυτή την "πιανιστική ΔΕΣΠΟΣΥΝΗ", η φαντασία του παιδιού τρέχει ιλιγγιωδώς.

Τίποτα δεν λείπει: τα κάστρα, το τραγούδι της λαίδης, όταν υφαίνει στον αργαλειό, ο έφιππος Σερ Λάνσελοτ, ο σπασμένος καθρέφτης, η ταπισερί, τα φύλλα της ιτιάς, και τέλος ο θάνατος στη βάρκα, που παρασύρει το ποτάμι (Barcarole).

Olivier Messiaen:"La dame de Shalotte" for solo piano:

Ποτισμένο με την αθωότητα της παιδικής ψυχής το έργο αυτό του Μεσσιάν σε μια υπέροχη συνάντηση ποίησης και μουσικής με ρομαντική διάθεση! Οι τέχνες αγκαλιάζονται σχεδόν ερωτικά σε μια συνεύρεση ξέχειλη ονείρου και παραμυθιού!

Ένα ιδιαίτερο πιανιστικό έργο, αυτό του Μεσσιάν! 

Έχει, μάλλον την ιδιορρυθμία και την εκκεντρικότητα, που πηγάζει από την παιδική αθωότητα.

Η ματιά ενός παιδιού και δη από μια παραμυθική ιστορία είναι παντελώς διαφορετική από κείνη ενός ενήλικα καλλιτέχνη...

Ένα ευαίσθητο, εννιάχρονο αγόρι ήταν ο οδηγός στο ταξίδεμα!

Ψέματα ή αλήθεια;...Ποιος ξέρει; Ταξίδι είν'τα παραμύθια...

Arthur Hughes: "The Lady of Shalott" 

Την πήρε το μεγάλο ρέμα πέρα μακριά,

τη Δεσποσύνη του Σαλότ...

Κείτονταν, ντυμένη το λευκό χιονάτο φόρεμά της

που ανέμιζε ανάλαφρα δεξιά κι αριστερά της.

[...]

Κι ανάμεσα από λόφους με ιτιές κι αγρούς,

το τελευταίο να τραγουδά τραγούδι της ν’ ακούς,

τη Δεσποσύνη του Σαλότ.

σιμά στο πρώτο σπιτικό στην ακροποταμιά,

με το τραγούδι της στα χείλη ξεψυχά

η Δεσποσύνη του Σαλότ.

Κάτω απ’ τον πύργο και το μπαλκόνι,

ξυστά στον τοίχο που κήπους ζώνει,

μορφή που αχνολάμπει, εκείνη αργοκυλά,

με του θανάτου τη χλομάδα και κάστρα γύρω της ψηλά,

σιωπηλά κατά το Καμελότ.

Ήρθαν στην όχθη η αρχόντισσα κι ο κύριός της,

ο απλός χωριάτης κι ο ιππότης,

και στην πλώρη διάβασαν τ’ όνομα το δικό της, η Δεσποσύνη του Σαλότ.

• Στα μέσα του 20ου αιώνα ο Arthur Bliss με έμπνευση από το ποίημα του Τέννυσον  συνέθεσε το ομότιτλo μονόπρακτο μπαλέτο: 'The Lady of Shalott".

Η έγκλειστη στον πύργο της,  Ελιάν γνωρίζει τις χαρές της ζωής μόνο μέσα από τον καθρέφτη της... 

Στην απομόνωση της μοναξιάς της βλέπει μόνο τις "εικόνες-σκιες" της ζωής των άλλων.
Κάποια στιγμή αποφασίζει να ενωθεί με τον Λάνσελοτ αλλά το τίμημα που τής αναλογεί είναι βαρύ...
Η ίδια η ζωή της.
Ο Μπλις υποδεικνύει τη σύνθεση ως αλληγορία του διλήμματος των νέων ανάμεσα στο "πρέπει" και το "επιθυμώ".

Με επιρροές από τον συμπατριώτη του Έλγκαρ, αλλά και Ραβελικές πινελιές στήνει ένα μαγικό, χορευτικό παραμύθι. 

Με αριστοτεχνική ενορχήστρωση, δομεί με ιδιαιτερότητα τη χρήση των κρουστών οργάνων, ιδιαίτερα από το μέσον της σουίτας, που αποτελεί και την κορύφωση της αφήγησης. 

Κι ενώ για τους περισσότερους συνθέτες, τα κρουστά υπογραμμίζουν το ρυθμό, ο Άρθουρ Μπλις τούς αναθέτει να "ζωγραφίσουν" με ηχητικό τρόπο το θρύλο. 

Καμπάνες, κουδουνάκια, τύμπανα και κύμβαλα πασπαλίζουν με αστερόσκονη το παραμύθι της δεσποσύνης, που  αφηγείται η μπαλάντα της Βικτωριανής εποχής,  από την ιστορία της οποίας εμπνεύστηκε ο Τέννυσον.

Οι μύθοι, φίλοι μου, πάντα είναι γοητευτικοί κι όταν σμιλεύονται απ'την Τέχνη γίνονται συναρπαστικότεροι!

Arthur Bliss: "The Lady of Shalott", ballet