Ανρί Ρουσσώ: ο "Τελώνης", που πριν από το τέλος, ζωγράφισε ένα "Όνειρο"...

 

Henri Rousseau, αυτοπροσωπογραφία

Ο Ανρί Ρουσσώ υπήρξε ένα ανήσυχο και ατίθασο πνεύμα, με έντονη δημιουργικότητα και διαρκή αναζήτηση, την οποία προσπάθησε να εκφράσει μέσα από την τέχνη. Εργάστηκε σαν υπάλληλος στο τελωνείο του Παρισιού, απ’ όπου προέκυψε και το γνωστό παρατσούκλι του, "Τελώνης".
Παράλληλα με τη ζωγραφική, ασχολήθηκε με την ποίηση, ενώ υπήρξε και ερασιτέχνης συνθέτης και βιολιστής, αποκαλύπτοντας μια καλλιτεχνική φύση που ξεπερνούσε τα όρια του ζωγραφικού καμβά.
Μετά τη συνταξιοδότησή του, το 1893, χρειάστηκε να συμπληρώνει τη μικρή του σύνταξη με περιστασιακές εργασίες, μεταξύ άλλων παίζοντας βιολί στους δρόμους. Για ένα διάστημα εργάστηκε επίσης σε περιοδικά, φιλοτεχνώντας αρκετά από τα εξώφυλλά τους. Παρά τις οικονομικές δυσκολίες, συνέχισε αφοσιωμένος στη ζωγραφική, ακολουθώντας τον δικό του, απολύτως προσωπικό δρόμο.

Τον Μάρτιο του 1910 παρουσίασε τον τελευταίο του πίνακα, "Le rêve - Το Όνειρο". Τον ίδιο μήνα φαίνεται πως τραυματίστηκε κατά λάθος στο πόδι. Η πληγή μολύνθηκε και καθώς παραμελήθηκε, εξελίχθηκε σε σοβαρή λοίμωξη και τελικά σε γάγγραινα. Εισήχθη στο νοσοκομείο, όπου υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση, απ΄την οποία δεν κατάφερε να αναρρώσει. Πέθανε, σαν σήμερα, 2 Σεπτεμβρίου 1910 από επιπλοκές της λοίμωξης.

Ο τάφος του Ρουσσώ με την επιτύμβια επιγραφή
που έγραψε ο Απολλιναίρ

Στην κηδεία του παρευρέθηκαν φίλοι και σημαντικές μορφές της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας, ανάμεσά τους ο Κωνσταντίν Μπρανκούζι, ο Πωλ Σινιάκ και ο Γκιγιόμ Απολλιναίρ. Ο τελευταίος έγραψε την επιτύμβια επιγραφή, την οποία ο Μπρανκούζι χάραξε στον τάφο του:

"Σε χαιρετούμε, γλυκέ μας Ρουσσώ, μας ακούς.

Ο Ντελονέ, η γυναίκα του, ο κύριος Κεβάλ κι εγώ.

Ας περάσουν οι αποσκευές μας αδασμολόγητες

από τις πύλες τ' ουρανού.

Θα σου φέρουμε πινέλα, χρώματα και καμβά,

για να μπορέσεις να περάσεις τον ιερό σου χρόνο

μέσα στο φως και την Αλήθεια της Ζωγραφικής,

όπως κάποτε ζωγράφισες το πορτρέτο μου

με φόντο τα αστέρια"

Η επιγραφή μετατρέπει με τρυφερότητα το θάνατο σε ένα φανταστικό πέρασμα προς έναν κόσμο όπου ο Ρουσσώ μπορεί να συνεχίσει να ζωγραφίζει.

 

Henri Rousseau: "The Muse Inspiring the Poet"

Η αναφορά "...ζωγράφισες το πορτρέτο μου με φόντο τα αστέρια" παραπέμπει στον ονειρικό κόσμο της τέχνης του και συνδέεται με το εικαστικό του: "The Muse Inspiring the Poet - Η Μούσα εμπνέοντας τον Ποιητή", όπου απεικονίζονται ο Απολλιναίρ και η γαλλίδα ζωγράφος, Μαρί Λωρενσέν, η οποία έχει αναγνωριστεί σαν η μούσα του Απολλιναίρ.

Όπως προαναφέρθηκε, τελευταίο έργο του Ρουσσώ είναι το "Le rêve - Το όνειρο",  που μοιάζει να συνοψίζει τον ιδιαίτερο, ονειρικό κόσμο της ζωγραφικής του. Tα λόγια του:

"Όταν βρίσκομαι στον βοτανικό κήπο και παρατηρώ τα παράξενα φυτά από εξωτικούς τόπους, μου φαίνεται πως μπαίνω σ’ ένα όνειρο…"

εξηγούν την έμπνευσή του. 

Στο κέντρο της σύνθεσης τοποθετεί μια γυμνή γυναίκα ξαπλωμένη σε βελούδινο ανάκλιντρο, μέσα σε έναν πυκνό, εξωτικό κήπο. Πολύχρωμα άνθη και πλούσια βλάστηση απλώνονται παντού, σε αμέτρητες αποχρώσεις του πράσινου, ενός χρώματος που ο Ρουσσώ χειρίζεται με ιδιαίτερη μαεστρία.
 

Henri Rousseau: "Le rêve"

Ανάμεσα στα φυλλώματα εμφανίζονται τα λιοντάρια, που παρακολουθούν με ορθάνοιχτα μάτια τη γυμνή μορφή, προσδίδοντας στη σκηνή παράξενη, σουρεαλιστική ατμόσφαιρα, ενώ μια μυστηριώδης φιγούρα εκτελεί πνευστό όργανο, τύπου κλαρινέτο. 
Η εξαιρετική προσήλωση του ζωγράφου στη λεπτομέρεια, η ζωηρότητα των χρωμάτων και η συνύπαρξη του οικείου με το παράλογο δημιουργούν μια εικόνα απ'όπου αναδύεται το υποσυνείδητο και το όνειρο. Ο ίδιος ο Ρουσσώ συνόδευσε τον πίνακα με μια ποιητική λεζάντα, αφιερωμένη στην εξωτική, γυναικεία φιγούρα, που την αποκαλεί, Υadwigha:

"Yadwigha, είσαι τ’ όμορφο όνειρο

που σαν απαλά αποκοιμηθώ,

ακούω τον ήχο μιας musette

που εκτελεί ο όμορφος τροβαδούρος.

Κι ενώ ασημίζει το φεγγάρι

τα λουλούδια και τα καταπράσινα δέντρα,

τα άγρια φίδια τεντώνουν τ’ αυτί τους

στην εύθυμη μελωδία"

 

Στο "Όνειρο" ο Ρουσσώ συνδυάζει αντιφατικές ποιότητες, την αθωότητα και την αισθησιακή πρόκληση, τη φυσικότητα και το παράδοξο, την ακρίβεια της παρατήρησης και την ελευθερία της φαντασίας. Το αποτέλεσμα είναι μια εικόνα μυστηριώδης και υπνωτική.
Αυτή ακριβώς την αινιγματική ποιητικότητα μεταφέρει ο καναδός συνθέτης, Daniel Foley, στη μουσική του. Εμπνευσμένος από τον κόσμο του Ρουσσώ, συνέθεσε το "Le rêve", στο πλαίσιο της σειράς "Hommage à Henri Rousseau", μεταφέροντας το εικαστικό όνειρο του ζωγράφου σε έναν αντίστοιχα ονειρικό ηχητικό κόσμο...Πρόκειται για σύνθεση μουσικής δωματίου για βιολί, κλαρινέτο/μπάσο κλαρινέτο και πιάνο.

Το "Le rêve" χαρακτηρίζεται από ονειρική, αιωρούμενη ατμόσφαιρα, αργή εξέλιξη, λεπτές ηχοχρωματικές μεταβολές και μουσική ροή που αποφεύγει τις έντονες αντιθέσεις. Οι διακριτικές μεταμορφώσεις του μουσικού υλικού και η αίσθηση μετέωρου χρόνου δημιουργούν υπνωτική ηχητική αίσθηση, μεταφέροντας στη μουσική την αμφίσημη συνύπαρξη πραγματικότητας και φαντασίας, που χαρακτηρίζει τον πίνακα του Ρουσσώ.

Daniel Foley: "Hommage à Henri Rousseau, ΙΙ. Le rêve"

Παλαιότερα κείμενα για τον Ανρί Ρουσσώ μπορείτε να διαβάσετε εδώ, εδώ και εδώ.|

Πικάσο - Απολλιναίρ: "Σαλτιμπάγκοι", μια αλληγορία της καλλιτεχνικής μοναξιάς...

 

Picasso: "La Famille des Saltimbanques"

Γκιγιόμ Απολλιναίρ

Ο Γάλλος ποιητής, συγγραφέας και κριτικός τέχνης Γκιγιόμ Απολλιναίρ υπήρξε κεντρική μορφή του μοντερνισμού και βασικός δημιουργός της Σχολής του Παρισιού. Στενός φίλος του Πάμπλο Πικάσο και υποστηρικτής πολλών πρωτοποριακών καλλιτεχνών, προώθησε νέα ρεύματα στην τέχνη και τη λογοτεχνία. Ο Πικάσο τον απεικόνισε στον πίνακα του "Οικογένεια των Σαλτιμπάγκων" σαν γελωτοποιό, αναδεικνύοντας τη στενή τους φιλία και την αλληλεπίδραση της ποιητικής με τη ζωγραφική δημιουργία.
Ο Απολλιναίρ έφυγε σαν σήμερα, 9 Νοεμβρίου 1918, σε ηλικία 38 ετών, από επιπλοκές της Ισπανικής γρίπης που έπληξε την Ευρώπη στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αφήνοντας ανεξίτηλο στίγμα στην τέχνη.

Ο πίνακας "La Famille des Saltimbanques - Οικογένεια των Σαλτιμπάγκων" αποτελεί κορυφαίο έργο της ροζ περιόδου του Πικάσο και σηματοδοτεί τη μετάβασή του από τη γαλάζια περίοδο της θλίψης και της μοναξιάς σε μια πιο φωτεινή, αλλά εξίσου στοχαστική φάση. Στο έργο εικονίζονται έξι μορφές, άνδρες, γυναίκες και ένα παιδί, ντυμένοι με κοστούμια τσίρκου. Στο κέντρο δεσπόζει ο αρλεκίνος, πιθανή αυτοπροσωπογραφία του Πικάσο, δίπλα του -όπως αναφέρθηκε- ο γελωτοποιός με το καπέλο Απολλιναίρ, ενώ ο νεαρός ακροβάτης που κρατάει τύμπανο είναι ο ποιητής André Salmon. Το αγόρι στα δεξιά απεικονίζει πιθανότατα τον φίλο του Πικάσο, ζωγράφο και συγγραφέα, Mαξ Ζακόμπ, ενώ το κορίτσι με το καπέλο που κάθεται πρέπει να είναι η Φερνάντ Ολιβιέ, η αγαπημένη του Πικάσο εκείνη την εποχή.Οι θερμοί τόνοι του ροζ και της ώχρας, το απαλό φως και η ήρεμη στάση των σωμάτων δημιουργούν αίσθηση στοχασμού και πνευματικότητας. Οι σαλτιμπάγκοι δεν παρουσιάζονται ως διασκεδαστές, αλλά ως σύμβολα του καλλιτέχνη, μοναχικοί, περιπλανώμενοι δημιουργοί στο περιθώριο της κοινωνίας. Μέσα από αυτήν την αλληγορία, οι μορφές του πίνακα γίνονται καθρέφτες μιας γενιάς καλλιτεχνών που προχωρά στον νέο αιώνα με αβεβαιότητα, αλλά με πίστη στην τέχνη ως κοινή παρηγοριά και πηγή φωτός.

Η θεματική αυτή συνδέει τον Πικάσο με τον Γκιγιώμ Απολλιναίρ. Στο ποίημά του "Saltimbanques" από την περίφημη συλλογή "Alcools",  ο Απολλιναίρ υμνεί τους περιπλανώμενους καλλιτέχνες του δρόμου, τους ακροβάτες και τους κλόουν, βλέποντάς τους ως ποιητές της ζωής που ενώ προσφέρουν χαρά στους άλλους, κουβαλούν μέσα τους τη σιωπηλή τους ερημιά.
Έτσι, στον Πικάσο και τον Απολλιναίρ, οι σαλτιμπάγκοι δεν εμφανίζονται σαν απλές φιγούρες του τσίρκου. Είναι σύμβολα του ίδιου του καλλιτέχνη, ενός ανθρώπου που ζει στο περιθώριο, μακριά από την ασφάλεια της κοινωνίας, προσφέροντας όμως χαρά, συγκίνηση και αλήθεια μέσα από την τέχνη του.

Σαλτιμπάγκοι

Ξεμακραίνει το μπουλούκι

Απ΄του κάμπου τα περβόλια

Απ΄τα γκρίζα πανδοχεία

Τ’ αλειτούργητα χωριά

Τα παιδιά πάνε μπροστά

Ξοπίσω σαλτιμπάγκοι αλλοπαρμένοι

Γνέφουν στα οπωροφόρα από μακριά

Κι εκείνα γέρνουνε καρτερικά

Σέρνουν μαζί τους σύνεργα κάθε λογής

Ταμπούρλα τσέρκια χρυσαφένια

Η αρκούδα κι η μαιμού ζώα σοφά

Απ΄τους περαστικούς πεντάρες ζητιανεύουν

(Guillaume Apollinaire, "Σαλτιμπάγκοι", μτφ. Χ. Λιοντάκης, εκδ. Γαβριηλίδης/poiein)

Ποίιημα και εικαστικό υμνούν την ευγένεια του ταπεινού καλλιτέχνη, που μετατρέπει τη φτώχεια σε φως. Στο ποίημα, η κίνηση των σαλτιμπάγκων προς τα μπρός είναι η πορεία της ζωής. Στον πίνακα, η στάση τους είναι η στιγμή της αυτογνωσίας.

• Το ποίημα του Απολλιναίρ έχει εμπνεύσει αρκετούς συνθέτες, όπως τους "Saltimbanques" του Arthur Honegger, ένα από τα έξι τραγούδια που απαρτίζουν το νεανικό κύκλο του συνθέτη "Six Poèmes d’Apollinaire". 

Εμφανείς οι επιρροές της πρώιμης μοντερνιστικής γαλλικής μελωδίας αλλά και προσωπικής έκφρασης του Ονεγκέρ, είναι τραγούδι σύντομο και συμπυκνωμένο, με έμφαση στη φωνητική γραμμή και στο χρώμα της συνοδείας του πιάνου.
Το "Saltimbanques" διακρίνεται για τους συγκοπτόμενους ρυθμούς και τα glissandi του-αναφορές στη νέγρικη μουσική. Όπως το ποίημα του Aπολλιναίρ αντλεί εικόνες του τσίρκου και της τέχνης που ζει στο περιθώριο, έτσι και ο Αρτύρ Ονεγκέρ με τη μουσική του, ενσωματώνει αυτή τη διάσταση: ηχητική τραχύτητα αλλά και λεπτότητα, μια μουσική απόδοση της αίσθησης της περιπλάνησης - ακροβασίας, που εμπνέει το ποίημα.

 Arthur Honegger: "Six Poèmes d’Apollinaire, N.4: Saltimbanques"

• Ο Mπόχουσλαβ Μαρτίνου στον κύκλο "Τρία τραγούδια σε ποιήματα του Απολλιναίρ" που συνέθεσε το 1930 μελοποιεί το "Saltimbanques", στο οποίο εμφανίζει επιρροές από το Παρίσι της δεκαετίας του ’20, υιοθετώντας στοιχεία νεοκλασικισμού, χορευτικής κίνησης και εσωτερικής μελαγχολίας.

Ως τραγούδι, το "Saltimbanques" αποδίδει σε μικρή φόρμα τη μετακίνηση, την αλλαγή, την προσωρινότητα, χαρακτηριστικά που ανταποκρίνονται στο ποιητικό θέμα. Το ύφος είναι λιτό αλλά ποιητικό, με τη φωνή να ακολουθεί τη μελωδική γραμμή συνοδευόμενη από πιάνο που αποδίδει ρυθμικά την κίνηση των σαλτιμπάγκων ή τη σκιά της απομάκρυνσης τους.

Bohuslav Martinu: "3 Songs After Poems by Apollinaire: No. 3, Saltimbanques":

Απολλιναίρ-Πουλένκ: "Οι μαστοί του Τειρεσία"

 

Γκιγιώμ Απολλιναίρ

Έφυγε σαν σήμερα 9 Νοέμβρη 1918...Ο Γκιγιώμ Απολλιναίρ, είναι βασικός δημιουργός της Σχολής του Παρισιού, πρωτοποριακός ποιητής και πρόδρομος του σουρεαλισμού. Υπήρξε στενός φίλος του Πικάσο και οπαδός των νέων ρευμάτων της Τέχνης. Παραμένει ως σήμερα ο διασημότερος εκπρόσωπος μιας εποχής που είχε στόχο της την ανανέωση του ποιητικού λόγου και της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Από το θεατρικό του Απολλιναίρ: "Οι μαστοί του Τειρεσία", εμπνέεται ο Φρανσίς Πουλένκ την ομότιτλη, κωμική του όπερα.

Από τη Μυθολογία γνωρίζουμε τον Τειρεσία κυρίως ως διάσημο μάντη. Μια εκδοχή αναφέρει πως  κάποτε είδε δύο φίδια κι όταν τα χτύπησε,  άλλαξε φύλο  από άνδρας σε γυναίκα.
Όταν ξαναείδε τα ίδια φίδια να ερωτοτροπούν, ξανάγινε άνδρας.
Φυσικά, η ιστορία αυτής της μεταμόρφωσης δεν άφησε αδιάφορο ούτε τον Οβίδιο, ούτε τον Λουκιανό, αλλά και συγχρόνους, αφού υπήρξε αφορμή για προβληματισμούς σχετικά με το φύλο αλλά και για άλλα ζητήματα, όπως στην περίπτωση του Απολλιναίρ, που εμπνεύστηκε το θεατρικό του: "Les Mamelles de Tirésias".

Στους "Μαστούς τον Τειρεσία", όπου χρησιμοποιείται για πρώτη φορά ο όρος "σουρεαλισμός" , ο δημιουργός συγχωνεύει διάφορες θεατρικές τεχνικές, συχνά αντίρροπες μεταξύ τους για να εκφράσει τις θέσεις του  για το μοντέρνο θέατρο.
Μεταφέρει στο σανίδι το νεωτεριστικό, καινοτόμο  πνεύμα που είχε ήδη θεσπιστεί στην ποίηση και τη ζωγραφική.Πέρα από την ψυχαγωγία του κοινού στοχεύει να προκαλέσει το ενδιαφέρον του για μια πληθώρα θεμάτων, όπως η καταπίεση της γυναίκας(άμεση σχέση με την αλλαγή φύλου του Τειρεσία), ο φεμινισμός, ο πόλεμος, η άνιση κατανομή πλούτου, η υπογεννητικότητα και οι συνέπειές της.

Η ΥΠΟΘΕΣΗ του έργου:

Η Τερέζα αποφασίζει να κάνει την επανάσταση της ενάντια στην κυριαρχία των αντρών. Μεταμορφώνεται σε άντρα , παλεύει με τον σύζυγο της, τον νικάει, φοράει τα ρούχα του, τον ντύνει με τα δικά της και φεύγει. Φλερτάρει, ερωτεύεται και φιλοδοξεί να κατακτήσει το σύμπαν!

(public)

Ο Απολλιναίρ, εμπνεόμενος από τον μύθο του μάντη Τειρεσία, χρησιμοποιεί καταστάσεις, γεγονότα, και τις σχέσεις του με τους φίλους του καλλιτέχνες Πικάσο, Ματίς, Ζακόμπ και Μπρακ, που συμβαίνουν  σε μια φανταστική , εξωτική χώρα, τη Ζανζιβάρη (μια χώρα που στερείται παιδιών, αλληγορία της Γαλλίας στον πόλεμο), όπου η Τερέζα μεταμορφώνεται σε Τειρεσία.


"Αλλά μού φαίνεται πως βγάζω γένεια
το στήθος μου πως ξεκολλά
κι όχι τα γένεια μου φυτρώνουν μόνο[...]
Νοιώθω διαολεμένα σερνικιά
απ'την κορφή ως τα νύχια επιβήτορας
Ταύρος σωστός..."

Η ΜΟΥΣΙΚΗ του Πουλένκ:

Πάνω σε αυτό το καλούπι χτίζει την κωμική του όπερα ο Πουλένκ. Διαρθρωμένη σε δυο πράξεις με πρόλογο περνά το μήνυμα: την ανάγκη αναδημιουργίας και αναγέννησης μιας χώρας και του λαού της μετά τον πόλεμο. Κι ενώ συχνά περιγράφει μουσικά τη φρίκη και τον αποτροπιασμό , αφήνει χώρο για  αισιοδοξία, παρηγοριά, χώρο να ανθίσει η ελπίδα.

Φ.Πουλένκ

Αλλάζει τον τόπο και το χρόνο. Τα δρώμενα τοποθετούνται στις πρώτες περιόδους καθιέρωσης του κυβισμού και η Ζανζιβάρη μεταφέρεται στο Μόντε Κάρλο, για να αποφευχθεί το εξωτικό χρώμα. Εξάλλου το διάσημο θέρετρο του Μονακό ήταν τόπος που ο Πουλένκ, λάτρεψε, αλλά και ο Απολλιναίρ έμεινε για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η μουσική εντυπωσιάζει τον ακροατή με τη χρήση  τολμηρών αρμονιών,  θαυμαστά σμιξίματα μελωδιών και ρυθμών, κι αναπάντεχες συγχορδίες που διαδέχονται η μια την άλλη.
Συνεχής η  ροή μικρών φράσεων και χορευτικών μοτίβων από βαλς και πόλκες, καθώς  και pastiches από άλλες  μουσικές άλλων κωμικών οπερών.Οι μουσικοί αντίλαλοι είναι εμφανείς, ιδιαίτερα των "L'étoile" του Chabrier και του "L’heure espagnole" του Ravel.

Οι  βαθείς στοχασμοί των δημιουργών πάλλονται από την ασύγκριτη δύναμη της έμπνευσης, που στοχεύει στο πέρασμα στους Γάλλους του τρανού μηνύματος της αναγέννησης και επανασύστασης, που όλοι μαζί στο φινάλε προτρέπουν:

"Ακούσατε, ω Γάλλοι, το μάθημα του πολέμου:

Γενννήσετε παιδιά!"

Ecoutez, ô Français, les leçons de la guerre

Et faites des enfants!"

Apollinaire-Poulenc:  "Les mamelles de Tirésias:

["Οι μαστοί του Τειρεσία", περιοδικό Διαβάζω, Τεύχος 231,  www.apollinaire.ulg.ac.be/, www.koyinta.gr]