Πικάσο - Απολλιναίρ: "Σαλτιμπάγκοι", μια αλληγορία της καλλιτεχνικής μοναξιάς...

 

Picasso: "La Famille des Saltimbanques"

Γκιγιόμ Απολλιναίρ

Ο Γάλλος ποιητής, συγγραφέας και κριτικός τέχνης Γκιγιόμ Απολλιναίρ υπήρξε κεντρική μορφή του μοντερνισμού και βασικός δημιουργός της Σχολής του Παρισιού. Στενός φίλος του Πάμπλο Πικάσο και υποστηρικτής πολλών πρωτοποριακών καλλιτεχνών, προώθησε νέα ρεύματα στην τέχνη και τη λογοτεχνία. Ο Πικάσο τον απεικόνισε στον πίνακα του "Οικογένεια των Σαλτιμπάγκων" σαν γελωτοποιό, αναδεικνύοντας τη στενή τους φιλία και την αλληλεπίδραση της ποιητικής με τη ζωγραφική δημιουργία.
Ο Απολλιναίρ έφυγε σαν σήμερα, 9 Νοεμβρίου 1918, σε ηλικία 38 ετών, από επιπλοκές της Ισπανικής γρίπης που έπληξε την Ευρώπη στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αφήνοντας ανεξίτηλο στίγμα στην τέχνη.

Ο πίνακας "La Famille des Saltimbanques - Οικογένεια των Σαλτιμπάγκων" αποτελεί κορυφαίο έργο της ροζ περιόδου του Πικάσο και σηματοδοτεί τη μετάβασή του από τη γαλάζια περίοδο της θλίψης και της μοναξιάς σε μια πιο φωτεινή, αλλά εξίσου στοχαστική φάση. Στο έργο εικονίζονται έξι μορφές, άνδρες, γυναίκες και ένα παιδί, ντυμένοι με κοστούμια τσίρκου. Στο κέντρο δεσπόζει ο αρλεκίνος, πιθανή αυτοπροσωπογραφία του Πικάσο, δίπλα του -όπως αναφέρθηκε- ο γελωτοποιός με το καπέλο Απολλιναίρ, ενώ ο νεαρός ακροβάτης που κρατάει τύμπανο είναι ο ποιητής André Salmon. Το αγόρι στα δεξιά απεικονίζει πιθανότατα τον φίλο του Πικάσο, ζωγράφο και συγγραφέα, Mαξ Ζακόμπ, ενώ το κορίτσι με το καπέλο που κάθεται πρέπει να είναι η Φερνάντ Ολιβιέ, η αγαπημένη του Πικάσο εκείνη την εποχή.Οι θερμοί τόνοι του ροζ και της ώχρας, το απαλό φως και η ήρεμη στάση των σωμάτων δημιουργούν αίσθηση στοχασμού και πνευματικότητας. Οι σαλτιμπάγκοι δεν παρουσιάζονται ως διασκεδαστές, αλλά ως σύμβολα του καλλιτέχνη, μοναχικοί, περιπλανώμενοι δημιουργοί στο περιθώριο της κοινωνίας. Μέσα από αυτήν την αλληγορία, οι μορφές του πίνακα γίνονται καθρέφτες μιας γενιάς καλλιτεχνών που προχωρά στον νέο αιώνα με αβεβαιότητα, αλλά με πίστη στην τέχνη ως κοινή παρηγοριά και πηγή φωτός.

Η θεματική αυτή συνδέει τον Πικάσο με τον Γκιγιώμ Απολλιναίρ. Στο ποίημά του "Saltimbanques" από την περίφημη συλλογή "Alcools",  ο Απολλιναίρ υμνεί τους περιπλανώμενους καλλιτέχνες του δρόμου, τους ακροβάτες και τους κλόουν, βλέποντάς τους ως ποιητές της ζωής που ενώ προσφέρουν χαρά στους άλλους, κουβαλούν μέσα τους τη σιωπηλή τους ερημιά.
Έτσι, στον Πικάσο και τον Απολλιναίρ, οι σαλτιμπάγκοι δεν εμφανίζονται σαν απλές φιγούρες του τσίρκου. Είναι σύμβολα του ίδιου του καλλιτέχνη, ενός ανθρώπου που ζει στο περιθώριο, μακριά από την ασφάλεια της κοινωνίας, προσφέροντας όμως χαρά, συγκίνηση και αλήθεια μέσα από την τέχνη του.

Σαλτιμπάγκοι

Ξεμακραίνει το μπουλούκι

Απ΄του κάμπου τα περβόλια

Απ΄τα γκρίζα πανδοχεία

Τ’ αλειτούργητα χωριά

Τα παιδιά πάνε μπροστά

Ξοπίσω σαλτιμπάγκοι αλλοπαρμένοι

Γνέφουν στα οπωροφόρα από μακριά

Κι εκείνα γέρνουνε καρτερικά

Σέρνουν μαζί τους σύνεργα κάθε λογής

Ταμπούρλα τσέρκια χρυσαφένια

Η αρκούδα κι η μαιμού ζώα σοφά

Απ΄τους περαστικούς πεντάρες ζητιανεύουν

(Guillaume Apollinaire, "Σαλτιμπάγκοι", μτφ. Χ. Λιοντάκης, εκδ. Γαβριηλίδης/poiein)

Ποίιημα και εικαστικό υμνούν την ευγένεια του ταπεινού καλλιτέχνη, που μετατρέπει τη φτώχεια σε φως. Στο ποίημα, η κίνηση των σαλτιμπάγκων προς τα μπρός είναι η πορεία της ζωής. Στον πίνακα, η στάση τους είναι η στιγμή της αυτογνωσίας.

• Το ποίημα του Απολλιναίρ έχει εμπνεύσει αρκετούς συνθέτες, όπως τους "Saltimbanques" του Arthur Honegger, ένα από τα έξι τραγούδια που απαρτίζουν το νεανικό κύκλο του συνθέτη "Six Poèmes d’Apollinaire". 

Εμφανείς οι επιρροές της πρώιμης μοντερνιστικής γαλλικής μελωδίας αλλά και προσωπικής έκφρασης του Ονεγκέρ, είναι τραγούδι σύντομο και συμπυκνωμένο, με έμφαση στη φωνητική γραμμή και στο χρώμα της συνοδείας του πιάνου.
Το "Saltimbanques" διακρίνεται για τους συγκοπτόμενους ρυθμούς και τα glissandi του-αναφορές στη νέγρικη μουσική. Όπως το ποίημα του Aπολλιναίρ αντλεί εικόνες του τσίρκου και της τέχνης που ζει στο περιθώριο, έτσι και ο Αρτύρ Ονεγκέρ με τη μουσική του, ενσωματώνει αυτή τη διάσταση: ηχητική τραχύτητα αλλά και λεπτότητα, μια μουσική απόδοση της αίσθησης της περιπλάνησης - ακροβασίας, που εμπνέει το ποίημα.

 Arthur Honegger: "Six Poèmes d’Apollinaire, N.4: Saltimbanques"

• Ο Mπόχουσλαβ Μαρτίνου στον κύκλο "Τρία τραγούδια σε ποιήματα του Απολλιναίρ" που συνέθεσε το 1930 μελοποιεί το "Saltimbanques", στο οποίο εμφανίζει επιρροές από το Παρίσι της δεκαετίας του ’20, υιοθετώντας στοιχεία νεοκλασικισμού, χορευτικής κίνησης και εσωτερικής μελαγχολίας.

Ως τραγούδι, το "Saltimbanques" αποδίδει σε μικρή φόρμα τη μετακίνηση, την αλλαγή, την προσωρινότητα, χαρακτηριστικά που ανταποκρίνονται στο ποιητικό θέμα. Το ύφος είναι λιτό αλλά ποιητικό, με τη φωνή να ακολουθεί τη μελωδική γραμμή συνοδευόμενη από πιάνο που αποδίδει ρυθμικά την κίνηση των σαλτιμπάγκων ή τη σκιά της απομάκρυνσης τους.

Bohuslav Martinu: "3 Songs After Poems by Apollinaire: No. 3, Saltimbanques":

Μουσικό ταξίδι με την ατμομηχανή του Honegger...

 

"Pacific 231, model"

"Πάντα αγαπούσα τις ατμομηχανές με πάθος.
Για μένα είναι ζωντανά πλάσματα και τις αγαπώ όπως άλλοι αγαπούν τις γυναίκες ή τα άλογα".

Αυτή η χαρακτηριστική φράση ανήκει στον ταλαντούχο και γεννημένο σαν σήμερα, 10 Μαρτίου 1892, ελβετού συνθέτη, Arthur Honegger, μέλος της περίφημης Ομάδας των Έξι.
Μιας ομάδας συνθετών που με το έργο τους αντιτάχθηκαν στο ύφος των ιμπρεσιονιστών και απέρριψαν το Βαγκνερικό στυλ. Κινήθηκαν στο δρόμο της αναζήτησης  της αυθεντικής γαλλικής μουσικής, μέσα από την "αναζήτηση του ελάχιστου". Νηφαλιότητα και απογύμνωση του ήχου, τα βασικά της χαρακτηριστικά.

Μνημείο προς τιμήν του André Chapelon

Από τον ήχο της αγαπημένης του ατμομηχανής, ο Honneger εμπνεύστηκε το ορχηστρικό έργο: "Pacific 231", ένα μοντέλο που δημιούργησε και τελειοποίησε ανάμεσα σε πολλά ο André Chapelon.

Βασικό μέρος της  αλλαγής  που έφερε η Βιομηχανική Επανάσταση στα τέλη του 19ου  και αρχές του 20ου αι. ήταν το ατμοκίνητο τρένο, που για πολλούς καλλιτέχνες αντιπροσώπευε τη νεωτερικότητα γι' αυτό και ενθουσιασμένοι από τον ρυθμικό του ήχο υπήρξαν αρκετοί που έγραψαν έργα εμπνευσμένα από αυτό.

Ο Ονεγκέρ ζώντας στο Παρίσι, ταξίδευε συχνά με το είδος εκείνο ατμομηχανής γνωστό ως "Pacific 231" με τους αριθμούς να δηλώνουν τον αριθμό των αξόνων στον κινητήρα, δύο μικρούς τροχούς πλευρικά,  τρεις μεγαλύτερους τροχούς οδήγησης και πίσω έναν μικρό τροχό.

Ο ελβετός συνθέτης προσπάθησε να αποτυπώσει το ταξίδι της ατμομηχανής ξεκινώντας από την αθόρυβη, στατική κατάσταση της, αργά και ράθυμα...Συνεχίζει με την αίσθηση του ρυθμικού χτύπου των τροχών κατά την εκκίνηση, το άναμμα των βαγονιών, την αύξηση της ταχύτητας, το συναίσθημα του πάθους να ταξιδεύει κανείς με αυτό το όχημα... Και καταλήγει στην επιβράδυνση της  ορμής με το τέλος του ταξιδιού...

Οι ακροατές χαρακτήρισαν "παράξενη" την νέα μουσική του Ονεγκέρ, και την λάτρεψαν στην κυριολεξία. Στην πρεμιέρα το ενθουσιασμένο κοινό χειροκροτούσε στο τέλος της συναυλίας επί δέκα λεπτά χωρίς παύση, γράφουν οι φυλλάδες της εποχής!

Ο ίδιος ο Honneger, συνέδεσε τη σύνθεσή του με τη φόρμα του "chorale prelude" όπου θραύσματα μελωδίας ενώνονται με το βόμβο από τα χάλκινα.

Η πρεμιέρα έγινε το Μάιο του 1924, στην Όπερα του Παρισιού με τον ρωσοεβραίο Serge Koussevitzky στο πόντιουμ. Το κοινό είχε απο νωρίς συγκεντρωθεί για να ακούσει την πρωτοποριακή "μουσική των τρένων" του συνθέτη!

Και πράγματι ενθουσίασε αυτή η μουσική καινοτομία στη σύγχρονη γαλλική μουσική, ένα συναρπαστικό μοντερνιστικό έργο, που  δανείζεται στοιχεία κι από  παλιές μουσικές παραδόσεις. Ευφάνταστα απεικονίζονται ορχηστρικά ο ήχος του ατμού, των τροχών, η κίνηση των αξόνων, ακόμα και η σφυρίχτρα! 

Οι κριτικοί υποδέχθηκαν τη σύνθεση με εγκωμιαστικά σχόλια  για την "απλή δημιουργικότητα" του Honegger, που τον υπέδειξαν ως "το νέο πρότυπο για τη γαλλική μουσική".

Υπήρξαν βέβαια και κείνοι που δεν αντιλήφθηκαν την "καινοτομία της μετάφρασης της ταξιδιωτικής εμπειρίας με ένα ταχύτατο τρένο καθώς και τους ήχους του, στην ορχηστρική μορφή τους" και χαρακτήρισαν τη σύνθεση ως "κολάζ από θορύβους τρένων".

Κι όμως, ο Ονεγκέρ όταν ρωτήθηκε έκανε λόγο για "μια νέα μορφή τέχνης, με τις ατμομηχανές -κατ'αυτόν- να δονούνται με ιδιαίτερες αρμονίες σα να τραγουδούν".

Ο καλλιτέχνης -θα έλεγα- κινήθηκε "πάνω στις ράγες των φθόγγων του με τρένο που προχωρεί στο μέλλον...", παραφράζοντας το Ρίτσο...

Έτοιμοι για αναχώρηση! Καλή απόλαυση της διαδρομής!

Arthur Honegger: "Pacific 231" /  Διευθύνει ο συνθέτης:

Η Ιωάννα στην πυρά

 

«Ιωάννα στην πυρά», Anton Hermann Stilke

Όλοι τη θεωρούσαν ονειροπαρμένη.
Από μικρή έβλεπε οράματα και άκουγε φωνές Αγίων, που την καλούσαν να σώσει τη χώρα της από του Βρετανούς.

 «Ιωάννα στην πυρά», Pantheon

Η Ιωάννα της Λωραίνης, νεαρό κορίτσι ακόμα, ηγήθηκε ενός στρατιωτικού σχήματος και με οδηγό το θάρρος, την πίστη, την ευσέβεια και την ευλάβειά της καταλαμβάνει την Ορλεάνη.
Οι νίκες έρχονται η μια μετά την άλλη για τη Γαλλία κι ο βασιλιάς την ανακηρύσσει ευγενή.

Ωστόσο, το Μάη του 1431 αιχμαλωτίζεται από τους Άγγλους που τη σέρνουν σε δίκη ως αιρετική και μάγισσα.
Στις 30 Μαΐου η Ζαν ντ’Αρκ κρίνεται ένοχη και οδηγείται στην πυρά...
Φοβάται…
Είναι νέα, δεν θέλει να πεθάνει, όμως υπομένει το τέλος της με αξιοπρέπεια.
Το κορμί της γίνεται στάχτη…
Ο θρύλος θέλει την καρδιά της να μην επηρεάζεται από τις φλόγες.

«Αν λάβουμε υπόψη μας την καταγωγή της, τη νιότη της, το φύλο της,
την αγραμματοσύνη της, 

το περιβάλλον των παιδικών της χρόνων και τις αντίξοες συνθήκες μέσα στις οποίες 

κατάφερε να αξιοποιήσει τα μεγάλα ταλέντα της και να σημειώσει τέτοιες επιτυχίες 

στο πεδίο της μάχης και στα δικαστήρια όπου κρινόταν η ζωή της,

είναι μακράν η πιο εκπληκτική προσωπικότητα που έβγαλε ποτέ το ανθρώπινο γένος».

(Μαρκ Τουέιν, Από το βιβλίο του: «Ιωάννα της Λωρραίνης», εκδ. Νεφέλη)

H δεσποσύνη που η πίστη, το όραμα και η γενναιότητα θα τής χαρίσουν και την αγιοσύνη, αφού πρώτα μαρτυρήσει καιόμενη ζωντανή εμπνέει στον Αρτύρ Ονεγκέρ το μεγαλειώδες σκηνοθετημένο ορατόριο του: «Ιωάννα στην πυρά-Jeanne d'Arc au bucher».

Ένα δραματικό ορατόριο με ομιλούντες ηθοποιούς, και λιμπρέτο του Πωλ Κλωντέλ, αδερφού της γλύπτριας, Καμίλ Κλωντέλ.

Το έργο που συνδυάζει τον παραδοσιακό ήχο με τον ήχο από σύγχρονα ηλεκτρονικά όργανα(όπως τα κύματα Μαρτενό) και τού ανατέθηκε από την Ίντα Ρουμπινστάιν, που υποδύθηκε την «Παρθένα της Ορλεάνης» στην πρεμιέρα του το 1938.

Ο Oνεγκέρ εξαιρετικά εκλεκτικός, ξεκινά τη σύνθεση με ένα αινιγματικό, σκοτεινό χορωδιακό σκιαγραφώντας την μυστηριώδη φύση της παρθένας Ιωάννας και συνεχίζει βασιζόμενος σε απλά δομικά στοιχεία, μοτίβα από λαϊκές μελωδίες ανάμικτες με διαφωνίες, που εκφραστικά εντείνονται, χωρίς υπερβολές, από τα αφηγηματικά μέρη.
Το ορατόριο ολοκληρώνεται με ένα χορωδιακό φινάλε εμπνευσμένου μεγαλείου και δέους...

Προτείνω να παρακολουθήσουμε ένα απόσπασμα με τη συγκλονιστική Μαριόν Κοτιγιάρ σε ένα ρεσιτάλ υποκριτικής και εκφραστικότητας...
Σπαραξικάρδια η ερμηνεία της, όπως και οι τελευταίες στιγμές της γαλλίδας ηρωίδας, που σκιαγραφώνται από την υποβλητική μουσική του Ονεγκέρ, αντηχώντας σαν συγκλονιστική κραυγή... Μουσική πρωτοποριακή, ισορροπεί ανάμεσα στο μεταφυσικό και το πραγματικό και υπερθεματίζει το θρίαμβο της ψυχής έναντι της ίδιας της ζωής. 

«Je ne veux pas mourir-Δεν θέλω να πεθάνω!»

Στο παρακάτω βίντεο παρακολουθήστε το ορατόριο ολόκληρο. To συγκλονιστικό χορωδιακό στο 1:11:00

Για την Ζαν ντ' Αρκ του ΒΕΡΝΤΙ, μπορείτε να διαβάστε εδώ