Στου χρυσάνθεμου την εποχή...

"Chrysanthèmes", Monet

Περί χρυσανθέμων ο λόγος σήμερα… Των φθινοπωρινών λουλουδιών, που μοιάζουν να φυλάσσουν στα πυκνά τους πέταλα λίγη από τη χρυσή ανάμνηση του καλοκαιριού, καθώς η φύση ετοιμάζεται να υποδεχτεί τον χειμώνα.
Πήραν το όνομά τους από τις ελληνικές λέξεις χρυσός και άνθος.  Στη λαϊκή μας παράδοση συνδέονται με τον Οκτώβριο και είναι γνωστά ως "Οκτωβρίνια" ή "Αγιοδημητριάτικα", καθώς ανθίζουν τις μέρες κοντά στη γιορτή του Αγίου Δημητρίου.

"Chrysanthèmes", Monet

Στα "Φθινοπωρινά" του λαογράφου Δημήτρη Λουκάτου διασώζεται η τρυφερή παράδοση: 
Κάποτε ο Οκτώβρης θρηνούσε για τα λουλούδια που χάνονταν, τα φύλλα που έπεφταν και τις ζεστές μέρες που έσβηναν. Τότε τα χρυσάνθεμα παρακάλεσαν τον Θεό να τα αφήσει ν’ ανθίζουν όλον τον μήνα. Εκείνος τα άκουσε και τα κράτησε κοντά του.
Γι’ αυτό, όπως αναφέρει ο Λουκάτος, στην Κύπρο τα αποκαλούν "Οκτωβρούδες".

Ίσως, λοιπόν, η γοητεία τους να βρίσκεται ακριβώς σ' αυτή την επιμονή της άνθισης, όταν όλα γύρω τους μαρτυρούν το πέρασμα του χρόνου. Έγιναν έτσι σύμβολα μιας ομορφιάς εύθραυστης, μα και ανθεκτικής. Μιας μνήμης που εξακολουθεί ν' ανθίζει ακόμη κι όταν το καλοκαίρι έχει πια χαθεί.

Αυτή η λεπτή μελαγχολία του φθινοπώρου, η ομορφιά που αντιστέκεται στη φθορά και το συναίσθημα που επιμένει μέσα στη μοναξιά, δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ασυγκίνητη την τέχνη.
Το χρυσάνθεμο πέρασε από τη λαϊκή παράδοση στην ποίηση κι από εκεί στη μουσική, όπου έγινε εικόνα αγάπης και νοσταλγίας, οδηγώντας μας σήμερα στον Γάλλο συνθέτη Jules Massenet και στο "Poème d’hiver-Χειμωνιάτικο ποίημα", όπου το άνθος του φθινοπώρου γίνεται η αφορμή για μια βαθιά, ευαίσθητη ερωτική εξομολόγηση...

O Zυλ Μασνέ την εποχή σύνθεση του κύκλου

Ο κύκλος τραγουδιών "Poème d’hiver", που γράφτηκε το 1882, αποτελεί ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά και ώριμα δείγματα της γαλλικής mélodie του Ζυλ Μασνέ ο οποίος, αν και γνωστός κυρίως για τις όπερές του, υπήρξε πρωτοπόρος στη δημιουργία τέτοιων θεματικών έργων.

Βασισμένος εξ ολοκλήρου στην ποίηση του Armand Silvestre, ο κύκλος χρησιμοποιεί τον χειμώνα σαν αλληγορία, όπου από τη μία πλευρά κυριαρχούν η παγωνιά, η μελαγχολία και ο μαρασμός της φύσης, ενώ από την άλλη το ψυχρό τοπίο μετατρέπεται σε καταφύγιο για έναν έρωτα εσωτερικό, μυστικό, φλογερό.
Το μουσικό ύφος του έργου χαρακτηρίζεται από τη λεπτή, βαθιά εκφραστική γραφή του συνθέτη, με τη φωνητική γραμμή να ακολουθεί τη φυσική ροή του γαλλικού λόγου και το πιάνο να ζωγραφίζει ανάγλυφα την παγωμένη ατμόσφαιρα.

Εμείς, στεκόμαστε στο πρώτο ουσιαστικά τραγούδι του κύκλου, αφού ακούγεται αμέσως μετά το Πρελούδιο. Έχει τίτλο "C'est au temps de la chrysanthème - Του χρυσάνθεμου την εποχή" και θέτει το ψυχολογικό και τονικό υπόβαθρο ολόκληρου του έργου, στρεφόμενο γύρω από το χρυσάνθεμο ως το κατεξοχήν λουλούδι των αρχών του χειμώνα.
Ποιητικά, ο δημιουργός εξιστορεί έναν έρωτα που άνθισε μέσα στις σκυθρωπές μέρες, αποδεικνύοντας μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από τα εύθραυστα ρόδα του καλοκαιριού, ενώ κλείνει με τη δραματική προειδοποίηση ότι αν η αγαπημένη του ποδοπατήσει το συναίσθημά του, θα σπάσει και η καρδιά του:

"Chrysanthèmes", Monet

"Του χρυσάνθεμου την εποχή,

που ανθίζει στου χειμώνα το κατώφλι,

η αγάπη που βαθιά για σένα τρέφω

στα μύχια της καρδιάς μου, άνθισε.

Γεννήθηκε γλυκιά, μοναχική,

σαν τ’ άνθη του φθινόπωρου,

που για να ομορφύνουνε τη γη,

δε γύρεψαν του ήλιου χάδι.

Δε σκιάζεται τις μέρες τις μουντές

που σβήνουν τ’ άλλα άνθη ένα-ένα

θα ζήσει πιο πολύ κι από τα ρόδα,

με τις απαλές, μα εύθραυστες αποχρώσεις  τους.

Κι αν κάποια μέρα, έτσι, από καπρίτσιο,

το ποδοπατήσεις, δίχως οίκτο,

καθώς θα συντριβεί ο κάλυκάς του,

θα νιώσεις να ραγίζει κι η καρδιά μου"

Μουσικά, ο Mασνέ αποδίδει την εσωτερική ένταση με μια γαλήνια, χαμηλόφωνη μελωδία και μελαγχολική εισαγωγή στο πιάνο. Η φωνή κινείται δίνοντας έμφαση σε λέξεις-κλειδιά μέσα από διακυμάνσεις της δυναμικής που αποτυπώνουν το πέρασμα από το κρύο περιβάλλον στη ζεστασιά των συναισθημάτων. Στην τελευταία στροφή, η μουσική κλιμακώνεται τη φωνή να αποκτά θεατρικότητα, αποκαλύπτοντας  την ευάλωτη φύση του εραστή...

Jules Massenet: "Poème d’hiver / C'est au temps de la chrysanthème":

Βαθιά η συγκίνηση που μας αφήνει το τραγούδι του Μασνέ με το χρυσάνθεμο-σύμβολο της ομορφιάς που επιμένει μέσα στη φθορά, αλλά και την αγάπη που τολμά ν' ανθίσει εκεί όπου όλα μοιάζουν να μαραίνονται. Μια αγάπη σιωπηλή και μοναχική, που δεν χρειάζεται το φως του ήλιου για να γεννηθεί, γιατί αντλεί τη δύναμή της από το ίδιο της το βάθος...

Το κείμενο πλαισιώνεται από ζωγραφικά έργα του Κλωντ Μονέ, ο οποίος απεικόνισε επανειλημμένα τα χρυσάνθεμα. Με την εκφραστική πινελιά και τα πλούσια χρώματά του, ο ζωγράφος αναδεικνύει την πληθωρική ομορφιά των λουλουδιών, ενώ η αντίθεση ανάμεσα στα φωτεινά πέταλα και το σκοτεινότερο φύλλωμα χαρίζει στις συνθέσεις τη λεπτή, φθινοπωρινή μελαγχολία...

Καραγκούνα, χορευτικά μοτίβα της Θεσσαλίας...

Καραγκούνες με την παραδοσιακή τους φορεσιά,
Π.  Παπαχαιτζιδάκης-Μουσείο Μπενάκη (pinterest)

Καραγκούνα πάει στη βρύση

το σταμνί της να γιομίσει.

Κάντε πέρα να περάσω

το χορό σας μη χαλάσω.

Καραγκούνα καραγκούνα

με σαγιά και με σιγκούνια.

Αμ' πως ’δα, αμ' τι ’δα,

στο παραθύρι σ' είδα.

Θα πουλήσω τα κατσίκια

να σου πάρω σκουλαρίκια.

Αμ' πως ’δα, αμ' τι ’δα,

σ’ αγάπησα σε πήρα.

Είναι χορός λεβέντικος, παρότι χορεύεται από γυναίκες!
Η "Καραγκούνα", χορεύεται στα χωριά του κάμπου της Θεσσαλίας από γυναίκες Καραγκούνες, ντυμένες την παραδοσιακή αρχοντική φορεσιά τους, στην οποία ξεχωρίζει η μαύρη γούνα, απ'όπου λέγεται πως οι καραγκούνηδες πήραν το όνομά τους.

 

"Κάρα- γκούνα" σημαίνει "μαύρη γούνα", που κατασκευάζονταν από  δέρμα προβάτου.
Υπάρχει, βέβαια κι  άλλη εκδοχή, πως το προσωνύμιο Καραγκούνηδες προήλθε από τη συνήθειά τους να κινούν το κεφάλι τους (κάρα-κούνα).

Η μελωδία και ο χορός της καραγκούνας είναι από τους δημοφιλέστερους.
Τα βήματα είναι βαριά και αργά, προσδίδοντας στις αγέρωχες καραγκούνες μεγαλοσύνη και  δωρικότητα. Σκοπός και βηματισμός αποδίδουν με λιτότητα και σεβασμό,  θαυμασμό στην μεγαλοπρέπεια της καραγκούνικης ενδυμασίας.

Οι γυναίκες, πιασμένες απ'τα χέρια, χορεύουν σε κύκλο ανοιχτό με μέτωπο προς το κέντρο, ακολουθώντας τρία χορευτικά μοτίβα, καθένα από τα οποία έχει διαφορετικό αριθμό βημάτων.



Μπορείτε να ακούσετε την παραδοσιακή Καραγκούνα εδώ.

• Η τέχνη και το ταλέντο του σπουδαίου Δημήτρη Φάμπα δεν αμφισβητούνται. Βαθιά γνώση για την κιθάρα και δεξιοτεχνική δεινότητα, αλλά και μουσικές συνθέσεις πλούσιες σε χρώματα, ενώ συχνά κάνει χρήση στοιχείων από την Ελληνική παράδοση.
  
  Όπως στις "Παραλλαγές πάνω στο θέμα της Καραγκούνας", που γράφει στην Ιταλία το 1959 και είναι το πρώτο έργο του που εκδόθηκε στο εξωτερικό.

Δ.Φάμπας: "Ελληνικός χορός Καραγκούνα" / ερμηνεύει ο Ευάγγ. Ασημακόπουλος:

• Ο John Duarte στην "Ελληνική Σουίτα" του, διασκευάζει παραδοσιακές μελωδίες και χορούς(Ζαγορίσιος, Τσιριγώτικος, Καλαματιανός). Ανάμεσά τους και την περίφημη "Καραγκούνα".

John Duarte: "Greek Suite, Op. 39: IV. Karagouna " / Athens Guitar Duo:

• Ο Μίμης Πλέσσας στο δίσκο του: "Greece Goes Modern", συγκεντρώνει συνθέσεις του-διασκευές δημοτικών τραγουδιών που έκανε για τις ανάγκες μιας ραδιοφωνικής εκπομπής.
  Στην "Καραγκούνα" του πλέκεται το παραδοσιακό με τζαζ στοιχεία:

"H Δόμνα κι ένας μικρασιάτικος καρσιλαμάς"

(tovima)

Ο καρσιλαμάς, είναι κατεξοχήν χορός Μικρασιάτικος παρότι συναντάται και σε άλλες περιοχές όπως η Θράκη και τα νησιά του Βόρειου Αιγαίου.
Χορεύεται συνήθως αντικριστά και παίρνει το όνομα του από αυτή την ιδιαιτερότητα, αφού «καρσί» στα τουρκικά σημαίνει απέναντι.
Στη μελωδική του δομή και το ρυθμό, ιδίως ο αργός καρσιλαμάς, μοιάζει με το ζεϊμπέκικο κι είναι και αυτός χορός σε 9/8.

Με έναν αργό καρσιλαμά της Μικρασίας θα αρχίσει η μέρα μας στη μνήμη της μεγάλης ερμηνεύτριας και ερευνήτριας, Δόμνας Σαμίου που σήμερα κλείνουν πέντε χρόνια από το θάνατό της (10 Μαρτίου 2012).
Η Σαμίου αγάπησε και υπηρέτησε με μοναδική αφοσίωση την ελληνική παραδοσιακή μουσική.Μαθήτευσε στο πλευρό του Σίμωνα Καρά, κι εκτός από την ερμηνεία, ασχολήθηκε με την έρευνα, την καταγραφή, τη διάσωση μέσα από τη δισκογραφία, της παράδοσης του τόπου μας, αφήνοντας κάθε στοιχείο, πολύτιμη κληρονομιά στις επόμενες γενιές.

Η «Γιωργίτσα» είναι ένας αργός καρσιλαμάς, ερωτικού περιεχομένου, από την Ερυθραία της Μικράς Ασίας, που πρωτάκουσε και κατέγραψε η Δόμνα Σαμίου από την Αλατσατιώτισσα Κλεονίκη Τζοανάκη, που οι παππούδες της τραγουδούσαν στο χωριό…
Η Σαμίου ανακάλυψε την Τζοανάκη στις γειτονιές των προσφύγων και στο σπίτι της γυρίστηκε ένα τμήμα της τηλεοπτικής σειράς «Μουσικό Οδοιπορικό», που επιμελήθηκε η Δόμνα.

Στην παραδοσιακή εκτέλεση του καρσιλαμά, οι γυναίκες κρατούν μαντίλι, με λυγισμένα τα χέρια στους αγκώνες, και κινούν τα χέρια δεξιά κι αριστερά, ενώ ταυτόχρονα περιστρέφουν το μαντίλι κυκλικά.
Παλαιότερα ήταν χορός των γάμων και των λαϊκών πανηγυριών.

Εγώ έλεγα να σ’ αγαπώ Γιωργίτσα μου,

κανείς να μην το ξέρει,

κι όλοι το μάθανε οι δικοί Γιωργίτσα μου,

το μάθανε κι οι ξένοι.

Έλα Γιούλα Γιούλα Γιούλα, έλα πάρε μέ,

άνοιξε τις δυο σου αγκάλες μέσα βάλε μέ...

Τσικνοχαιρετίσματα με την αθυροστομία της Αποκριάς...

domnasamiou

Τσικνοχαιρετίσματα σε όλους σας, αγαπημένοι μου φίλοι!
Χρόνια μας Πολλά!
Είμαι σίγουρη πως έχετε ήδη ανάψει τα κάρβουνα, μιας και αυτή τη μέρα, σ’όλη την Ελλάδα επιβάλλεται, από το έθιμο, το "τσίκνισμα".

Εδώ, από νωρίς το πρωί έχουν στηθεί ψησταριές στους δρόμους κι ο ουρανός έχει θολώσει, με την κάπνα να καλύπτει κάθε του εκατοστό!
Το "Διονυσιακό" κάθε ψυχής έρχεται στην επιφάνεια, με το κρασί να ρέει άφθονο, το κέφι να παραμένει αμείωτο, το χαμόγελο μόνιμα ζωγραφισμένο στα πρόσωπα, και.., γιατί όχι, τη γλώσσα να μην δέχεται φραγμό, την έκφραση να γίνεται περισσότερο θαρραλέα και ειλικρινής αντιβαίνοντας στους κοινώς αποδεκτούς κανόνες ευπρεπούς συμπεριφοράς... 

Τα σκωπτικά λοιπόν τραγούδια και οι χοροί έχουν σήμερα την τιμητική τους με την αθυροστομία της Αποκριάς να αποτυπώνεται σε πλήθος τραγουδιών και πειρακτικά στιχάκια.
Παραδοσιακά αθυρόστομα ποιήματα και τραγούδια του λαού μας βρίσκουμε στην ομώνυμη συλλογή του Γιώργη Μελίκη, αλλά και τη συλλογή της αγαπημένης Δόμνας Σαμίου στα "Γαμοτράγουδα", ένα δίσκο που σήκωσε θύελλες αντιδράσεων από κάποιους σεμνότυφους, μη κατανοώντας τη συνέχεια της παράδοσης από αρχαίες Παγανιστικές τελετές, τότε που θεωρούσαν το γλέντι, τη χαρά, το φαγοπότι και το κέφι, ιεροτελεστία για την καλή ευφορία της γης την άνοιξη.

Επειδή είναι πρωί ακόμα, θα διαλέξω να ακούσουμε ένα μη σοκαριστικό σε στίχο, παραδοσιακό τραγούδι της Αποκριάς, με πολλές χιουμοριστικές εικόνες που το κάνουν αγαπητό σε μικρούς και μεγάλους και κάθε φορά που το ακούμε στην τάξη με τους μαθητές μου ξεκαρδιζόμαστε ομαδικώς.

Τσαμπούνα κα τουμπί
(Λαϊκή Παραδοσιακή Τέχνη)

Είναι Αιγαιοπελαγίτικο Αποκριάτικο, που τραγουδούσαν οι παρέες με συνοδεία από βιολί, "τσαμπούνα"(άσκαυλου-νησιώτικης γκάιντας) και "τουμπί".

Το "τουμπί" ή ντουμπακάκι όπως συνηθίζεται να το λένε στις Κυκλάδες, είναι ένα μικρό νταούλι από ξύλο και δέρμα κατσίκας ή σκύλου, και τα στεφάνια του τα έσφιγγαν με σκοινιά για να τεντώσει το δέρμα. Ο εκτελεστής του, που λεγόταν "ντουμπακτζής" , όταν το δέρμα δεν τέντωνε αρκετά, το ζέσταινε κοντά στη φωτιά. Το τουμπί είχε στο πλάι μια τρύπα, όπου έριχναν χαρτονομίσματα όσοι έδιναν παραγγελιές.
Ο ντουμπακτζής έπαιζε όρθιος, με το όργανο να κρέμεται με μια ζώνη από το λαιμό του. Όταν κουραζόταν καθόταν σε σκαμνί κι έπαιζε το τουμπί ακουμπώντας το στα γόνατα.

Υπάρχουν και άλλες υπέροχες εκτελέσεις με κανονάκι, λαούτο, κλαρίνο και τουμπελέκι.

Το τραγούδι έχει τίτλο "Στης ακρίβειας τον καιρό" και αναφέρεται στον τύπο της "κακιάς", όπως χαρακτηρίζει ο λαός, γυναίκας, παραπέμποντας στις  ανοικοκύρευτες, τις τεμπέλες, τις "ξενοβλεπούσες"(μοιχαλίδες), εκείνες που τρώνε ή πίνουν πολύ ...

"Να σε φυλάει ο Θεός απ' άδικο κι από "κακιά" γυναίκα" συνηθίζεται η λαϊκή φράση κι έτσι τέτοιοι τύποι τροφοδότησαν τη θεματολογία των αποκριάτικων τραγουδιών, που στην περίπτωση του συγκεκριμένου χαρακτηρίζει η εξωφρενική υπερβολή. Το πολύ αστείο  και σατιρικό ύφος των στίχων πλάθουν μια γυναίκα που φαντάζει με βαρύτατα ελαττώματα και κατά τις αντιλήψεις των καιρών, αλλά και του καρνάβαλου, χρειάζεται το...μπερτάκι της... 

"Στης ακρίβειας τον καιρό επαντρεύτηκα και γω

και μου δώσαν μια γυναίκα που 'τρωγε για πέντε δέκα

Πρώτο βράδυ που την πήρα έφαγε μια προβατίνα.

και το δεύτερο το βράδυ προβατίνα και γελάδι

- Bρε γυναίκα οικονομία τώρα που 'ναι δυστυχία.

- Άντρα μου θέλω φουστάνι γύρω γύρω με γαϊτάνι,

άντρα μου θέλω καπέλο, γύρω γύρω με το βέλο,

άντρα μου θέλω γοβάκια γύρω γύρω με φιογκάκια,

άντρα μου θέλω βρακί γύρω γύρω με γαζί

- Bρε γυναίκα οικονομία τώρα που 'ναι δυστυχία.

Και αρπάζω ένα ξύλο και τη φέρνω γύρω γύρω"

Η Αποκριά, φίλοι μου, κόρη του Διόνυσου, μάς κάνει να ξεχνάμε για λίγο τις δυσκολίες, με τύμπανα, κύμβαλα και κρόταλα να "σιγοντάρουν" τη Διονυσιακή μανία!

Χρόνια Πολλά, Καλά Τσικνίσματα, πιστοί στην παράδοση που ο Βάκχος και η λατρεία του θέσπισαν και τουλάχιστον σήμερα, επιτρέπουμε την όποια ελευθεροστομία με όσα στερεότυπα ακολουθείται!

Ταϊλάνδη: Κρίκοι στο λαιμό, που πνίγουν με αναμνήσεις...(φωτογραφικό άλμπουμ)

 

To πράσινο της φύσης, καταιγιστικό. Μια τροπική ζούγκλα, όπου συχνά-πυκνά ξεπετάγονταν ανάμεσα στα πανύψηλα δέντρα της βουδιστικοί ναοί και χρυσά αγάλματα…

Ταξίδι στο βορρά της Ταϊλάνδης…

Περιπλανώμενοι σε τόπους με πυκνή βλάστηση στα σύνορα με τη Βιρμανία,  για μια γνωριμία με τις ορεσίβιες φυλές της περιοχής…

Απομονωμένοι, αόρατοι σχεδόν οι οικισμοί τους, τα σπίτια και τα διάφορα οικήματά τους φτιαγμένα από μπαμπού και χόρτο, οργανωμένα πάνω σε χοντρούς πασσάλους…

Tα πρόσωπα πάντα χαμογελαστά...
Οι περισσότεροι την ώρα που έφτασα εγώ στο χωριό τους, γυναίκες και παιδιά.

Άλλες ύφαιναν στον αργαλειό, άλλες πότιζαν τα χωράφια με καλλιέργειες βοτάνων, τσαγιού και ρυζιού, άλλες κεντούσαν ή σκάλιζαν πάνω στο ξύλο διάφορα χειροποιήματα…κι άλλες διασκέδαζαν τη σχόλη τους  παίζοντας παράξενα πολυκάλαμα αερόφωνα...

Τα παιδιά έτρεχαν τριγύρω χαρούμενα, που ξένοι είχαν έρθει να τους επισκεφτούν.

Το τόπι που κλωτσούσαν, οι κούκλες που νανούριζαν, το μικρό πατίνι που τσούλαγε στους χωματένιους δρόμους, όλα πρωτόγονης κατασκευής κι από υλικά ακατέργαστα.

Όλες τους, φιγούρες χαρακτηριστικές. 

Όμως εκείνες που ξεχώρισαν με την εντυπωσιακή αμφίεσή τους ήταν οι γυναίκες με τους μακριούς λαιμούς!

Η παράδοση θέλει τη γυναίκα της φυλής Κάρεν από μικρή να φορά γύρω από το λαιμό χάλκινους κρίκους που με το πέρασμα των χρόνων επιμηκύνει το μέρος αυτό του σώματος.

Μια μακρόχρονη παράδοση που ο μεγάλος αριθμός των κρίκων στον λαιμό αποτελεί σύμβολο αξιοπρέπειας.

Λένε, πως αρχικός σκοπός της παράξενης αυτής συνήθειας ήταν να προφυλάσσονται οι γυναίκες της φυλής από επιθέσεις τίγρεων ή επειδή θεωρούσαν πως οι μακρύλαιμες, σαν κύκνος ή καμηλοπαρδάλεις γυναίκες, έμοιαζαν ομορφότερες…

Όταν μέσω του τοπικού ξεναγού ρώτησα μια ηλικιωμένη Κάρεν πώς νοιώθει που τόσα χρόνια φορά στο λαιμό της αυτά τα επίχρυσα δαχτυλίδια μού απάντησε πως γι’αυτήν αποτελεί σεβασμό στους προγόνους της,  σκοπός της διατήρησης της πολιτιστικής ταυτότητας της φυλής της, που δεν σχετίζεται με την ομορφιά και το να κάνει την εμφάνισή της ελκυστικότερη.

Οι συμβολισμοί του εθίμου χάνονται στα βάθη του χρόνου. Άλλοι μιλούν για προστασία από δαγκώματα άγριων ζώων...άλλοι για προστασία των γυναικών από τη δουλεία, καθώς δεν θα ήταν εύκολα εμπορεύσιμες φορώντας τους κρίκους…κι άλλοι πως αυτός είναι ο τρόπος να τιμηθεί ο «δράκος», μια σημαντική, μακρυσώματη φιγούρα στη λαογραφία των Kayan, όπως ονομάζεται η αρχηγός-φυλή, της οποίας οι Κάρεν αποτελούν υποομάδα.

Χαμογέλασα και μάλλον κατάλαβε πως ενστερνιζόμουν την άποψή της, γι’αυτό ίσως προθυμοποιήθηκε να «μεταμορφώσει»  και μένα σε μια Κάρεν, έστω για λίγο…

Με ευγένεια (που πραγματικά με ξένισε για φυλή που οι ταξιδιωτικοί οδηγοί χαρακτηρίζουν απολίτιστη), με ρώτησε αν επέτρεπα τα μπρούτζινα δαχτυλίδια της να «αγκαλιάσουν» και το δικό μου λαιμό.

Μια πατέντα τους, ευχαριστήριο σε όσους είναι πρόθυμοι να αναζητήσουν τη φυλή, τα ήθη της και να μεταδώσουν την ύπαρξή της.

Ανασήκωσα τα μαλλιά μου.
Με απαλές κινήσεις κάλυψε με κρίκους το λαιμό μου, ενώ ψέλιζε μια μονότονη μελωδία…

Σούφρωσα τη μύτη κι έσμιξα τα φρύδια ασυναίσθητα.
Αντιλήφθηκε πώς και γιατί απορούσα και στην ακαταλαβίστικη γλώσσα της έδωσε την εξήγηση:

Ήταν τραγούδι, κάτι σαν επίκληση στο πνεύμα του καλού να με ευλογήσει με αφθονία και τύχη. 

Τα πνεύματα για τους Κάρεν, μού είπε, είναι οι ταχυδρόμοι τους…αυτοί που τους μεταφέρουν τις επιθυμίες και τους πόθους τους.
Ο θεός έπειτα τούς στέλνει απάντηση με κάποιο σημάδι…με τη βροχή, τις αστραπές, τα πουλιά, το κακάρισμα του κόκορα…

-Πόσο μακρινοί, σκέφτηκα, και πόσο συνάμα κοντινοί οι τόποι, οι λαοί, οι πίστεις και οι δοξασίες μας…

Ρώτησα το όνομά της…

Ήταν η σεβαστή Πι…

«Pi», στη γλώσσα τους είναι η γιαγιά, που χαίρει εκτίμησης όλης της οικογένειας.Το όνομά της ήταν Μποέιπόο, δηλαδή "δροσιά λουλουδιού".

Tο πρόσωπό της χαρακωμένο βαθιά απ’τις ρυτίδες του χρόνου, όμως φωτισμένο σαν μια αντανάκλαση απροσμέτρητης ομορφιάς σε λείο καθρέφτη.

Αυθόρμητα ήρθε η σκέψη να την αγκαλιάσω, όμως σα να θέλησε να με προλάβει, καθώς η κουλτούρα τους δεν επιτρέπει εναγκαλισμό, ούτε καν χειραψία στο χαιρετισμό τους και σηκώθηκε… 

Στάθηκε όρθια, έσμιξε τις παλάμες σα να προσεύχεται και υποκλίθηκε μπρος μου.

Με ευχαριστούσε για τη συνομιλία μας με τον τρόπο, που η παράδοσή της επιτάσσει…

Τη μιμήθηκα και γω χαμογελώντας αληθινά!

Έπειτα διάλεξα για ενθύμιο δυο από τις ξύλινες κούκλες-ομοιώματα γυναικών Κάρεν από την πραμάτεια της...
Μια με κόκκινη και μια με πράσινη φορεσιά. 

Τις κοιτάζω τώρα στο ράφι μου κι αναπολώ αυτή την ιδιαίτερη γνωριμία πριν μερικούς μήνες στα Ταϊλανδέζικα δάση στα σύνορα με τη Βιρμανία.

Δυο ξύλινες κούκλες με μπρούτζινα δαχτυλίδια στο λαιμό, σουβενίρ από το συναπάντημα της Ελπίδας με μια ρυτιδιασμένη, μα όλο γλυκύτητα Δροσιά Λουλουδιού…

«Απάνου στην τριανταφυλλιά»

 

Μην είναι η χαρά και το φως τ’Απρίλη, που συνυπάρχουν στο παραδοσιακό αυτό τραγούδι;
Μην είν’ ο έρωτας, η μεθυστική νιότη του στίχου;
ή το παραδοσιακό ούτι με τη λύρα και ο ήχος του ταμπούρου;

Είναι το κράμα τους, που συγκροτούν έναν κόσμο τελετουργικό, που κινείται μέσα στο ανοιξιάτικο φως, τους ντυμένους απλότητα αγέρες, που αποθεώνουν τη φύση με την πνοή του  ολάνθιστου λυρισμού τους!

Η ευαισθησία βρίσκει έναν τρόπο έκφρασης, σύμμαχο της παράδοσης σε μια φωνή που μπορεί η βάση της να είναι κλασική, όμως αυτή η ιδιαιτερότητά της είναι που κάνει τη διαφορά μετουσιώνοντας περίτεχνα το λαϊκό σε έντεχνο κι αντίστροφα.
Aκούς και συντονίζεσαι με μία αρχέγονη δύναμη.Ιδιαίτερο το ζευγάρωμα μιας οπερατικής φωνής με το νταούλι και τη λύρα.

«Απάνου στην τριανταφυλλιά»

Πρόκειται για ένα παραδοσιακό τραγούδι της Μακεδονίας.
Ένα τραγούδι αγάπης με συμβολισμούς δανεισμένους από τα ζώα και τα φυτά.
Η πέρδικα, σύμβολο γονιμότητας, ευζωίας, καλοτυχίας κι η τριανταφυλλιά της χαράς και της εμορφάδας!
Κι όλα αυτά, χάρες και καλούδια, ομορφιά και γονιμότητα «πέφτουν στης νύφης την ποδιά…»

Πόσο δίκιο είχε ο μεγάλος Γκαίτε, όταν μιλώντας για το δημοτικό τραγούδι δήλωσε ότι το βρίσκει 

«τόσο λαϊκό, αλλά και τόσο δραματικό, τόσο επικό και τόσο λυρικό, που αντίστοιχό του δεν υπάρχει στον κόσμο».

«Απάνου στην τριανταφυλλιά

χτίζειν η πέρδικα φωλιά

χτίζειν η πέρδικα φωλιά

σιβαινοβγαίνουν* τα πουλιά

σιβαινοβγαίνουν τα πουλιά

και σιέται η τριανταφυλλιά

και πέφτουν τα τριαντάφυλλα

μέσα στης νύφης την ποδιά»

Ένας συρτός που χορεύεται με σταυρωτά χέρια και σήμερα τ’ ακούμε από τη Θεοδώρα Μπάκα, μια ερμηνεύτρια με κλασικές σπουδές, απόφοιτο του τμήματος Όπερας και Μουσικής Δωματίου της Ακαδημίας του Ανόβερο.
Με συμμετοχές και συνεργασίες σε έργα αναγεννησιακής και μπαρόκ μουσικής, λήντερ, αλλά και σύγχρονων δημιουργών.

Μια μέτζο σοπράνο, που η χροιά της φωνής της τη βοηθάει πολύ στην ερμηνεία και παραδοσιακών τραγουδιών.



Μια ερμηνεία, ιδωμένη με μια άλλη ματιά, που αποκαλύπτει απροσδόκητες ομορφιές της πολιτιστικής μας κληρονομιάς...της παράδοσής μας, που πάντα μάς διδάσκει, μάς οδηγεί, μάς ...ανασταίνει.
Γιατί κάθε τσάκισμα της φωνής στο παραδοσιακό τραγούδι συγκινεί, ενώνει, προβληματίζει, προτρέπει, θυμίζει, προκαλεί δέος, ανατάσσει!

*σιβαίνω(αρχ. εισβαίνω) = εισέρχομαι

<<Θεοδώρα Μπάκα: Απάνω στην τριανταφυλλιά>>

To κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr

"Χάρτινες φιγούρες με Σπαθάρη και Μαμαγκάκη"

 

"Δεν θα σταματήσω να παίζω στον μπερντέ. Αν μου στερήσεις τον Καραγκιόζη, θα πεθάνω...
Θα έπρεπε να φτιάξουν ένα άγαλμα του Καραγκιόζη. Όλη η Ελλάδα θεατρίστηκε μαζί του. 

Οι άνθρωποι με αυτόν έμαθαν να γελούν και να ονειρεύονται"

[Ευγένιος Σπαθάρης]

Είναι ο λαϊκός καλλιτέχνης με το δυναμικό πνεύμα, ο γνήσιος εμψυχωτής ενός λαϊκού ήρωα, ο αληθινός εκφραστής και θεματοφύλακας της ελληνικής παράδοσης...

Ο Ευγένιος Σπαθάρης γεννήθηκε σαν σήμερα, 2 του Γενάρη στην Κηφισιά, το 1924.
Από μικρός έδειχνε ότι ήταν ένα ανήσυχο, ερευνητικό πνεύμα αλλά και ένα πολύπλευρο ταλέντο.
Αγάπησε το Θέατρο Σκιών και τις φιγούρες τις έφτιαχνε μόνος του από χαρτόνι, μπακαλόχαρτο και ότι άλλο υλικό υπήρχε... Πίσω από το πανί τούς έδινε ζωή με τους βοηθούς του και έναν τραγουδιστή που γνώριζε όλα τα τραγούδια της παράδοσης και της υπαίθρου.
Με το Σπαθάρη, ο Καραγκιόζης δεν μάς διασκεδάζει μόνο, αλλά: εμψυχώνεται, εκσυγχρονίζεται, γίνεται τραγούδι και στο τέλος, αποκτά "ένα κεραμίδι" για να ξαποσταίνει που και που, χωρίς να χάνει την ελληνικότητα του αλλά ούτε την γνήσια λαϊκότητα που εκπροσωπεί. Γιατί ο Καραγκιόζης είναι ο καθένας μας. Είναι ο άστεγος, είναι ο άνεργος, είναι ο πρόσφυγας, είναι ο πεινασμένος... Είναι η αιώνια εικόνα του Έλληνα. Έχει αλλάξει αυτό; Ακόμα ο Έλληνας τα ίδια δεν τραβάει;"

Ο ΜΑΜΑΓΚΑΚΗΣ και το ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ 

Ένα μουσικό έργο της τελευταίας δημιουργικής περιόδου του μεγάλου συνθέτη μας Νίκου Μαμαγκάκη είναι εμπνευσμένη από το Θέατρο Σκιών.
Ένα, από τα πλέον σημαντικά έργα της σύγχρονης Ελλάδας κατά την άποψή μου.

Ο Μαμαγκάκης αγαπούσε από παιδί τις χάρτινες φιγούρες που και κείνος -όπως ο Σπαθάρης- έφτιαχνε μόνος του. Πάθος με όλους τους ήρωες του θεάτρου Σκιών, για τους οποίους -όπως ο ίδιος έχει εκμηστυρρευτεί σε συνεντεύξεις του- είχε φάει του κόσμου το ξύλο από τον πατέρα του που ωρυόταν κάθε φορά που τον έβλεπε "μπλεγμένο" στις σκιές: "Καραγκιοζοπαίχτης, θα μού γίνεις βρε;"

"ΟΠΕΡΑ των ΣΚΙΩΝ":

Έτσι, έφηβος, πίσω απ'τον μπερντέ και με τις χάρτινες φιγούρες του διασκέδαζε τα παιδιά στην καλοκαιρινή κατασκήνωση, συνοδεύοντας με την κιθάρα του τα τραγούδια των ηρώων, αλλά και με τη σωστή τονικά φωνή του...

Αναφέρομαι στην "ΟΠΕΡΑ ΤΩΝ ΣΚΙΩΝ", σε λιμπρέτο του Νάσου Θεοφίλου ενώ σημαντικοί ερμηνευτές όπως ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, ο κόντρα τενόρος Νίκος Σπανάτης (Μορφονιός), ο τενόρος Κώστας Κληρονόμος (Βεζύρης), ο βαρύτονος Χάρης Ανδριανός (Καραγκιόζης), η Σαβίνα Γιαννάτου (Βεζυροπούλα) κ.α έχουν αναλάβει τους διάφορους ρόλους.

Η μουσική του Μαμαγκάκη ακολουθεί αριστουργηματικά το ανατρεπτικό και σκωπτικό κείμενο του λιμπρετίστα.
Ο Μαμαγκάκης γοητεύεται, ταλανίζεται από τον ελληνικό λόγο, νέο και αρχαίο..
Θεωρεί την "Όπερα Σκιών" μια Βακχική γιορτή...κι έτσι, όπως οι πρώτες όπερες ξεκινά με ένα μπαλέτο, που χορεύει συμπυκνωμένη την Ιστορία.. Όπου υπάρχει λύτρωση, ακούγεται η κραυγή της χορωδίας...
Πρόκειται για επεξεργασμένη μουσική ιδέα, που εκτός της συμφωνικής ορχήστρας σε αυτήν ενσωματώνεται κι ένα -κατά τον συνθέτη- "μπερντέ ανσάμπλ"...τρία όργανα: μπουζούκι, σαντούρι και κρουστά... Όργανα που αναφέρονται στην παράδοση και ενισχύουν την ελληνικότητα του έργου.

"Η "Όπερα των Σκιών" έχει μουσικά, από πολύ μοντέρνα στοιχεία ως αφάνταστα απλά. Ο,τι δηλαδή ακριβώς απαιτεί και η ζωή", λέει ο συνθέτης...

Ακούμε την εισαγωγή του έργου:

Μπορεί ο Καραγκιόζης να είναι ο πρωταγωνιστής στο Θέατρο Σκιών, αλλά εγώ -δεν σάς κρύβω- προτιμούσα πάντα το Μορφονιό!
Είναι κακάσχημος, με τεράστιο κεφάλι και μακριά μύτη...και δεν διαθέτει διόλου αυτογνωσία, καθώς πιστεύει ότι είναι ωραίος και κοροϊδεύει τους άσχημους...
Τύπος δηλαδή, που προσφέρεται για σάτιρα και σαρκασμό...Αλαζόνας και καυχησιάρης στο έπακρο, δεν ξεφεύγει από την αμείλικτη και αιχμηρή γλώσσα του καλλιτέχνη-καραγκιοζοπαίχτη, που βρίσκει ευκαιρία να σατιρίσει τους "δήθεν" κάθε εποχής...

Ο Μαμαγκάκης με τις αρμονικές "διαφωνίες"  του πετυχαίνει την απόδοση του χαρακτήρα...

Ακούμε την "Άρια του Μορφονιού". Στο ρόλο ο έξοχος κοντρατενόρος, Ν.Σπανάτης...

karagiozismuseum, tovima