Εκτόρ Μπερλιόζ: Το τελευταίο ξέφρενο σαλταρέλο του καρναβαλιού...

 

"The Masquerade on the Piazza Colonna in Rome during the Carnival", 
Giacomo van Lint

Απόψε το Καρναβάλι σβήνει μέσα στις δικές του φλόγες. Σε λίγο ο Βασιλιάς Καρνάβαλος, στολισμένος με πολύχρωμα υφάσματα, μέσα σε γέλια και πειράγματα, παραδίδεται στην τελετουργική πυρά, σαν να θυσιάζεται η ίδια η μέθη της ανεμελιάς.
Οι μάσκες πέφτουν αργά, τα τύμπανα σιγούν, και οι τελευταίοι χοροί αφήνουν στον αέρα μια γλυκιά εξάντληση. Είναι η στιγμή όπου η έξαψη συναντά τη σιωπή, όπου το γέλιο αγγίζει το κατώφλι της περισυλλογής.

Αυτές οι σκέψεις με φέρνουν στην όπερα του Εκτόρ Μπερλιόζ "Benvenuto Cellini", η οποία εκτυλίσσεται μέσα στη δίνη του ρωμαϊκού Καρναβαλιού.

Εκεί, ο παρορμητικός γλύπτης Τσελίνι παλεύει για τον έρωτα της Τερέζας και για την καλλιτεχνική του δικαίωση, ενώ ίντριγκες, μεταμφιέσεις και παρεξηγήσεις πυκνώνουν την ατμόσφαιρα.
Στην Πιάτσα Κολόνα, μέσα σε λαοθάλασσα που τραγουδά και παραληρεί -αρλεκίνοι, γελωτοποιοί και πλήθος μασκοφόρων- ο Μπερλιόζ κορυφώνει την Α΄ Πράξη με ένα εκρηκτικό σαλταρέλο. Ρυθμικό, ξέφρενο, στροβιλιστό, σαν να παρασύρει όλη τη Ρώμη σε μια τελευταία νυχτερινή έκρηξη χαράς. Είναι ο ύστατος χορός πριν ακουστούν τα κανόνια από το  Καστέλ Σαντ'Άντζελο, που σηματοδοτούν το τέλος του Καρναβαλιού και την είσοδο στη σιωπηλή αυστηρότητα της Σαρακοστής, μια δραματική μετάβαση από τη μέθη της γιορτής στην πειθαρχία της περισυλλογής.

Και τότε, μέσα στη στροβιλιστική παραφορά της νύχτας, οι φωνές γίνονται κύμα που φουσκώνει και σκάει πάνω στα τείχη της Ρώμης:

"Ελα, λαέ της Ρώμης!

Σαν κάλεσμα γιορτής που σχίζει τον αέρα,

σαν σάλπισμα που ανοίγει τις πύλες της νύχτας.

Ήδη το πλήθος, στις σκιές και στο σκοτάδι,

ξεδιπλώνεται στη Ρώμη 

χαρά και θόρυβος, ένα ποτάμι από γέλια και φλόγες.

Έρωτας και μέθη στην πόλη που φλέγεται

διώξτε τη θλίψη από καρδιές και μάτια

απόψε κανείς μη σκέφτεται το αύριο.

Ελα, λαέ της Ρώμης, 

εκεί όπου η τέχνη και το πάθος σμίγουν με τη μάσκα.

Ήχοι! Σάλπιγγες! Ήχοι! ροκάνες!

χαρούμενα ντέφια που πάλλονται σαν ξέφρενες καρδιές! 

Ελάτε, ένας-ένας κι όλοι μαζί

αρλεκίνοι και γελωτοποιοί

πολύχρωμες μάσκες, φουσκωμένες κοιλιές,

γέλια που λαμποκοπούν σαν μέταλλο στο φως.

Ζήτω η χαρά! Ας πνιγούμε σ’ αυτήν!

Ας πιούμε, ας τραγουδήσουμε, ας χορέψουμε

γιατί το Καρναβάλι είναι ένας μεγάλος χορός

όπου βασιλιάδες και ζητιάνοι

γίνονται ίσοι μέσα στη δίνη της μουσικής.

Αχ! Το Καρναβάλι

ένας μεγάλος χορός,

όπου όλοι είναι ξέγνοιαστοι και χαμογελαστοί…"

Hector Berlioz: "Benvenuto Cellini, Op. 23"

Act I Finale: "Venez, venez peuple de Rome - Ελα, λαέ της Ρώμης!"

Την ίδια καρναβαλική έξαψη, που ζωντανεύει μουσικά ο Μπερλιόζ στην όπερα "Benvenuto Cellini" την συναντούμε και εικαστικά στον παραπάνω πίνακα "The Masquerade on the Piazza Colonna in Rome during the Carnival" του Giacomo van Lint. 

"The Masquerade on the Piazza Colonna in Rome during the Carnival"
(λεπτομέρεια)

Το έργο απεικονίζει μια πλημμυρισμένη από κόσμο πλατεία, όπου άνθρωποι με πολύχρωμες μεταμφιέσεις, άρματα και εξωτικές αναφορές όπως το περίφημο "κινεζικό" άρμα,  συνθέτουν ένα σκηνικό θεατρικής υπερβολής και συλλογικής μέθης.

Όπως στο σαλταρέλο του Μπερλιόζ η Ρώμη στροβιλίζεται ρυθμικά πριν από τη σιωπή της Σαρακοστής, έτσι και στον πίνακα του Van Lint το πλήθος ξεδιπλώνεται σαν ζωντανό κύμα μέσα στην πλατεία, μετατρέποντας τον δημόσιο χώρο σε σκηνή.

Η ζωγραφική και η μουσική συναντώνται σε μια κοινή παλμική ανάσα. Η μία αποτυπώνει με χρώμα, φως και κίνηση αυτό που η άλλη μεταπλάθει σε ρυθμό και ηχητική έξαρση. Και οι δύο υμνούν την εκρηκτική, εφήμερη δόξα του καρναβαλιού τη στιγμή ακριβώς πριν σιγήσει.
Στον καμβά το πλήθος παγώνει μέσα στη δίνη του, ενώ στη σκηνή ο ήχος στροβιλίζεται και φλέγεται. Όμως και τα δύο μαρτυρούν το ίδιο πέρασμα από την έξαψη στη σιωπή, από τη μάσκα στην αποκάλυψη, από τη μέθη της γιορτής στη νηφάλια σκιά της επόμενης ημέρας...

"Carnival Overture": Ο Ντβόρζακ στη δίνη της καρναβαλικής γιορτής...

Ήταν σούρουπο όταν ο μοναχικός, στοχαστικός περιπλανώμενος έφτασε στην πόλη. Το φως ήταν λιγοστό, μα η ατμόσφαιρα παλλόταν, καθώς το καρναβάλι βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη. Από παντού ακούγονταν όργανα, οι φωνές μπλέκονταν με γέλια και επευφημίες, τραγούδια και χορευτικές μελωδίες ξεσπούσαν σαν κύματα χαράς.
Ο παρατηρητής στάθηκε για μια στιγμή στο περιθώριο, ανάμεσα στη σιωπή του και στη δίνη της γιορτής.
Αυτή η αντίθεση, ανάμεσα στο βλέμμα που στοχαζόταν και στη σκηνή που φλεγόταν από ζωή, ήταν ο πυρήνας της "Carnival Overture" του Αντονίν Ντβόρζακ.

Το έργο ανήκει στο τρίπτυχο του 1892 "Φύση - Ζωή - Αγάπη", που αποτελείται από τρεις εισαγωγές: Στο Βασίλειο της Φύσης (Op. 91), Καρναβάλι (Op. 92) και Οθέλλος (Op. 93). 

Ο Ντβόρζακ συνέλαβε τα τρία αυτά έργα σαν ενιαία ποιητική και φιλοσοφική διαδρομή, από τη γαλήνη της φύσης, στη ζωτική έξαρση της ανθρώπινης συνάθροισης και από κεί στο πάθος και τη δραματική ένταση της αγάπης. Το "Καρναβάλι" αντιπροσωπεύει τη συλλογική, εκρηκτική, παλλόμενη "ζωή".

Η εισαγωγή γράφτηκε σε μια κομβική στιγμή, λίγο πριν ο συνθέτης εγκαταλείψει την Πράγα για να αναλάβει τη διεύθυνση του Εθνικού Ωδείου Μουσικής στη Νέα Υόρκη. Έτσι, το έργο λειτούργησε σαν μουσικός αποχαιρετισμός αλλά και σαν χαιρετισμός προς ένα νέο ξεκίνημα.
Ο ίδιος το παρουσίασε για πρώτη φορά στην Πράγα και αργότερα το επανέλαβε στο Κάρνεγκι Χωλ, στο πρώτο του αμερικανικό πρόγραμμα, μεταφέροντας τη σφραγίδα της τσεχικής του ταυτότητας στη νέα ήπειρο. Το έργο αφιερώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πράγας, το οποίο του είχε απονείμει τιμητικό διδακτορικό τίτλο λίγο πριν από τη σύνθεσή του.

Από τις πρώτες κιόλας νότες, το ζωηρό, ρυθμικό, γεμάτο συγκοπές, μοτίβο μάς βυθίζει ακαριαία στην ατμόσφαιρα του χορού και των φωνών. Η ορχήστρα λάμπει. Πνευστά και κρουστά αναμειγνύονται σε μια πανηγυρική έξαρση, ενώ τα έγχορδα τρέχουν με σπιρτάδα, σαν βήματα σε πλακόστρωτη πλατεία γεμάτη κόσμο. Κι όμως, μέσα σ' αυτή τη θορυβώδη χαρά, αναδύεται ένα μεσαίο τμήμα με έντονες αντιθέσεις. Η μουσική υποχωρεί, ο ρυθμός χαλαρώνει, και ο στοχαστικός περιπλανώμενος επιστρέφει στο προσκήνιο. Σε ένα υπέροχο διάλειμμα για αγγλικό κόρνο και φλάουτο, με τη στήριξη λαμπερών εγχόρδων, ο χρόνος μοιάζει να αναστέλλεται. Είναι η στιγμή της εσωτερικής ματιάς, η σιωπηλή αναπνοή μέσα στη βοή της γιορτής.
Στη συνέχεια, η δίνη επανέρχεται. Η γιορτή αναζωπυρώνεται, τα θέματα συμπλέκονται, και το έργο κλείνει με λαμπρότητα και ενέργεια, σαν να παρασύρει τελικά και τον μοναχικό παρατηρητή μέσα στο πλήθος. 

Έτσι, σε ελάχιστο χρόνο, ο Ντβόρζακ δεν συμπυκνώνει μόνο τον παλμό ενός καρναβαλιού, αλλά και τη διαρκή ταλάντωση ανάμεσα στη μοναχικότητα και στη συλλογική έκσταση, ανάμεσα στη σκέψη και στη ζωή. Μέσα από τις αντιθέσεις του φωτός και της σκιάς, της εσωτερικής περισυλλογής και της εξωστρεφούς χαράς, μας θυμίζει πως ο άνθρωπος κινείται αδιάκοπα ανάμεσα σε δύο κόσμους... στον σιωπηλό του εαυτό και στη θορυβώδη κοινότητα.
Και ίσως τελικά το καρναβάλι να μην είναι παρά μια αλληγορία της ίδιας της ύπαρξης, μια στιγμή όπου η ατομική συνείδηση δοκιμάζεται, διαστέλλεται και έστω για λίγο παραδίδεται στον ρυθμό του πλήθους χωρίς να χάνει τον μυστικό της πυρήνα...

Dvořák: Carnival Overture, Op. 92

Διευθύνει ο Rafael Kubelik

"Καρναβάλι στη Ρώμη", Dickens - Berlioz

 

"Carnival in Rome", Johannes Lingelbach

Το πνεύμα των ημερών επιβάλλει την αναφορά στους μασκαράδες και τα μασκαρέματα, αλλά και στη φαντασία που ερέθισε η διονυσιακή ατμόσφαιρα σε δημιουργούς, όπου ξεφάντωμα, κέφι, ευθυμία, οινοποσία και χορός, πρωτοστατούν.

Το Καρναβάλι -θα συμφωνήσετε- αποτελεί μια χαρούμενη ανάπαυλα στη μονότονη, χειμωνιάτικη ζωή...Καρναβάλι εκτός από μεταμφίεση και ξέφρενη διάθεση, σημαίνει πειράγματα, αστεία και αθυροστομία.

Ήταν το χειμώνα του 1844 που ο Άγγλος συγγραφέας και κριτικός, Κάρολος Ντίκενς με την οικογένειά του ταξίδεψαν στην Ιταλία και συγκεκριμένα στη Ρώμη. Εκεί, τον εντυπωσίασαν πολλά. Από τα φαγητά μέχρι τους πάντα γελαστούς ανθρώπους...από τα αρχαία μνημεία μέχρι έθιμα και εκδηλώσεις για κάθε περίσταση. 

Τον επόμενο χρόνο δημοσίευσε το βιβλίο του: "Εικόνες από την Ιταλία", στις σελίδες του οποίου κατέγραψε τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις του με αφηγήσεις γεγονότων, στιγμιοτύπων και δρωμένων...Αναμεσά τους και κείνα από το Ρωμαϊκό Καρναβάλι, καθώς κατά τη διάρκειά του έγινε μέτοχος της χαώδους φρενίτιδας, της οργιαστικής υπερβολής, κάνοντάς τον να αναλογιστεί την "αρχαία μαγεία" που διέπει τη Γιορτή. Γοητευμένος, συνειδητοποίησε πως ο πόθος για ελευθερία της έκφρασης είναι βαθιά ριζωμένος μέσα στην ανθρώπινη ψυχή...

"Carnival in Rome", Jan Miel, Prado

"Επί ένα τέταρτο προχωρούσαμε μ' αυτόν το ρυθμό, ώσπου φτάσαμε στην Κόρσο. Ειλικρινά, το κέφι, η λαμπρότητα και η ζωντάνια της σκηνής που αντικρίσαμε υπερέβαιναν κάθε φαντασία. Από τα μυριάδες μπαλκόνια  κρέμονταν ζωηρόχρωμα κόκκινα, πράσινα, γαλάζια, λευκά και χρυσαφιά πετάσματα, που φτερούγιζαν μέσα στο λαμπρό φως του μεσημεριού.
Από παράθυρα, από στηθαία και από ταράτσες ανέμιζαν σερπαντίνες βαμμένες στα πιο έντονα χρώματα, αλλά και φανταχτερά υφάσματα σε κάθε αστραφτερή απόχρωση, που αιωρούνταν πάνω από το δρόμο. Ήταν λες και τα κτίρια είχαν κυριολεκτικά γυρίσει το μέσα έξω πλημμυρίζοντας μ’ όλη την ευφορία τους τον δρόμο.
Οι βιτρίνες των καταστημάτων ήταν κλειστές, ενώ τα παράθυρα ήταν γεμάτα κόσμο, σαν τα θεωρεία ενός πάμφωτου θεάτρου· οι πόρτες είχαν αφαιρεθεί, και στη θέση τους, ανθοστόλιστα και στεφανωμένα με πρασινάδες, κρέμονταν υφαντά με κεντημένα δάση· οι σκαλωσιές στα γιαπιά είχαν μεταμορφωθεί σε έκπαγλους ναούς, εκθαμβωτικούς μέσα στα ασημένια, χρυσαφιά και πορφυρά χρώματά τους· και σε κάθε γωνίτσα και κόγχη, απ’ το πεζοδρόμιο ως τις καμινάδες –οπουδήποτε λαμπύριζαν τα μάτια τους–, γυναίκες χόρευαν, γελούσαν και στραφτάλιζαν, όπως το φως πάνω στο νερό.
Κάθε είδους τρελή και παρδαλή αμφίεση που μαγεύει το βλέμμα βρισκόταν στο δρόμο..."

("Δυο εικόνες της Ρώμης", Charles Dickens, εκδ. Κίχλη, μτφ: Γ. Παλαβός).

"Carnival in Rome", Ippolito Caffi

Με έντονη γλαφυρότητα ο Βρετανός μυθιστοριογράφος της Βικτωριανής εποχής περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τα στοιχεία της γιορτής, αυτής της περιόδου εκτόνωσης, κατά την οποία οι άνθρωποι με το πρόσχημα της μεταμφίεσης ξεφεύγουν από την καθημερινότητα και εξωτερικεύουν τα πάθη τους.

Στην Ιταλία βρέθηκε και ο Εκτόρ Μπερλιόζ. Ήταν μετά τη νίκη του στο Prix de Rome το 1830... Έτσι, και κείνος έζησε από κοντά τη φρενίτιδα του Ρωμαϊκού Καρναβαλιού, την οποία αποτυπώνει με νότες στην περίφημη ουβερτούρα του: "Roman Carnival". 

Ο Μπερλιόζ ζώντας στην ιταλική πρωτεύουσα είχε παρακολουθήσει εκδηλώσεις αποκριάς που στήνονταν από τους κεφάτους Ιταλούς σε κάθε γωνιά της πόλης, είχε συμμετάσχει ίσως σε καρναβαλικούς χορούς με μασκοφορεμένους, είχε γελάσει με τα αυτοσχέδια θεατρικά στους δρόμους, αλλά και τις λογής αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές των ανθρώπων σε αυτή τη λαϊκή ανατρεπτική γιορτή...Όλα, απαραίτητα οργανικά στοιχεία της χαμογελαστής Αποκριάς, πολύχρωμες εικόνες που αποτέλεσαν έναυσμα για τη συναρπαστική παρτιτούρα του στο"Romain Carnival", που περιγράφει τη θορυβώδη φιέστα...

"Carnival in Rome", Karol Miller

Μια εκθαμβωτική ουβερτούρα, που κανείς θα χαρακτήριζε "φλογερή έκρηξη χρωμάτων", στην οποία ακούγεται το χορευτικό σαλταρέλο, γρήγορο θέμα σε 6/8, ενώ ξεχωριστό είναι και το σόλο από το αγγλικό κόρνο. Ένα αριστούργημα ευφάνταστης ορχηστρικής γραφής του Μπερλιόζ, τα μοτίβα του οποίου προέκυψαν από την καρναβαλική σκηνή της όπεράς του "Μπενβετούτο Τσελίνι".

Μάστορας στην ενορχήστρωση ο γάλλος συνθέτης το 1844 ανάπλασε το αρχικό υλικό και παρουσίασε ένα μεταμορφωμένο έργο ύψιστης ζωντάνιας και ενεργητικότητας, στο οποίο μεταφέρει το θάμβος ενός επισκέπτη στη Ρώμη για την ξέφρενη ιταλική ευθυμία, τη σπιρτάδα και τη λαμπρότητα της γιορτής, όπως τα κατέγραψε και ο Κάρολος Ντίκενς την ίδια εποχή στο βιβλίο του "Εικόνες της Ρώμης"...

Την ορχήστρα πλαισιώνουν κύμβαλα, τρίγωνα και ντέφια, σκιαγραφώντας τους ιλιγγιώδεις, αποκριάτικους χορούς. Ο Μπερλιόζ παραλείπει εσκεμμένα το τύμπανο, το οποίο θεωρούσε βαρύ και ενοχλητικό σ' αυτό το στυλ μουσικής, αντίθετα με τα "ελαφριά" κρουστά που χρησιμοποίησε, που προσέδωσαν στην παρτιτούρα τη λάμψη και τον χορευτικό της χαρακτήρα.
Τρανταχτές ρυθμικές εκπλήξεις διαταράσσουν τις αισθήσεις του ακροατή. Αξιοποιεί τις δυνατότητες της ορχήστρας και εκπλήσσει με το θέμα του andante στην αρχή, που ακούγεται απαλά σε ένα fugato από τα φαγκότα και στη συνέχεια μεταπηδά φόρτε στα τρομπόνια.
Στην coda ο συνθέτης σχεδόν ανεξέλεγκτα, όπως αρμόζει στην καρναβαλική γιορτή επιδεικνύει όλο ευφορία τα χρωματιστά πυροτεχνήματα, με τα οποία ολοκληρώνεται η ξεχωριστή φιέστα, που συνεχίζεται επάξια στο πνεύμα των Ρωμαϊκών Σατουρναλίων...

Berlioz - "Le carnaval romain, Overture, Op 9 "

Διευθύνει ο Claudio Abbado

Αξίζει να σημειωθεί πως το όλο ζωντάνια και καρναβαλικά χρώματα έργο, είναι από τα δημοφιλέστερα του Μπερλιόζ. Παρουσιάστηκε υπό την μπαγκέτα του και αφιερώθηκε στον μουσικόφιλο και μαικήνα του δημιουργού, πρίγκηπα Χοετζόλερν-Έχινγκεν.
Όταν η συναυλία ολοκληρώθηκε στο σωστό τέμπο και απόδοση, ικανοποιημένος ο Μπερλιόζ, ήταν σαν να έπαιρνε την εκδίκησή του για την χλιαρή υποδοχή της προγενέστερης όπερας με τα ίδια μουσικά θέματα και γυρνώντας στους μουσικούς, είπε:

"Έτσι εκτελείται το καρναβάλι! Όχι σαν Σαρακοστή και Μ. Παρασκευή!", υπονοώντας πως η αποτυχία οφειλόταν στην μη τήρηση της ταχύτητας και του σπινθηροβόλου ύφους που εκείνος απαιτούσε.

Μια από τις τελευταίες παρουσιάσεις της ουβερτούρας που διηύθυνε ο Μπερλιόζ στο Παρίσι ήταν το Φεβρουάριο του 1863. Όπως αναφέρει ο συνθέτης στις "Αναμνήσεις" του φανατικοί θαυμαστές του τού έγραψαν:

"Η Ουβερτούρα Carnival Romain, που κάλλιστα θα μπορούσε να ονομαστεί "Μεγάλη Ρωμαϊκή Συμφωνία", είναι ένα πραγματικό αριστούργημα.

Τι δύναμη στην έμπνευση, τι φωτιά, τι αυθορμητισμός!

Και πόσο συγκινητικό είναι να την ακούς!

Αυτή η μουσική σας δεν θα γεράσει ποτέ!"

"Πουλτσινέλα: παλαιό ύφος στις παρτιτούρες του Στραβίνσκυ"

 

Πατρίδα του η Νάπολη. Έχει ένρινη, τσιριχτή φωνή. Έχει και μεγάλη, χαρακτηριστική μύτη...
Είναι αρραβωνιασμένος με την Πιμπινέλα, όμως φλερτάρει και με άλλες γυναίκες, καθώς αρέσκεται στον ποδόγυρο...Με τις γαλιφιές και τις αβρότητές του κλέβει κάθε γυναικεία καρδιά...
Πάντα ντυμένος στα λευκά, με μια μαύρη μάσκα.
Είναι ο γελωτοποιός Πουλτσινέλα, ήρωας της ιταλικής Κομμέντια ντελ άρτε, το όνομά του το πήρε από το πούλτσινο=πουλάκι και από αυτό "κληρονόμησε" και το  ράμφος.
Το "ασπρόμαυρο" της ενδυμασίας του παραπέμπει στην αντίθεση ζωής και θανάτου.

Την ιδιότυπη φωνή του στις θεατρικές παραστάσεις μιμείται το swazzle(παλλόμενη χορδή) και παραδοσιακά είναι ο  ερωτύλος, ο φαύλος, ο φλύαρος, ο πονηρός, αυτός που πολλές φορές προσποιείται τον ηλίθιο ώστε να γνωρίζει τι συμβαίνει.



Και θα μου πείτε, τί μου'ρθε και αναφέρομαι σε μια καρναβαλική φιγούρα εν μέσω άνοιξης;

Λοιπόν, αυτός ο ήρωας, ο "Πουλτσινέλα", έγινε πρωταγωνιστής ενός μπαλέτου, τη μουσική του οποίου συνέθεσε ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ κι έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, 15 Μαΐου 1920.

Η πλοκή της ιστορίας, που βασίζεται σε αυτοσχέδιο θεατρικό κείμενο του 1700, περιλαμβάνει τρία ζευγάρια ερωτευμένων, ένα απ' αυτά είναι ο Πουλτσινέλα και η Πιμπινέλα.

Οι δυο άνδρες-φίλοι του Πουλτσινέλα κάνουν βραδυνή καντάδα στα κορίτσια που αγαπούν. Εκείνες κάνοντάς τους νάζια, πετούν απ'το μπαλκόνι τους νερά και τους καταβρέχουν...
Την επόμενη μέρα στο χορό, ο Πουλτσινέλα φλερτάροντας, χορεύει με τη μια από τις κοπέλες, η οποία του δίνει ένα φευγαλέο φιλί. Η κίνηση αυτή προκαλεί την ζήλεια του φίλου του, που ξυλοφορτώνει τον Πουλτσινέλα.
Όταν η Πιμπινέλα μαθαίνει τα ερωτικά κατορθώματα του αγαπημένου της, θυμώνει και λέει στον Πουλτσινέλα πως χωρίζουν. Εκείνος μετανοημένος για την πράξη του προσπαθεί να την πείσει να τον συγχωρέσει. Η κοπέλα είναι ανένδοτη. Ετσι εκείνος προσποιείται πως μαχαιρώνεται και πεθαίνει.
Η Πιμπινέλα είναι απαρηγόρητη, όμως ο πονηρός Πουλτσινέλα είχε συννενοηθεί με έναν υποτιθέμενο μάγο που τον επαναφέρει στη ζωή.
Η Πιμπινέλα πέφτει στην αγκαλιά του αγαπημένου της. Το μπαλέτο τελειώνει με τους γάμους των τριών ζευγαριών.

Μπαλέτο ανάλαφρο, εύθυμο, σκερτσόζικο και δροσερό.

Σχέδια κοστουμιών από τον Πικάσο
(από: ayo.com)

O Λεονίντ Μασίν εκτός από τη χορογραφία έγραψε και το λιμπρέτο, ενώ την ευθύνη για τα σκηνικά και τα κοστούμια είχε ο Πάμπλο Πικάσο.

Η αρχική σκέψη ήταν το μπαλέτο να στηριχτεί σε παλιές άριες του Περγκολέζι.
Όταν ο Στραβίνσκι μελέτησε τις μουσικές συνθέσεις, ενθουσιάστηκε με την "παλαιά" μουσική, την οποία μετέγραψε  με έναν πιο σύγχρονο τρόπο δανειζόμενος μοτίβα, στυλ, μεταμορφωμένα από νέους, μοντέρνους ρυθμούς, και αρμονίες.
Τα θέματα του Περγκολέζι είναι από τη σειρά "Τρίο σονάτες", τα χειρόγραφα των οποίων βρέθηκαν στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτή η μουσική σύνθεση αποδεικνύει πως ο Στραβίνσκι κατέχει σε βάθος την "παλαιά τεχνική" , αλλά συγχρόνως και την αξιοθαύμαστη ικανότητά του  αναπροσαρμογής.

Το μπαλέτο "Πουλτσινέλα"  αποτελεί σημείο αναφοράς στην καριέρα του Στραβίνσκυ γιατί με αυτό εισέρχεται στην περίοδο νεοκλασικού ύφους, με το οποίο ο συνθέτης θα κυριαρχήσει τα επόμενα χρόνια.

Ιgor Stravinsky: "Pulcinella - Ballet ":

Δυο χρόνια μετά την παρουσίαση του μπαλέτου ο Στραβίνσκι έγραψε δύο σουïτες, μία για βιολί και πιάνο κι  άλλη μια για τσέλο και πιάνο.

Η τελευταία δημόσια εμφάνιση του Στραβίνσκυ στο πόντιουμ έγινε με τον "Πουλτσινέλα" απ'όπου θα απολαύσουμε ένα ιστορικό βίντεο με τον συνθέτη να διευθύνει το Μινουέτο και το τελικό Allegro assai:

Μελαγχολία, σάμπα και ο Λέοναρντ Μπερνστάιν...

 

"Samba", Heitor dos Prazeres (br.pinterest)

Kαλημέρα και Χρόνια Πολλά!

Τελευταία Κυριακή της Αποκριάς σήμερα και ταξιδεύουμε στη Βραζιλία και το φημισμένο καρναβάλι του Ρίο!

Φτερά, πούπουλα, κέφι, ξεσάλωμα, εντυπωσιακά κοστούμια, μα κυρίως ρυθμός!

Όλα κινούνται στους χορευτικούς ρυθμούς της ΣΑΜΠΑ!

Η σάμπα ήταν χορός των Αφρικανών, που ως γνωστόν μεταφέρθηκαν στο Νέο Κόσμο ως σκλάβοι.

Παράδοξο, αλλά "Σάμπα" στη γλώσσα τους σημαίνει "μελαγχολία". Λέξη και έννοιες
αντιφατικές, που δεν μπορούν λογικά να συνυπάρχουν.

Όμως, αν επισημανθεί πως η σάμπα προέρχεται από ένα χορό των προγόνων τους, τον χορό "τσόρο=θρήνος" με τον οποίο οι Αφρικανοί συνόδευαν τις ειδωλολατρικές θρησκευτικές τελετές του τόπου τους, ίσως η συσχέτιση γίνει αποδεκτή ευκολότερα.

Ως σκλάβοι, τους απαγορευόταν οποιαδήποτε θρησκευτική-τελετουργική έκφραση, φυσικά.

Έτσι, έπρεπε να βρουν ένα τρόπο να κρατήσουν ζωντανή την κουλτούρα, την παράδοση και τα έθιμά τους.

Άλλαξαν σε ταχύτατη τη ρυθμική αγωγή του τσόρο και με τη σάμπα, μετέτρεψαν δήθεν, τις θρησκευτικές τελετές σε χορευτικές εκδηλώσεις που έμοιαζαν με γιορτή κι έτσι ξεγελούσαν τους λευκούς.

Με το πέρασμα των χρόνων, η σάμπα αγαπήθηκε από όλους, ανεξαρτήτως χρώματος και καταγωγής και ενσωματώθηκε στην κουλτούρα τους...

Η SAMBA του ΜΠΕΡΝΣΤΑΪΝ:

Μπερνστάιν εν δράσει...
(pinterest)

O Λέοναρντ Μπερνστάιν το 1980 για τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας της Συμφωνικής της Βοστώνης(πόλης όπου μεγάλωσε) κλήθηκε να γράψει ένα "Divertimento για Ορχήστρα", μια σύνθεση για μεγάλη συμφωνική ορχήστρα, αποτελούμενη από οκτώ σύντομες μπαγκατέλες, κάτι σαν "μουσικές νοσταλγίες".

Πρόκειται για συμφωνικό ρεπερτόριο από διαφορετικές ιστορικές περιόδους, καθώς ο συνθέτης αναφέρεται σε ποικίλα στυλ της αμερικανικής λαϊκής μουσικής. Φανφάρες, Εμβατήριο, Βαλς, Μαζούρκα, Μπλουζ, αλλά και Σάμπα, που κατά δήλωση του συνθέτη: "αντανακλούν τις μουσικές εμπειρίες της νεότητάς του που πάντα αναπολεί με ενθουσιασμό".

Όλη η σύνθεση στηρίζεται σε δυο τονικότητες: Την B (σι) από "Boston-Βοστώνη" και C (ντο) από Centennial-εκατονταετηρίδα".

Η "Samba" ακολουθεί ρυθμό "Allegro giusto", έχει γοητευτική λάτιν γεύση φυσικά, που υπογραμμίζεται από τα πολύχρωμα κρουστά. Σύντομης διάρκειας, στηρίζεται σε επαναλαμβανόμενο μοτίβο.

Η μελωδική ανάπτυξη οδηγεί τον ακροατή σε μοιραία σύγκριση με το ξεσηκωτικό: "West Side Story".

Μια σύνθεση που μάς θυμίζει καρναβαλικές φιέστες, μάς καλεί να φορέσουμε αυτοσχέδια φαντασμαγορικά κοστούμια και περίτεχνες μάσκες και να προσθέσουμε στους μουντούς καιρούς μας κάτι από το κλίμα της εύθυμης Αποκριάς...

Καλή Αποκριά με χαρά, κέφι και αστείρευτη διάθεση αισιοδοξίας, φίλοι μου!

Απελευθερώστε σώμα και μυαλό! Ξεχυθείτε σε ένα ατελείωτο ξεφάντωμα, γεμάτο παιχνίδι και τον αισθησιασμό μιας σάμπα!
Leonard Bernstein: "Divertimento for Orchestra - Samba":

"Κλάουντιο Αράου και Καρναβαλικές φιγούρες"

Καλημερίζω σε κλίμα Αποκριάς, που αναμένουμε...

Το "Carnaval op.9" του Ρόμπερτ Σούμαν αποτελεί ένα μουσικό κρυπτογράφημα, καθώς ο συνθέτης αναπτύσσει την ιδέα του, βασιζόμενος στην αντιστοιχία των γραμμάτων με κλίμακες:
As-C-H ή Es-C-H-A, όπου:
 Α=λα-D=ντο-Η=σι- Es=μι ύφεση ...
Κάτι σαν παζλ δηλαδή, με τα πάντα κρυμμένα επιδέξια πίσω από "καρναβαλικές μάσκες"... 
Οι δυο του εαυτοί Eυσέβιος και Φλορεστάν, στοιχεία του ονόματος του, η πρώην αρραβωνιαστικιά Εστρέλα, η νυν σύζυγος Κλάρα, οι δυο βιρτουόζοι συνάδελφοί του Παγκανίνι και Σοπέν…

Όμως ένα "Καρναβάλι" θέλει και χαρακτήρες-έμπνευση από την Κομμέντια ντελ Αρτε…

Ετσι, τί θα λέγατε ν'ακούσουμε την κατά σειρά 16η μουσική εικόνα με τίτλο "Pantalon et Colombine".

Ο Πανταλόνε είναι ο γέρο-καμπούρης, ο φιλάργυρος έμπορος, ο αρχιτσιγγούνης, που χαρακτηρίζεται από εξαιρετική απληστία, ευφυής, ικανός και με αδυναμία στο γυναικείο φύλο, συχνά ερωτευμένος με την Κολομπίνα, την θρασύτατη και ερωτύλα υπηρέτρια, τη σουμπρέτα αεικίνητη κουτσομπόλα που δίνει ζωή, ευθυμία και χαρά με το σκέρτσο και το μπρίο της.

Οι καλλιτέχνες συχνά την απεικονίζουν να κρατά κι ένα ντέφι, για να αποκρούει "χαριτωμένα" τις ερωτικές παρενοχλήσεις του Πανταλόνε.

Αυτά τα χαρακτηριστικά τους προσπαθεί ο Σούμαν να αποδώσει στο μέρος αυτό του "Carnaval", όπου ο κοφτός, ταχύτατος ρυθμός presto υποδηλώνει την ζωντάνια και την ένταση του παλμού.

Το προτείνω από τον γεννημένο σαν σήμερα 6 Φλεβάρη 1903, Κλάουντιο Αράου.

Eναν πιανίστα, που θαυμάζω απεριόριστα, όχι μόνο για τις τεχνικές του δυνατότητες στο πιάνο που είναι αναμφισβήτητες, αλλά κυρίως για τις απόψεις του σχετικά με την ανάπτυξη μιας "ολοκληρωμένης" καλλιεργημένης προσωπικότητας.
Πίστευε στην αλληλεπίδραση των τεχνών, προέτρεπε για μελέτη κλασικών συγγραφέων, ιστορίας, τις επισκέψεις Μουσείων και θεατρικών παραστάσεων.

"Όλ’αυτά, έλεγε, επιδρούν και φαίνονται στην ερμηνεία!!"

Και νομίζω, έχει δίκιο γιατί οι ερμηνείες υψηλού επιπέδου απαιτούν συνδυασμό φυσικών και πνευματικών προσόντων.

Leo Delibes: "Coppelia", η συσχέτιση με καρναβαλικούς ήρωες...

(ellenkent)

Κάθεται για ώρες στο μπαλκόνι ακούνητη...Με το βλέμμα κολλημένο στο κάπου και χωρίς να αρθρώνει λέξη...
Ο Φραντς είναι αρραβωνιασμένος με τη Σβανίλντα, όμως η πανέμορφη κοπέλα, η "άλλη", όπως την αποκαλεί στον εαυτό του, φαίνεται να του έχει κλέψει την καρδιά...
Πώς να ομολογήσει πως είναι ερωτευμένος μαζί της;
Ένα βράδυ, η Σβανίλντα βλέπει τον Φραντς να στέλνει φιλιά στο άγνωστο κορίτσι με τα ξανθά μαλλιά...
Αποφασίζει να δράσει προκειμένου να ξανακερδίσει την καρδιά του αγαπημένου της...
Η αναζήτηση στοιχείων για την πανώρια του μπαλκονιού την οδηγεί στον τρελό επιστήμονα και μάγο, Κοπέλλιους...
Μαθαίνει ότι αυτός έχει κατασκευάσει μια κούκλα, που αναζητά τρόπο να τής δώσει ζωή...
Η Σβανίλντα θέτει σε ενέργεια ένα πονηρό, ριψοκίνδυνο σχέδιο...
Αποφασίζει να υποδυθεί εκείνη την κούκλα και να συναντηθεί με τον Φραντς ...

Ακολουθούν πολλές χαοτικές σκηνές, λέγονται σκληρά λόγια, όμως σύντομα όλα ξεχνιούνται, με τους δυο νέους να οδηγούνται στα σκαλιά της εκκλησίας.

Το "Κοππέλια" είναι ένα κωμικό μπαλέτο σε μουσική του γεννημένου σαν σήμερα 21 Φλεβάρη 1836, Λεό Ντελίμπ και λιμπρέτο που βασίζεται σε δύο ιστορίες του Χόφμαν: το "Ζάντμαν" και την "Κούκλα".

H αναγνώριση και καθιέρωση του Ντελίμπ ουσιαστικά έγινε το 1870, με την μεγάλη επιτυχία αυτού του μπαλέτου, που μέχρι σήμερα παραμένει η δημοφιλέστερη και πλέον αντιπροσωπευτική του σύνθεση.

Το μπαλέτο, η χορογραφία του οποίου έγινε από τον Arthur Saint-Léon, παρουσιάστηκε σε πρεμιέρα στις 25 Μαΐου 1870 στο Théâtre Impérial l'Opéra με τεράστια επιτυχία. Οι παραστάσεις όμως διακόπηκαν προσωρινά από τον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο και την πολιορκία του Παρισιού, αλλά τελικά αποτέλεσε το έργο που ανέβηκε περισσότερες φορές στην Opera.

Καθώς διανύουμε περίοδο καρναβαλική, ίσως θα μπορούσαμε να αναζητήσουμε το πόσο η Κομμέντια ντελ Άρτε επηρέασε τη συγκεκριμένη όπερα...
Οι χαρακτήρες της "Copellia" βάφονται πολλά από τα χρώματα της λαϊκής ιταλικής αυτοσχεδιαστικής κωμωδίας, όπως θα διαπιστώσετε, προσφέροντας εύθυμη πινελιά στην έτσι κι αλλιώς ευχάριστη και ενδιαφέρουσα πλοκή με τις χαριτωμένες σκηνές μιμικής, που καθιέρωσαν τον Λεό Ντελίμπ ως πρωτεργάτη στη μουσική μπαλέτου, εδραιώνοντάς τον στην εκτίμηση του κόσμου, που μέχρι τότε εκτιμούσε μόνο την όπερα....


1. Ένας αφελής χωρικός, ρομαντικός και ερωτιάρης είναι ο Φραντς, μια εκδοχή του αθώου, ευκολόπιστου Αρλεκίνου...

2. Η Σβανίλντα, πανέξυπνη, αεικίνητη ερωτοχτυπημένη, σίγουρη για όσα νοιώθει και πράττει, παίρνει τη ζωή στα χέρια της και δρα αποφασιστικά, με πονηριά μεν, αλλά με καλό σκοπό και ο σκοπός λένε αγιάζει τα μέσα...
Δεν είναι άλλη από μια Κολομπίνα της Κομμέντια ντυμένη έρωτα και πόθο κατάσαρκα, μπρίο, νάζι και σκέρτσο, όλα όπλα σε ένα σχέδιο οργανωμένο! 

3. Ο Κοπέλιους έχει βλέψεις να "χρησιμοποιήσει" τον Φραντς, προκειμένου να δώσει ζωή στο δημιούργημά του, την κούκλα Κοπέλια.
Στο τέλος, αποκαλύπτεται και πείθεται να τα παρατήσει με ένα πουγκί χρυσά φλουριά...
Ίσως οι απόψεις σε αυτό το χαρακτήρα να διίστανται, αφού κάποιοι μπορεί να ανακαλύψουν στον Κοπέλιους στοιχεία του Ντοτόρε(σοφός, μορφωμένος αλλά και άπληστος στο χρήμα) και οι υπόλοιποι να τον ταυτίσουνν με τον Πανταλόνε(ευφυής μεν, παραδόπιστος δε).

H Giuseppina Bozzacchi
στο ρόλο της Σβανίλντα

   

Η πρεμιέρα το 1870 στο Παρίσι είχε πρωταγωνίστρια στο ρόλο της Σβανίλντα την 16χρονη τότε ταλαντούχα μπαλαρίνα Giuseppina Bozzacchi, που συγκινεί πολύ με την τραγική της κατάληξη.

Πέθανε στα δεκαεπτά της, ένα χρόνο μετά τη μπαλετική επιτυχία της, ανήμερα στα γενέθλιά της από ασιτία κατά τη διάρκεια του γαλλο-πρωσικού πολέμου, που εν τω μεταξύ -όπως προαναφέραμε- είχε ξεσπάσει...

Υπέροχη και κωμική η ιστορία της Coppélia, μια τρυφερή ιστορία αγάπης, που ανήκει στον εκλεκτό κόσμο των μπαλέτων του 19ου αιώνα!

Παρακολουθούμε τη σκηνή του φινάλε, όπου μετά το γάμο της Σουανίλντα και του Φραντς, όλοι εύθυμοι και περιχαρείς συμμετέχουν σε γιορταστικούς χορούς μέχρι πρωίας με άφθονο κρασί και κέφι!
Ο Ντελίμπ δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει πλήθος λαϊκών μελωδιών, με τους κορυφαίας τεχνικής Νατάλια Οσίποβα(Σβανίλντα) και Βιατσεσλάβ Λοπατέν (Φραντς).

Αψεγάδιαστο στυλ, εκρηκτικό ταμπεραμέντο και ερμηνευτική δεινότητα, που σε αφήνουν άφωνο από τα Μπαλέτα Μπολσόι!

Leo Delibes: "Coppelia-finale scene", Bolshoi Ballet:

Τσικνοχαιρετίσματα με την αθυροστομία της Αποκριάς...

domnasamiou

Τσικνοχαιρετίσματα σε όλους σας, αγαπημένοι μου φίλοι!
Χρόνια μας Πολλά!
Είμαι σίγουρη πως έχετε ήδη ανάψει τα κάρβουνα, μιας και αυτή τη μέρα, σ’όλη την Ελλάδα επιβάλλεται, από το έθιμο, το "τσίκνισμα".

Εδώ, από νωρίς το πρωί έχουν στηθεί ψησταριές στους δρόμους κι ο ουρανός έχει θολώσει, με την κάπνα να καλύπτει κάθε του εκατοστό!
Το "Διονυσιακό" κάθε ψυχής έρχεται στην επιφάνεια, με το κρασί να ρέει άφθονο, το κέφι να παραμένει αμείωτο, το χαμόγελο μόνιμα ζωγραφισμένο στα πρόσωπα, και.., γιατί όχι, τη γλώσσα να μην δέχεται φραγμό, την έκφραση να γίνεται περισσότερο θαρραλέα και ειλικρινής αντιβαίνοντας στους κοινώς αποδεκτούς κανόνες ευπρεπούς συμπεριφοράς... 

Τα σκωπτικά λοιπόν τραγούδια και οι χοροί έχουν σήμερα την τιμητική τους με την αθυροστομία της Αποκριάς να αποτυπώνεται σε πλήθος τραγουδιών και πειρακτικά στιχάκια.
Παραδοσιακά αθυρόστομα ποιήματα και τραγούδια του λαού μας βρίσκουμε στην ομώνυμη συλλογή του Γιώργη Μελίκη, αλλά και τη συλλογή της αγαπημένης Δόμνας Σαμίου στα "Γαμοτράγουδα", ένα δίσκο που σήκωσε θύελλες αντιδράσεων από κάποιους σεμνότυφους, μη κατανοώντας τη συνέχεια της παράδοσης από αρχαίες Παγανιστικές τελετές, τότε που θεωρούσαν το γλέντι, τη χαρά, το φαγοπότι και το κέφι, ιεροτελεστία για την καλή ευφορία της γης την άνοιξη.

Επειδή είναι πρωί ακόμα, θα διαλέξω να ακούσουμε ένα μη σοκαριστικό σε στίχο, παραδοσιακό τραγούδι της Αποκριάς, με πολλές χιουμοριστικές εικόνες που το κάνουν αγαπητό σε μικρούς και μεγάλους και κάθε φορά που το ακούμε στην τάξη με τους μαθητές μου ξεκαρδιζόμαστε ομαδικώς.

Τσαμπούνα κα τουμπί
(Λαϊκή Παραδοσιακή Τέχνη)

Είναι Αιγαιοπελαγίτικο Αποκριάτικο, που τραγουδούσαν οι παρέες με συνοδεία από βιολί, "τσαμπούνα"(άσκαυλου-νησιώτικης γκάιντας) και "τουμπί".

Το "τουμπί" ή ντουμπακάκι όπως συνηθίζεται να το λένε στις Κυκλάδες, είναι ένα μικρό νταούλι από ξύλο και δέρμα κατσίκας ή σκύλου, και τα στεφάνια του τα έσφιγγαν με σκοινιά για να τεντώσει το δέρμα. Ο εκτελεστής του, που λεγόταν "ντουμπακτζής" , όταν το δέρμα δεν τέντωνε αρκετά, το ζέσταινε κοντά στη φωτιά. Το τουμπί είχε στο πλάι μια τρύπα, όπου έριχναν χαρτονομίσματα όσοι έδιναν παραγγελιές.
Ο ντουμπακτζής έπαιζε όρθιος, με το όργανο να κρέμεται με μια ζώνη από το λαιμό του. Όταν κουραζόταν καθόταν σε σκαμνί κι έπαιζε το τουμπί ακουμπώντας το στα γόνατα.

Υπάρχουν και άλλες υπέροχες εκτελέσεις με κανονάκι, λαούτο, κλαρίνο και τουμπελέκι.

Το τραγούδι έχει τίτλο "Στης ακρίβειας τον καιρό" και αναφέρεται στον τύπο της "κακιάς", όπως χαρακτηρίζει ο λαός, γυναίκας, παραπέμποντας στις  ανοικοκύρευτες, τις τεμπέλες, τις "ξενοβλεπούσες"(μοιχαλίδες), εκείνες που τρώνε ή πίνουν πολύ ...

"Να σε φυλάει ο Θεός απ' άδικο κι από "κακιά" γυναίκα" συνηθίζεται η λαϊκή φράση κι έτσι τέτοιοι τύποι τροφοδότησαν τη θεματολογία των αποκριάτικων τραγουδιών, που στην περίπτωση του συγκεκριμένου χαρακτηρίζει η εξωφρενική υπερβολή. Το πολύ αστείο  και σατιρικό ύφος των στίχων πλάθουν μια γυναίκα που φαντάζει με βαρύτατα ελαττώματα και κατά τις αντιλήψεις των καιρών, αλλά και του καρνάβαλου, χρειάζεται το...μπερτάκι της... 

"Στης ακρίβειας τον καιρό επαντρεύτηκα και γω

και μου δώσαν μια γυναίκα που 'τρωγε για πέντε δέκα

Πρώτο βράδυ που την πήρα έφαγε μια προβατίνα.

και το δεύτερο το βράδυ προβατίνα και γελάδι

- Bρε γυναίκα οικονομία τώρα που 'ναι δυστυχία.

- Άντρα μου θέλω φουστάνι γύρω γύρω με γαϊτάνι,

άντρα μου θέλω καπέλο, γύρω γύρω με το βέλο,

άντρα μου θέλω γοβάκια γύρω γύρω με φιογκάκια,

άντρα μου θέλω βρακί γύρω γύρω με γαζί

- Bρε γυναίκα οικονομία τώρα που 'ναι δυστυχία.

Και αρπάζω ένα ξύλο και τη φέρνω γύρω γύρω"

Η Αποκριά, φίλοι μου, κόρη του Διόνυσου, μάς κάνει να ξεχνάμε για λίγο τις δυσκολίες, με τύμπανα, κύμβαλα και κρόταλα να "σιγοντάρουν" τη Διονυσιακή μανία!

Χρόνια Πολλά, Καλά Τσικνίσματα, πιστοί στην παράδοση που ο Βάκχος και η λατρεία του θέσπισαν και τουλάχιστον σήμερα, επιτρέπουμε την όποια ελευθεροστομία με όσα στερεότυπα ακολουθείται!

Ο Μίκης και το έθιμο της "Γκαμήλας"

 

Από τα σκηνικά που έκανε για την παράσταση ο Σπύρος Βασιλείου

Στο πνεύμα των ημερών και αποκριάτικο έθιμο που χάνεται στα βάθη του χρόνου, φέρνει ο χαιρετισμός μου.

Το ΕΘΙΜΟ της "γκαμήλας"

Την περίοδο της Αποκριάς κυκλοφορούσε στις γειτονιές ομοίωμα της «γκαμήλας», που το σώμα της ήταν ένας ξύλινος σκελετός σκεπασμένος με κιλίμια, λινάτσες, πολύχρωμες κουρελούδες, ενώ για κεφάλι χρησιμοποιούσαν κρανίο αλόγου.
Δυο άντρες που έμπαιναν από κάτω αποτελούσαν τα πόδια της και την γκαμήλα οδηγούσε ο καμηλιέρης με συνοδεία μουσικής.
Πολλοί από τους χωριανούς "φίλευαν" την καμήλα και τότε εκείνη γονάτιζε και για να τους ευχαριστήσει τους φίλαγε το χέρι.

Έθιμο της "Γκαμήλας", agro24

Άλλες φορές, η καμήλα έβρισκε ευκαιρία που ο καμηλιέρης ήταν απορροφημένος στο Διονυσιακό χορό του, και ξέφευγε από την επίβλεψή του.
Τότε, άρπαζε με το στόμα της ό,τι κρατούσαν οι παρευρισκόμενοι, που έτρεχαν να την πιάσουν, ενώ της "τις έβρεχαν" κιόλας…,με το συμβολισμό της κακοπάθειας του ζώου να παραπέμπει στις περιπέτειες του ανθρώπου μέσα στη ζωή και το χρόνο.

Το έθιμο συναντάται μέχρι σήμερα στη Θράκη, τη Μακεδονία, τη Φθιώτιδα, όμως ήταν αγαπημένο και των παλαιών Αθηναίων, όπου η "Γκαμήλα" αποτελούσε τη βασίλισσα του λαϊκού καρναβαλιού στις περιοχές του Ψυρρή.

Εικόνες που μάγευαν μικρούς και μεγάλους, ανάμεσά τους και τον Μίκη Θεοδωράκη, που μετουσίωσε την ξέφρενη αύρα τους στη Σουίτα Μπαλέτου "Ελληνική Αποκριά", όπου λαϊκές μελωδίες φορούν "συμφωνικό ορχηστρικό ένδυμα".

Ένα από τα μέρη του έργου είναι οι "Τρεις Καρναβαλικοί χοροί" που περιλαμβάνουν τα: Γαϊτανάκι, Αλογάκι, και Γκαμήλα.

Η αρχική έμπνευση δόθηκε όταν ο συνθέτης βρισκόταν εξόριστος στην Ικαρία το 1947 και ολοκληρώθηκε αρκετά χρόνια αργότερα στην Αθήνα.

Από το μπαλέτο: "Ελληνική Αποκριά"
(synodhporoi)

Το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε το 1953 κατόπιν παραγγελίας από το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου, η οποία χόρεψε και τον κύριο ρόλο, ενώ τα σκηνικά έκανε ο Σπύρος Βασιλείου.


Όπως αναφέρει ο ίδιος ο Μίκης:

"Εξόριστος στην Ικαρία ήρθα για πρώτη φορά σε ουσιαστική επαφή με τη λαϊκή μας μουσική. Το πρώτο τραγούδι που άκουσα ήταν ο συρτός του Γ. Παπαϊωάννου: "Καπετάν Ανδρέας Ζέππος(Ψαροπούλα) όταν μια μέρα μας μετέφεραν με το καΐκι από τον Άγιο Κήρυκο στον Αρμενιστή. Έτσι, άρχισα να μαζεύω μεθοδικά λαϊκά τραγούδια. Καθώς είχα κάνει και τις σπουδές μου στη συμφωνική μουσική προσπάθησα να συνδυάσω αυτά τα δύο μουσικά ρεύματα. Από την μια την τεχνική της συμφωνικής μουσικής, όπως την διδασκόμαστε στα ωδεία και από την άλλη την λαϊκή μουσική..."

Παρατηρείστε, φίλοι μου και το μοτίβο του σαξοφώνου(1:33) από τη "Γκαμήλα" ...
Εμπνέει αργότερα το Μάνο Χατζιδάκι να γράψει τη μουσική πάνω σε στίχους Νίκου Γκάτσου στο τραγούδι του "Το πέλαγο είναι βαθύ", που μπορείτε να ακούσετε παρακάτω για να συσχετίσετε.

Τρεις Καρναβαλικοί χοροί: ΓΚΑΜΗΛΑ

Το πέλαγο είναι βαθύ

"Δόμνα Σαμίου...Εν...τάξει, 10 Μαρτίου 2016"

 

(φωτο από tovima)

Η ζωή της αποτελεί ένα ταξίδι στην παράδοση!
Είναι η γυναίκα που διέσωσε την πολιτιστική μας κληρονομιά καταγράφοντας και τραγουδώντας όλο το φάσμα της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής.

Η Δόμνα Σαμίου έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα πριν τέσσερα χρόνια, στις 10 Μαρτίου του 2012.
Μαθήτρια του Σίμωνος Καρά, γνωρίζει πρώτα τη Βυζαντινή μουσική, μέσω της οποίας αγαπά και έκτοτε αφιερώνεται ολοκληρωτικά στο παραδοσιακό τραγούδι και τη διάδοσή του.
Χάρη στην πολύχρονη και επίπονη ερευνητική της προσπάθεια διασώθηκε ένα μεγάλο κομμάτι της παραδοσιακής μουσικής, την οποία κατέγραψε σε όλο το φάσμα της ελληνικής επικράτειας.
Μοναδική στον τομέα της,  ξεχώρισε για τις αυθεντικές εκτελέσεις της.
Μια ιέρεια του μουσικού μας λαϊκού πολιτισμού!

Από το σεντούκι με τους θησαυρούς της έρευνάς της ανασύρουμε γι'αυτό το απόγευμα ένα κυκλαδίτικο τραγούδι από τον κύκλο του χρόνου, που οι παραδοσιακές κοινωνίες είχαν σοφά οργανώσει μέσα από συνήθειες, έθιμα και τελετουργίες, όπου κυρίαρχη θέση κατείχαν η μουσική, ο χορός.

(φωτο από domnasamiou)

Το τραγούδι που επιλέγω είναι φυσικά από την καρναβαλική περίοδο.

Η Αποκριά από τα αρχαία χρόνια αποτελεί για τον ελλαδικό χώρο κορυφαία γιορτή χαράς και ανανέωσης και αποτελεί εξέλιξη της Διονυσιακής λατρείας.
Τα μασκαρέματα, οι αθυροστομίες, ο φρενήρης ενθουσιασμός,  τα άρματα αποτελούν επιβίωση των μανιωδών παραληρημάτων των ασελγών και τραγοντυμένων Σατύρων, των Σειληνών, των Μαινάδων και άλλων μορφών της ελληνικής αρχαιότητας.

Στο παραδοσιακό καρναβάλι πρώτη θέση κατέχουν οι μεταμφιέσεις. Οι "αγροτικές μεταμφιέσεις", αυτές με τα τομάρια, με τα κουδούνια, τις μάσκες, που έχουνε  αρχαϊκό χαρακτήρα και παραπέμπουν στο Διόνυσο και σε κείνες τις τελετουργίες, που σχετίζονται με ψυχές νεκρών, με κάτι άγριο δηλαδή που τρομάζει τους ανθρώπους, το αποτρεπτικό με τους ήχους των κουδουνιών, των σφυριών και των μπουρούδων.

Πρόκειται για έναν αποκριάτικο πηδηχτό χορό από τη Νάξο.
Το τραγούδι, που έχει τίτλο: "Τούτες οι μέρες το' χουνε", περικλείει όλες εκείνες τις κορυφαίες πράξεις και τελετουργίες με τις οποίες γίνεται η μετάβαση από το "χειμώνα-θάνατο" στην "άνοιξη-ζωή".

Στο ποιητικό κείμενο του συγκεκριμένου τραγουδιού συνυπάρχουν με μοναδικό τρόπο η χαρά και ο διονυσιασμός του γλεντιού με το "ξόρκισμα" του θανάτου.

"Τούτες οι μέρες το `χουνε  τούτες οι εβδομάδες

για να χορεύουν τα παιδιά να χαίροντ’ οι μανάδες

Δώστε του χορού να πάει τούτ’ η γη θα μας εφάει

τούτ’ η γη που την πατούμε όλοι μέσα θε να μπούμε..."

[Το παραπάνω κείμενο αποτελεί μέρος της σημερινής μου διδασκαλίας στο σχολείο, με αφορμή το παραδοσιακό καρναβάλι σε συνδυασμό με την επετειακή ημέρα για τη Δόμνα Σαμίου].

"Και κάτι ακόμα για το Καρναβάλι"

 Διανύουμε την "Tυρινή", την τελευταία βδομάδα της Αποκριάς.

Aν και μακριά από τη γενέτειρά μου, που κινείται σε ξέφρενους ρυθμούς αυτή την περίοδο, νοερά βρίσκομαι εκεί και νοιώθω οι "μασκαράδες" της να' χουν σταματήσει με την ένταση, το σκέρτσο και το μπρίο τους, τους δείκτες στης πλατείας Τριών Συμμάχων, το ρολόι!

"Carnival Romance", Alex Levin

Μακριά από ήχους, εικόνες, αισθήσεις και τις ασύγκριτες καρναβαλικές εµπειρίες ανοίγω το λάπτοπ κι αρχίζω να δίνω γραμματικό σχήμα σε σκέψεις για την φαντασμαγορική αυτή γιορτή, το ΚΑΡΝΑΒΑΛΙ...

Συλλαβές, λέξεις, προτάσεις με οδηγούν στο πατρικό της σπίτι...Αλήθεια, από πού κρατά η σκούφια του εύθυμου καρναβαλιού;
Κι όταν λέω "καρναβάλι"  και πατρικό σπίτι, εννοώ τη λέξη και την ετυμολογία της, αντίστοιχα!

"Carnival Echo",  Alex Levin

Δάνειο από την ιταλική  "carnevale" , το "καρναβάλι.
carnem (κρέας) levare (σηκώνω, αφαιρώ), δηλαδή αποχωρισμός από το κρέας.

Από τα ιταλικά η λέξη διεθνοποιήθηκε και πέρασε σε πολλές ακόμα ευρωπαϊκές γλώσσες.
Το χαρούμενο και κεφάτο καρναβάλι, που μας εισάγει στην Σαρακοστή, είναι ο αποχαιρετισμός στην κατανάλωση κρέατος.
Ανάλογη άλλωστε είναι και η ελληνική ονομασία: Από-κρεω.

Κάποιοι ξένοι λαογράφοι, πάλι, υποστηριζουν πως αυτή η ετυμολογία δεν είναι σωστή γιατί πρωταρχικό γνώρισμα της γιορτής αυτής δεν είναι η αποχή αλλά η υπερκατανάλωση και το πλούσιο φαγοπότι!Υποστηρίζουν, λοιπόν πως η  λέξη  πρέπει να προέρχεται από τις λέξεις "ΚΟΡΝ", δηλαδή κέρατο, και "ΒΑΑΛ ή ΒΗΛΟΣ", που ήταν η επίσημη ονομασία του Θεού-Βοδιού.

Αντίθετα, πάντως με την ετυμολογία, που δεν ακολουθεί σταθερή εκτίμηση από τους ειδικούς, σταθερότατη και αμείωτη είναι η αγάπη για τη χαρούμενη ,ετήσια γιορτή, το κέφι και το γέλιο, που σκορπίζει απλόχερα!

Οι Rondο Veneziano είναι μια ιταλική ορχήστρα δωματίου, που ειδικεύεται στην μπαρόκ μουσική, ενσωματώνοντας σ'αυτή στοιχεία της ροκ και της τζαζ.
Η ορχήστρα παραπέμπει σε ονειροπολήσεις, στις ουτοπικές και γεμάτες ρομαντισμό εποχές καθώς τα μέλη της συχνά παρουσιάζονται με ενδυμασίες και κώμη, εποχής μπαρόκ...

Το 1983 κυκλοφόρησαν το άλμπουμ τους "Venice in Peril" ως μέρος μιας διεθνούς εκστρατείας για τη σωτηρία από τη βύθιση στη λιμνοθάλασσα, της "Γαληνοτάτης" Βενετίας.

Από τα πιο γνωστά κομμάτια του άλμπουμ η "Serenissima", που στο βίντεο, που ακολουθεί συνοδεύει εξαιρετικές δημιουργίες με βενετσιάνικες μάσκες του ουκρανού Alex Levin. 

"Carnival Casanova", Alex Levin

Έναν καλλιτέχνη, που παρά το νεαρό της ηλικίας του έχει προκαλέσει θαυμασμό παγκοσμίως!

Ανάμεσα στους φανατικούς θαυμαστές του και οι διάσημοι : Μαντόνα και Ρίτσαρντ Γκηρ!

Η μάλλον σουρεαλιστική τεχνική του με υλικά όπως η τέμπερα και το λάδι αναμειγνύεται με πρωτοτυπία με την τεχνική του 16ου αιώνα, πάνω σε θέματα παρελθοντικής μνήμης, όπως η εξαιρετική σειρά:

"Η Βενετία μέσα από τη μάσκα".

ΚΑΛΕΣ ΑΠΟΚΡΙΕΣ!!!

Rondo Veneziano - "La Serenissima" / Paintings : Alex Levin 

http://www.artlevin.com/

Μπερλιόζ: "Carnival Romain"

 

"The Carnival in Rome 1881", José Benlliure Gil

Κατά την παραμονή του στην Ιταλία μετά τη νίκη του στο Prix de Rome, ο Μπερλιόζ εμπνεύστηκε αρκετά έργα από τη χώρα αυτή, τους κατοίκους, την τέχνη, τα έθιμα και τους θρύλους της.

Ανάμεσά τους ο "Χάρολντ στην Ιταλία", Ρωμαίος και Ιουλιέτα","Μπενβετούτο Τσελλίνι"...

Το τελευταίο δυστυχώς είχε χλιαρή υποδοχή, κάτι, που ο Μπερλιόζ απέδωσε στην υποτονική διεύθυνση της ορχήστρας.
Ετσι, μετά από δέκα χρόνια επεξεργάζεται εκ νέου μέρη της όπερας στην ουβερτούρα: "Roman Carnival".

Ιδιαίτερα χρησιμοποιεί μέρη από τη Σκηνή του Καρναβαλιού.
Στην ουβερτούρα ακούγεται το χορευτικό σαλταρέλο της αρχής, γρήγορο θέμα σε 3/8, που αποτελεί υπόκρουση για την είσοδο του λαού στην Πιάτσα Ναβόνα και το Ντουέτο της αγάπης.

 Η έξυπνη σύνθεση των δυο θεμάτων σ' ένα μόνο μέρος αποτελεί καινοτομία.

"Carnival in the Piazza Colonna-Rome", Jan Miel 

Το έργο, που είναι από τα δημοφιλέστερα του Μπερλιόζ, παρουσιάστηκε υπό τη διεύθυνση του συνθέτη κι είχε στόχο να παρουσιάσει τη ζωντάνια και τα χρώματα του καρναβαλιού της Ρώμης.
Αφιερώθηκε στον μουσικόφιλο και μαικήνα του δημιουργού, πρίγκηπα Χοετζόλερν-Έχινγκεν.

Όταν η συναυλία ολοκληρώθηκε στο σωστό τέμπο και απόδοση, ο Μπερλιόζ γύρισε στους μουσικούς και είπε:
"Έτσι εκτελείται το καρναβάλι! Όχι σαν Σαρακοστή και Μ. Παρασκευή!"

H Oυβερτούρα που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1844 στο Παρίσι με τον ίδιο το συνθέτη στο πόντιουμ, ανοίγει με ένα φλογερό μοτίβο, εκείνο ακριβώς που είχε χαρακτηριστεί προβληματικό στην όπερα του "Μπενβετούτο Τσελίνι".
Χαρακτηριστικό το ηχόχρωμα από το αγγλικό κόρνο που δηλώνει την έναρξη της εκθαμβωτικής, εορταστικής ατμόσφαιρας. Ενα μελωδικό μοτίβο-πεμπτουσία, που συνοδεύεται μοναδικά από τα pizzicati των εγχόρδων!
Ποιλικία μουσικών ιδεών ξετυλίγονται με ενέργεια, λαμπρότητα και εκτυφλωτικά ηχοχρώματα από τον μάστορα της ενορχήστρωσης, Μπερλιόζ, που καταφέρνει με το στροβιλιστικό ρυθμό του να μεταδώσει στον ακροατή το κέφι, τη χαρά και τη ζωντάνια του Ρωμαϊκού καρναβαλιού!

 Hector Berlioz: "Le Carnaval romain op. 9"

Στη Ρώμη, οι εορτασμοί  για το Καρναβάλι είχαν ξεκινήσει από τον 10ο αι. κι ήταν σπουδαίο γεγονός με πλήθος εκδηλώσεων. Μια γιορτή δρόμου, όπου έδιναν την ευκαιρία να παραβιαστούν οι νόμοι και οι κανόνες κι οι άνθρωποι το λαού να διασκεδάζουν μαζί με τους ευγενείς και τους αριστοκράτες.

Κάθε μέρα του καρναβαλιού λίγο πριν από το ηλιοβασίλεμα στην Piazza del Popolo πραγματοποιείτο το "Barbary Race", ένα είδος ιπποδρομίας  όπου άλογα έτρεχαν χωρίς αναβάτες κατά μήκος της κεντρικής πλατείας.
Το έθιμο απαγορεύτηκε μετά από ένα ατύχημα το 1874, όταν ένα μικρό αγόρι προσπαθώντας να διασχίσει την πλατεία  κατά τη διάρκεια του αγώνα, ποδοπατήθηκε μέχρι θανάτου...
Ο Μπερλιόζ που έζησε πολλά χρόνια στη Ρώμη, σίγουρα είχε παρακολουθήσει τις τρελές κούρσες των αλόγων και ίσως οι εικόνες τους να αποτέλεσαν έναυσμα για τη συναρπαστική, πολύχρωμη παρτιτούρα του στο"Romain Carnival", που περιγράφει τη θορυβώδη γιορτή...

"Roman Carnival Barbary Horse Race", CF Perry, 1827
interlude.hk

Επειδή το καρναβάλι θέλει το...πιπέρι του...

Η φωτογραφία από Σύλλογο Ηπειρωτών Ν.Ροδόπης

Το παιχνίδι έχει κανόνες και μάλιστα αυστηρούς.
Κάθε φορά θα πρέπει να «το τρίβετε» με διαφορετικό σημείο του σώματος.
Αν το τρίψιμο δεν γίνεται σωστά, ακολουθεί ποινή σοβαρή…
Μπερτάκι και μαστίγιο! Γι’αυτό, ΠΡΟΣΟΧΗ!

«Πώς το τρίβουν το πιπέρι»…
Ένα χιουμοριστικό Αποκριάτικο τραγούδι, μάς καλησπερίζει σήμερα, αγαπημένοι φίλοι, με τις ρίζες του να χάνονται στα χρόνια τα Βυζαντινά.Τότε που το πιπέρι, νοστιμότατο μπαχαρικό, ήταν δυσεύρετο.Έτσι το εισήγαγαν από την Ανατολή, με τους μοναχούς να κοπανάνε τους κόκκους του προκειμένου να το μεταπωλούν ύστερα τριμμένο, άρα ακριβότερο.
Η δουλειά όμως ήταν κοπιαστική και δύσκολη, καθώς το πιπέρι φέρνει τσούξιμο στα μάτια, προκαλεί φτάρνισμα ασταμάτητο ή ανυπόφορη φαγούρα στη μύτη…
Έτσι, το «τρίψιμο» του πιπεριού ανατίθεντο στους…αμαρτωλούς καλογέρους για τιμωρία, γι’αυτό και σε κάποια από τις στροφές του γίνεται λόγος για «διαόλου καλογέρους»…

Ένα καταπληκτικό σκωπτικό τραγούδι, που προσφέρεται για χορό και δραματοποίηση, ΜΕ ή ΧΩΡΙΣ απλές ή πιο πιπεράτες  βωμολοχίες, που έτσι κι αλλιώς ο Διόνυσος επιτρέπει στο όνομα του κεφιού και της διασκέδασης…

Το παραδοσιακό τραγούδι πηγάζει αβίαστα και ευρηματικά, είναι γέννημα της καθημερινής εμπειρίας, γι' αυτό και μπορεί να εκφράζεται μ’ έναν αψεγάδιαστο, ποιητικό τρόπο.
Ο χορός με παντομιμικές κινήσεις γίνεται σε κύκλο ενώ οι χορευτές, που παλιότερα ήταν μόνο άντρες, μιμούνται τις κινήσεις που περιγράφονται στους στίχους.

[Πολλοί υποστηρίζουν πως το τραγούδι ανήκει στα κλέφτικα με τους συμμετέχοντες να εκπροσωπούν μεταμφιεσμένους πολεμιστές σε καλογέρους προκειμένου να ξεφύγουν από τους Τούρκους, και την κατάλληλη στιγμή να κάνουν το γιουρούσι τους, κάτι που βασίζεται στην επωδό: «Άντε σηκωθείτε παλικάρια με σπαθιά και με κοντάρια»!]

Όπως και να ‘χει, το «πιπέρι» αποτελεί σήμα κατατεθέν κάθε αποκριάτικου γλεντιού, συνδυάζει τέλεια το τελετουργικό με το κωμικό στοιχείο, προκαλώντας άφθονο γέλιο και κέφι, μα κυρίως κρατά άσβεστη τη φλόγα της Ελληνικής Παράδοσης!
Πάντως και η τελευταία στροφή που συνηθίζεται, μα για ευνοήτους λόγους λείπει στο βίντεο , πιστεύω έχει κάποια κρυφή φαλλική αναφορά, κομμάτι της Βακχικής τελετουργίας…αν και το νόημα δεν είναι σεξουαλικό αλλά γονιμικό υποδεικνύοντας τη γονιμότητας της γης…


Θα το ακούσουμε από τη μεγάλη Δόμνα Σαμίου, μια καλλιτέχνιδα που αγάπησε και υπηρέτησε με μοναδική αφοσίωση την ελληνική παραδοσιακή μουσική.
Μαθήτευσε στο πλευρό του Σίμωνα Καρά, έδωσε καινούρια πνοή στο παραδοσιακό τραγούδι αφήνοντας με την έρευνα-καταγραφή της πολύτιμη κληρονομιά στις επόμενες γενιές.

Πώς το τρί- βλάχα μου μωρή, πώς το τρίβουν το πιπέρι,

πώς το τρίβουν το πιπέρι, του διαβόλου οι καλογέροι;

Με το γόνατο το τρίβουν και το ψιλοκοπανίζουν.

Με τη μύτη τους το τρίβουν και το ψιλοκοπανίζουν.

Με τον κώλο τους το τρίβουν και το ψιλοκοπανίζουν...

Με θύρσους και λαμπάδες, ως σύγχρονες Βάκχες ακολουθούμε τον κισσοφόρο θεό ψάλλοντας "παραδοσιακούς διθυράμβους" για να κρατήσουμε μέσα από την παράδοση το κέφι στα επίπεδα που αρμόζει σε μια περίοδο, όπως αυτή του Καρναβαλιού. που πρωτοστατεί η ευθυμία, το ξεφάντωμα και η χαρά!

Εύχομαι σε όλους Καλές Απόκριες σε χαρούμενες, ξεσηκωτικές, τρελές κι ορμητικές διαδρομές!