Πικάσο - Απολλιναίρ: "Σαλτιμπάγκοι", μια αλληγορία της καλλιτεχνικής μοναξιάς...

 

Picasso: "La Famille des Saltimbanques"

Γκιγιόμ Απολλιναίρ

Ο Γάλλος ποιητής, συγγραφέας και κριτικός τέχνης Γκιγιόμ Απολλιναίρ υπήρξε κεντρική μορφή του μοντερνισμού και βασικός δημιουργός της Σχολής του Παρισιού. Στενός φίλος του Πάμπλο Πικάσο και υποστηρικτής πολλών πρωτοποριακών καλλιτεχνών, προώθησε νέα ρεύματα στην τέχνη και τη λογοτεχνία. Ο Πικάσο τον απεικόνισε στον πίνακα του "Οικογένεια των Σαλτιμπάγκων" σαν γελωτοποιό, αναδεικνύοντας τη στενή τους φιλία και την αλληλεπίδραση της ποιητικής με τη ζωγραφική δημιουργία.
Ο Απολλιναίρ έφυγε σαν σήμερα, 9 Νοεμβρίου 1918, σε ηλικία 38 ετών, από επιπλοκές της Ισπανικής γρίπης που έπληξε την Ευρώπη στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αφήνοντας ανεξίτηλο στίγμα στην τέχνη.

Ο πίνακας "La Famille des Saltimbanques - Οικογένεια των Σαλτιμπάγκων" αποτελεί κορυφαίο έργο της ροζ περιόδου του Πικάσο και σηματοδοτεί τη μετάβασή του από τη γαλάζια περίοδο της θλίψης και της μοναξιάς σε μια πιο φωτεινή, αλλά εξίσου στοχαστική φάση. Στο έργο εικονίζονται έξι μορφές, άνδρες, γυναίκες και ένα παιδί, ντυμένοι με κοστούμια τσίρκου. Στο κέντρο δεσπόζει ο αρλεκίνος, πιθανή αυτοπροσωπογραφία του Πικάσο, δίπλα του -όπως αναφέρθηκε- ο γελωτοποιός με το καπέλο Απολλιναίρ, ενώ ο νεαρός ακροβάτης που κρατάει τύμπανο είναι ο ποιητής André Salmon. Το αγόρι στα δεξιά απεικονίζει πιθανότατα τον φίλο του Πικάσο, ζωγράφο και συγγραφέα, Mαξ Ζακόμπ, ενώ το κορίτσι με το καπέλο που κάθεται πρέπει να είναι η Φερνάντ Ολιβιέ, η αγαπημένη του Πικάσο εκείνη την εποχή.Οι θερμοί τόνοι του ροζ και της ώχρας, το απαλό φως και η ήρεμη στάση των σωμάτων δημιουργούν αίσθηση στοχασμού και πνευματικότητας. Οι σαλτιμπάγκοι δεν παρουσιάζονται ως διασκεδαστές, αλλά ως σύμβολα του καλλιτέχνη, μοναχικοί, περιπλανώμενοι δημιουργοί στο περιθώριο της κοινωνίας. Μέσα από αυτήν την αλληγορία, οι μορφές του πίνακα γίνονται καθρέφτες μιας γενιάς καλλιτεχνών που προχωρά στον νέο αιώνα με αβεβαιότητα, αλλά με πίστη στην τέχνη ως κοινή παρηγοριά και πηγή φωτός.

Η θεματική αυτή συνδέει τον Πικάσο με τον Γκιγιώμ Απολλιναίρ. Στο ποίημά του "Saltimbanques" από την περίφημη συλλογή "Alcools",  ο Απολλιναίρ υμνεί τους περιπλανώμενους καλλιτέχνες του δρόμου, τους ακροβάτες και τους κλόουν, βλέποντάς τους ως ποιητές της ζωής που ενώ προσφέρουν χαρά στους άλλους, κουβαλούν μέσα τους τη σιωπηλή τους ερημιά.
Έτσι, στον Πικάσο και τον Απολλιναίρ, οι σαλτιμπάγκοι δεν εμφανίζονται σαν απλές φιγούρες του τσίρκου. Είναι σύμβολα του ίδιου του καλλιτέχνη, ενός ανθρώπου που ζει στο περιθώριο, μακριά από την ασφάλεια της κοινωνίας, προσφέροντας όμως χαρά, συγκίνηση και αλήθεια μέσα από την τέχνη του.

Σαλτιμπάγκοι

Ξεμακραίνει το μπουλούκι

Απ΄του κάμπου τα περβόλια

Απ΄τα γκρίζα πανδοχεία

Τ’ αλειτούργητα χωριά

Τα παιδιά πάνε μπροστά

Ξοπίσω σαλτιμπάγκοι αλλοπαρμένοι

Γνέφουν στα οπωροφόρα από μακριά

Κι εκείνα γέρνουνε καρτερικά

Σέρνουν μαζί τους σύνεργα κάθε λογής

Ταμπούρλα τσέρκια χρυσαφένια

Η αρκούδα κι η μαιμού ζώα σοφά

Απ΄τους περαστικούς πεντάρες ζητιανεύουν

(Guillaume Apollinaire, "Σαλτιμπάγκοι", μτφ. Χ. Λιοντάκης, εκδ. Γαβριηλίδης/poiein)

Ποίιημα και εικαστικό υμνούν την ευγένεια του ταπεινού καλλιτέχνη, που μετατρέπει τη φτώχεια σε φως. Στο ποίημα, η κίνηση των σαλτιμπάγκων προς τα μπρός είναι η πορεία της ζωής. Στον πίνακα, η στάση τους είναι η στιγμή της αυτογνωσίας.

• Το ποίημα του Απολλιναίρ έχει εμπνεύσει αρκετούς συνθέτες, όπως τους "Saltimbanques" του Arthur Honegger, ένα από τα έξι τραγούδια που απαρτίζουν το νεανικό κύκλο του συνθέτη "Six Poèmes d’Apollinaire". 

Εμφανείς οι επιρροές της πρώιμης μοντερνιστικής γαλλικής μελωδίας αλλά και προσωπικής έκφρασης του Ονεγκέρ, είναι τραγούδι σύντομο και συμπυκνωμένο, με έμφαση στη φωνητική γραμμή και στο χρώμα της συνοδείας του πιάνου.
Το "Saltimbanques" διακρίνεται για τους συγκοπτόμενους ρυθμούς και τα glissandi του-αναφορές στη νέγρικη μουσική. Όπως το ποίημα του Aπολλιναίρ αντλεί εικόνες του τσίρκου και της τέχνης που ζει στο περιθώριο, έτσι και ο Αρτύρ Ονεγκέρ με τη μουσική του, ενσωματώνει αυτή τη διάσταση: ηχητική τραχύτητα αλλά και λεπτότητα, μια μουσική απόδοση της αίσθησης της περιπλάνησης - ακροβασίας, που εμπνέει το ποίημα.

 Arthur Honegger: "Six Poèmes d’Apollinaire, N.4: Saltimbanques"

• Ο Mπόχουσλαβ Μαρτίνου στον κύκλο "Τρία τραγούδια σε ποιήματα του Απολλιναίρ" που συνέθεσε το 1930 μελοποιεί το "Saltimbanques", στο οποίο εμφανίζει επιρροές από το Παρίσι της δεκαετίας του ’20, υιοθετώντας στοιχεία νεοκλασικισμού, χορευτικής κίνησης και εσωτερικής μελαγχολίας.

Ως τραγούδι, το "Saltimbanques" αποδίδει σε μικρή φόρμα τη μετακίνηση, την αλλαγή, την προσωρινότητα, χαρακτηριστικά που ανταποκρίνονται στο ποιητικό θέμα. Το ύφος είναι λιτό αλλά ποιητικό, με τη φωνή να ακολουθεί τη μελωδική γραμμή συνοδευόμενη από πιάνο που αποδίδει ρυθμικά την κίνηση των σαλτιμπάγκων ή τη σκιά της απομάκρυνσης τους.

Bohuslav Martinu: "3 Songs After Poems by Apollinaire: No. 3, Saltimbanques":

Πικάσο: Λυρικές αντηχήσεις των "Δεσποινίδων της Αβινιόν"...

Picasso: "Les Demoiselles d'Avignon"

Θεωρείται ένας από τους πιο επιδραστικούς καλλιτέχνες του 20ού αι. Ζωγράφος, γλύπτης, χαράκτης και πρωτοπόρος του Κυβισμού, ο Πάμπλο Πικάσο γεννήθηκε στη Μάλαγα της Ισπανίας σαν σήμερα, 25 Οκτωβρίου 1881 για να σημαδέψει την ιστορία της τέχνης με το ασυμβίβαστο πνεύμα του και τη διαρκή του αναζήτηση για νέες μορφές έκφρασης.

Ένα από τα πιο καθοριστικά έργα του είναι "Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν", που φιλοτέχνησε το 1907, έργο-ορόσημο στη γέννηση της μοντέρνας τέχνης.
Ο πίνακας απεικονίζει πέντε γυμνές ιερόδουλες σε οίκο ανοχής της οδού Αβινιόν στη Βαρκελώνη. Οι μορφές τους αποδίδονται σε σκληρές, γωνιώδεις φόρμες και παραμορφωμένα πρόσωπα. 
Οι δύο φιγούρες στα δεξιά έχουν τα πρόσωπά τους καλυμμένα με αφρικανικές μάσκες, αποπνέοντας μια αίσθηση φόβου και αποξένωσης, ενώ οι υπόλοιπες, με το ψυχρό τους βλέμμα, ισορροπούν ανάμεσα στον ερωτισμό και την απειλή. Η μορφή στα αριστερά παρουσιάζει χαρακτηριστικά προσώπου και ένδυμα σε αιγυπτιακό στυλ, ενώ οι δύο διπλανές μορφές φέρουν στοιχεία ιβηρικά.
Ο πρωτογονισμός που αποπνέουν οι μάσκες αυτές αποτέλεσε για τον Πικάσο πηγή έμπνευσης, παρακινώντας τον να δημιουργήσει ένα άκρως πρωτότυπο καλλιτεχνικό στυλ γεμάτο άγρια δύναμη. Η σύνθεση είναι επίπεδη, χωρίς βάθος ή προοπτική και τα σώματα μοιάζουν να θρυμματίζονται σε γεωμετρικά σχήματα.

λεπτομέρεια

Όταν ο πίνακας εκτέθηκε για πρώτη φορά, θεωρήθηκε "ανήθικος". Ο αρχικός τίτλος που του είχε δώσει ο Πικάσο, "Το πορνείο της Αβινιόν", αντικαταστάθηκε τελικά από τον λιγότερο σκανδαλώδη τίτλο: "Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν".

***

Το 1924, ο Γάλλος ποιητής René Chalupt εμπνεύστηκε από τον πίνακα του ισπανού ζωγράφου και δημιούργησε το ομώνυμο ποίημά του, "Les Demoiselles d’Avignon". Ο ποιητής φαντάζεται τη ζωή των γυναικών πριν αυτές γίνουν αντικείμενο της ζωγραφικής του Πικάσο, αποδίδοντάς τους μια καθημερινή, κοσμική και ταυτόχρονα αισθησιακή παρουσία. Οι γυναίκες εμφανίζονται να φορούν μεταξωτές κάλτσες, τα μαλλιά τους στολίζονται με τριαντάφυλλα και γύρω από τον λαιμό τους έχουν κρεμασμένο σταυρό, δεμένο με μαύρη κορδέλα.
Η λεπτομερής περιγραφή αποδίδει μοναδικά την κομψότητα και την τρυφερότητα των μορφών.
Ο ποιητής τις φαντάζεται επίσης σαν ποταμίσιες νύμφες, που γίνονται "λεία" για το πινέλο του Πικάσο. Το μπλε χρώμα του πίνακα ερμηνεύεται ως το νερό του λουτρού όπου λούζονται οι γυναίκες, ενώ το καφέ πλαίσιο ταυτίζεται με την αψίδα κάτω από την οποία ο Πικάσο κρύβεται για να τις παρατηρήσει γυμνές και να τις ζωγραφίσει.

"Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν

έχουν στον κότσο τους τριαντάφυλλα

Και κάλτσες μεταξωτές, αραχνοΰφαντες

στα καλλίγραμμα ποδαράκια τους.

Και μαύρη κορδέλα γύρω απ’ το λαιμό

με κρεμασμένο ένα χρυσό σταυρό

και κουδουνίζοντας μέσα στον κουμπαρά τους,

πεντόφραγκα νομίσματα.

Γυρίζοντας απ’ τη Villeneuve

αφήνουν το καινούριο τους φουστάνι

τους αρέσει να προσποιούνται

τις Ναϊάδες των ποταμών

γενόμενες λεία γλυκιά στο πινέλο

του Πάμπλο Πικάσο

που, για να τις ζωγραφίσει γυμνές,

κρύφτηκε κάτω απ’ την αψίδα"

λεπτομέρεια

Το 1927, το ποίημα του René Chalupt έγινε λιμπρέτο για την ομώνυμη σύνθεση για φωνή και πιάνο του Maurice Delage, που αφιερώθηκε στον ίδιο τον ποιητή. Μέσα από το ποίημα, η ζωή και η αίσθηση της στιγμής πριν από την καλλιτεχνική σύλληψη αποκτούν λυρική διάσταση, ενώ οι γυναίκες δεν ζωντανεύουν μόνο ως εικόνες αλλά και ως μυστηριώδεις, ζωντανές παρουσίες στην φαντασία του ποιητή.
Η φωνή στην σύνθεση λειτουργεί περισσότερο ως εκφραστικό όργανο παρά ως αφηγητής, αναδεικνύοντας την κομψότητα και την ερωτική διάσταση των Δεσποινίδων της Αβινιόν. Κινείται σε ελεύθερες μελωδικές γραμμές, χωρίς αυστηρή μετρική, αντανακλώντας την αβίαστη κίνηση των γυναικών στον χώρο. Το πιάνο δεν περιορίζεται σε απλή συνοδεία. Είναι συν-αφηγητής, δημιουργώντας χώρο, χρωματικό βάθρο και ρυθμική υφή. Ο Ντελάζ χρησιμοποιεί μοτίβα με ελαφρά αρπίσματα και απομακρυσμένες συγχορδίες, καθώς και εναλλαγές αρμονιών που υποδηλώνουν την κίνηση του νερού και των γυναικών. Έτσι, οι μορφές του πίνακα και του ποιήματος αποκτούν σάρκα και ψυχή μέσα από τον ήχο. Η φωνή υποδηλώνει την παρουσία τους, ενώ το πιάνο αποτυπώνει τον χώρο, τις κινήσεις τους και το μυστήριο που τις περιβάλλει.

Maurice Delage: "Les Demoiselles d'Avignon"

Παλαιότερα κείμενα γα τον Πικάσο υπάρχουν στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ο Πικάσο, το περιστέρι της Ειρήνης και η μουσική έμπνευση...

Picasso: "Dove, symbol of Peace"

(Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα για την Ειρήνη)

Το "περιστέρι" καθιερώθηκε ως σύμβολο για την Ειρήνη, όταν ο Πάμπλο Πικάσο φιλοτέχνησε και παρουσίασε ένα ομότιτλο έργο το 1949 για το Παγκόσμιο Συνέδριο Ειρήνης του Παρισιού. Πρόκειται για λιθογραφία στην οποία απεικονίζεται ένα λευκό περιστέρι σε μαύρο φόντο.

Ενώ η τέχνη του σπουδαίου ισπανού καλλιτέχνη φαινομενικά παρουσιάζεται περίπλοκη, τα θέματα που πραγματεύεται και θίγει είναι απλά, (η ζωή, ο θάνατος, η αγάπη, η ειρήνη).
Εικαστικό σχόλιο για την Ειρήνη αποτελεί το περιστέρι και μιλά ευθύς στην ανθρώπινη ψυχή.

Ο καλλιτέχνης εμπνεύστηκε από τη Βιβλική ιστορία του Νώε και του περιστεριού που έφερε το κλαδί ελιάς μετά τον κατακλυσμό.
Η εικόνα του λευκού περιστεριού είναι απλή, αλλά εντυπωσιακή και δημιουργήθηκε με τη χρήση λιθογραφικού μελανιού. Οι κριτικοί περιέγραψαν το έργο ως, "μία από τις πιο όμορφες λιθογραφίες που έχουν ποτέ δημιουργηθεί. Αξιοπρόσεκτοι είναι οι απαλοί τόνοι που ο ζωγράφος σκιτσάρει τα φτερά..."

Picasso: "Παιδί με περιστέρι"

Ως "μοντέλο" για τη λιθογραφία, ο Πικάσο χρησιμοποίησε ένα περιστέρι που του είχε χαρίσει ο φίλος και συνάδελφός του, Ανρί Ματίς, που επίσης λάτρευε τα περιστέρια.

Το περιστέρι είχε απασχολήσει τον Πικάσο και νωρίτερα, όταν ως σύμβολο ελπίδας το παρουσιάζει το 1901, στα χέρια ενός μικρού κοριτσιού, ίσως ανάμνησης της πρόωρα χαμένης αδερφής του. 

Ήταν η ελαιογραφία του με τίτλο: "Παιδί με περιστέρι"(διπλανή εικόνα) που φιλοτέχνησε στην αρχή της Μπλε Περιόδου του. 

Απεικονίζει ένα νεαρό κορίτσι με λευκό φόρεμα δίπλα σε ένα πολύχρωμο τόπι να κρατά ένα λευκό περιστέρι. Απλοποιημένα σχήματα, χωρίς λεπτομέρειες, η δημιουργία του εικοσάχρονου Πικάσο ξεφεύγει από τη συμβατική ζωγραφική της εποχής και κάλλιστα διαβάζεται ως μια εικόνα της αθωότητας της παιδικής ηλικίας, της ειρηνικής και αγνής ψυχικής διάθεσης.

saintefamillebordeaux

Tο "Παιδί με το περιστέρι" εκτός από τολμηρή εικαστική έκφραση του Πικάσο, υπογραμμίζει τον έντονο  συναισθηματικό δεσμό του με την πατρική φιγούρα, καθώς όταν ήταν μικρό αγόρι έβλεπε συχνά τον πατέρα του να ζωγραφίζει περιστέρια.

Ο Πικάσο αργότερα ανέπτυξε την εικόνα του περιστεριού σε ένα απλό, γραφικό γραμμικό σχέδιο που αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα ειρήνης στον κόσμο, ως έκφραση της ελπίδας και της ανάγκης των ανθρώπων για ομαλότητα.

Φαίνεται λοιπόν πως ο Πάμπλο Πικάσο ελκύεται από το θέμα του περιστεριού. Μην ξεχνάμε πως και στην κόρη του έδωσε το όνομα : Παλόμα(περιστέρι), καθώς γεννήθηκε την παραμονή της έναρξης του Συνεδρίου Ειρήνης του '49.

Ο Πικάσο κατά τη διάρκεια της ζωής του παρακολούθησε πολλά Παγκόσμια Συνέδρια Ειρήνης. Σ' ένα απ' αυτά δήλωσε: "Υποστηρίζω τη ζωή ενάντια στον θάνατο. Υποστηρίζω την ειρήνη ενάντια στον πόλεμο".

Στο Παγκόσμιο συνέδριο για την Ειρήνη.
Πάνω από τη σκηνή, το Περιστέρι του Πικάσο. 

Το "Περιστέρι-Σύμβολο Ειρήνης" του Πικάσο, δίνει έμπνευση στον καταλανό συνθέτη Benet Casablancas για τη σύνθεση του «Κονσέρτου για κλαρινέτο και σύνολο δωματίου» με τον υπότιτλο: «Περιστέρι της Ειρήνης».

O Καζαμπλάνκας, λάτρης της εικαστικής τέχνης, συχνά επιλέγει ως πηγή έμπνευσης πίνακες αγαπημένων του καλλιτεχνών, Paul Klee, Mark Rothko, αλλά και Pablo Picasso, χαρακτηριστικό του καλλιτεχνικού του σύμπαντος, που δεικνύει την επιθυμία του να δημιουργήσει γόνιμες αλληλεπιδράσεις μεταξύ διαφορετικών καλλιτεχνικών πεδίων.

Ο μουσικός δρόμος του "Κονσέρτου για κλαρινέτο και σύνολο δωματίου, Περιστέρι της Ειρήνης" ξετυλίγεται με μια πλούσια ηχοχρωματική παλέτα, όπου λεπτομέρειες ρυθμού και δυναμικής ξαφνιάζουν, δημιουργώντας θαυμασμό για την πρωτότυπη συνθετικά κι ερμηνευτικά προσέγγιση του θέματος.

Mε χαρακτήρα ελεύθερου αυτοσχεδιασμού ο Casablancas κινείται πάνω σε σειριακής μουσικής στοιχεία διατηρώντας ωστόσο προσωπικό αισθησιακό ιδίωμα, έντονης εκφραστικής δύναμης και ηχοχρωματικού πλούτου, όπου ξεχωρίζουν ενεργητικές και ιδιαιτέρως αιχμηρές από ρυθμικής και αρμονικής άποψης, ιδέες.

Benet Casablancas: "Concierto No. 1, "Dove of Peace. Homage to Picasso":

"Στον Πάμπλο Πικάσο..."

Ο Πάμπλο Πικάσο είναι ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους της τέχνης του 20ού αιώνα, ιδρυτής του κυβισμού και με σημαντική συνεισφορά στην εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης.

"Guitar", 1912/wikiart

Η τέχνη του Πικάσο ήταν ποικιλόμορφη, άκρως εντυπωσιακή και συχνά με συμβολισμούς.

Ως καλλιτέχνης, επηρεάστηκε κι από τη μουσική, μια τέχνη που διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στην κουλτούρα της πατρίδας του, Ισπανίας.

Το βιολί, το κλαρίνο αλλά περισσότερο η κιθάρα είναι που συγκίνησε με τον ήχο και τη φόρμα της τον Πικάσο ώστε να ασχοληθεί μαζί της ιδιαίτερα.
Μην ξεχνάμε πως η κιθάρα είναι και μουσικό όργανο που φέρει έντονα τη σφραγίδα της ιδιαίτερης πατρίδας του.
Την απεικόνισε με διάφορες τεχνικές, γλυπτικής, εικαστικής ή σε κολάζ. 

Επίσης προτιμήσεις έδειχνε στο κάντε χόντο και το φλαμένγκο, αλλά και σε νεωτεριστικές-πειραματικές συνθέσεις της avant-garde σκηνής. Πολλά από τα εικαστικά του έργα απεικονίζουν όργανα, μουσικούς του δρόμου ή συνθέτες της εποχής του.

Αποχρώσεις, πρωτόγνωρες γραμμές, πρωτοποριακές τεχνικές και υλικά, συμβολισμοί και συναισθήματα μετατρέπουν τους καμβάδες του σε κόσμους παιχνιδιού..
Εξάλλου -όπως έλεγε ο ίδιος- τού αρεσε που "μικρός ζωγράφιζε σαν μεγάλος και όταν μεγάλωσε ζωγράφιζε σαν παιδί".

«Ένα πλήθος πορτρέτα

Το ένα είναι περιφρόνηση το άλλο κατάκτηση

Ένα άλλο νερό κάθαρο και παφλάζον

Ένα άλλο καμπάνα δροσιάς

Το πιο υπέροχο είναι ένα φάντασμα

Πάει στη γη και γοητεύει τους ομοίους του

Να τα πορτρέτα μιας φίλης

Που κρύβουν το γάλα του στήθους της

Κάτω από ένα ύφασμα εκθαμβωτικό

Απέναντι στο διάγραμμα του προσώπου της

Ένας φτωχούλης μικρός ήλιος τρέμει

Καθρέφτης τρυφερός

Καθρέφτης κάθε αλήθειας

Κάθε πρωινού παράθυρου

Για έναν αρχαίο και γαλάζιο χορό

Στην άκρη δυο αθώων ματιών

Πορτρέτα ευαίσθητα και γεμάτα εμπιστοσύνη

Ιδεατά ερωτευμένα»

(«Στον Πάμπλο Πικάσο», Paul Eluard, μτφ:Αν. Μελιδώνης/vakxikon.gr)

Το παραπάνω ποίημα είναι ένα από τα αρκετά που έγραψε ο Πωλ Ελυάρ για τον επιστήθιο φίλο του, Πάμπλο Πικάσο. Κι οι δυο τους υπήρξαν μέλη μια παρέας καλλιτεχνών-εκπροσώπων του σουρεαλισμού. 

Πικάσο και Πουλένκ (pinterest)

Ο Φρανσίς Πουλένκ υπήρξε και αυτός φίλος της Παρισινής  avant-garde συντροφιάς.

Απ’όλους, έτρεφε ιδιαίτερη εκτίμηση και απεριόριστο θαυμασμό στο πρόσωπο του μεγάλου κυβιστή, Πικάσο!

Το 1948 ο Πουλένκ συνθέτει ένα κύκλο τραγουδιών για φωνή και πιάνο πάνω σε ποιήματα του Πωλ Ελυάρ για ζωγράφους.
Στήνει μια σύνθεση επτά μερών, όπου ο λυρισμός εναλλάσσεται  την ενέργεια και οι σκληρές μοντέρνες αρμονίες την γλυκύτητα.
Πωλ Ελυάρ και Πουλένκ «σκιαγραφούν» τις μορφές των:
Μαρκ Σαγκάλ, Χουάν Γκρι, Ζωρζ Μπαρκ, Πάουλ Κλέε, Ζουάν Μιρό, Ζακ Βιγιόν.

Όμως πρώτος στο επτάστιχο συνθετικό δημιούργημά του  παρουσιάζεται ο Πάμπλο Πικάσο.

"Pablo Picasso", Paul Eluard

Entoure ce citron de blanc d'œuf informe

Enrobe ce blanc d'œuf d'un azur souple et fin

La ligne droite et noire a beau venir de toi

L'aube est derrière ton tableau

Et les murs innombrables croulent

Derrière ton tableau et toi l'œil fixe

Comme un aveugle comme un fou

Tu dresses une haute épée dans le vide

Une main pourquoi pas une seconde main

Et pourquoi pas la bouche nue comme une plume

Pourquoi pas un sourire et pourquoi pas des larmes

Tout au bord de la toile où jouent les petits clous

Voici le jour d'autrui laisse aux ombres leur chance

Et d'un seul mouvement des paupières renonce

Με έντονες διαφωνίες και σκούρα απόχρωση, η πιανιστική σύνθεση του Πουλένκ ξετυλίγεται στη Ντο μείζονα.
Ο Πουλένκ ακολουθεί το ποιητικό κείμενο του Ελυάρ, συλλαμβάνει την ενέργεια του εξαιρετικά παραγωγικού Ισπανού εικαστικού καλλιτέχνη, τον οποίο θέτει σε βηματική και διαρκή ρυθμική κίνηση. Αργή αρχικά, ζωντανεύει στη συνέχεια και τέλος  καταλαγιάζει, προσδίδοντας στην μουσική έναν νοσταλγικό τόνο.

Francis Poulenc: «Le travail du peintre, Ν.1: Το Pablo Picasso»:

Ο Ισπανός Πάμπλο Πικάσο γεννήθηκε στη Μάλαγα της Ισπανίας στις 25 Οκτώβρη 1881 και πέθανε στη μικρή, μεσαιωνική πόλη Μουζέν της Γαλλικής Ριβιέρας στις 8 Απριλίου 1973.

"Πουλτσινέλα: παλαιό ύφος στις παρτιτούρες του Στραβίνσκυ"

 

Πατρίδα του η Νάπολη. Έχει ένρινη, τσιριχτή φωνή. Έχει και μεγάλη, χαρακτηριστική μύτη...
Είναι αρραβωνιασμένος με την Πιμπινέλα, όμως φλερτάρει και με άλλες γυναίκες, καθώς αρέσκεται στον ποδόγυρο...Με τις γαλιφιές και τις αβρότητές του κλέβει κάθε γυναικεία καρδιά...
Πάντα ντυμένος στα λευκά, με μια μαύρη μάσκα.
Είναι ο γελωτοποιός Πουλτσινέλα, ήρωας της ιταλικής Κομμέντια ντελ άρτε, το όνομά του το πήρε από το πούλτσινο=πουλάκι και από αυτό "κληρονόμησε" και το  ράμφος.
Το "ασπρόμαυρο" της ενδυμασίας του παραπέμπει στην αντίθεση ζωής και θανάτου.

Την ιδιότυπη φωνή του στις θεατρικές παραστάσεις μιμείται το swazzle(παλλόμενη χορδή) και παραδοσιακά είναι ο  ερωτύλος, ο φαύλος, ο φλύαρος, ο πονηρός, αυτός που πολλές φορές προσποιείται τον ηλίθιο ώστε να γνωρίζει τι συμβαίνει.



Και θα μου πείτε, τί μου'ρθε και αναφέρομαι σε μια καρναβαλική φιγούρα εν μέσω άνοιξης;

Λοιπόν, αυτός ο ήρωας, ο "Πουλτσινέλα", έγινε πρωταγωνιστής ενός μπαλέτου, τη μουσική του οποίου συνέθεσε ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ κι έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, 15 Μαΐου 1920.

Η πλοκή της ιστορίας, που βασίζεται σε αυτοσχέδιο θεατρικό κείμενο του 1700, περιλαμβάνει τρία ζευγάρια ερωτευμένων, ένα απ' αυτά είναι ο Πουλτσινέλα και η Πιμπινέλα.

Οι δυο άνδρες-φίλοι του Πουλτσινέλα κάνουν βραδυνή καντάδα στα κορίτσια που αγαπούν. Εκείνες κάνοντάς τους νάζια, πετούν απ'το μπαλκόνι τους νερά και τους καταβρέχουν...
Την επόμενη μέρα στο χορό, ο Πουλτσινέλα φλερτάροντας, χορεύει με τη μια από τις κοπέλες, η οποία του δίνει ένα φευγαλέο φιλί. Η κίνηση αυτή προκαλεί την ζήλεια του φίλου του, που ξυλοφορτώνει τον Πουλτσινέλα.
Όταν η Πιμπινέλα μαθαίνει τα ερωτικά κατορθώματα του αγαπημένου της, θυμώνει και λέει στον Πουλτσινέλα πως χωρίζουν. Εκείνος μετανοημένος για την πράξη του προσπαθεί να την πείσει να τον συγχωρέσει. Η κοπέλα είναι ανένδοτη. Ετσι εκείνος προσποιείται πως μαχαιρώνεται και πεθαίνει.
Η Πιμπινέλα είναι απαρηγόρητη, όμως ο πονηρός Πουλτσινέλα είχε συννενοηθεί με έναν υποτιθέμενο μάγο που τον επαναφέρει στη ζωή.
Η Πιμπινέλα πέφτει στην αγκαλιά του αγαπημένου της. Το μπαλέτο τελειώνει με τους γάμους των τριών ζευγαριών.

Μπαλέτο ανάλαφρο, εύθυμο, σκερτσόζικο και δροσερό.

Σχέδια κοστουμιών από τον Πικάσο
(από: ayo.com)

O Λεονίντ Μασίν εκτός από τη χορογραφία έγραψε και το λιμπρέτο, ενώ την ευθύνη για τα σκηνικά και τα κοστούμια είχε ο Πάμπλο Πικάσο.

Η αρχική σκέψη ήταν το μπαλέτο να στηριχτεί σε παλιές άριες του Περγκολέζι.
Όταν ο Στραβίνσκι μελέτησε τις μουσικές συνθέσεις, ενθουσιάστηκε με την "παλαιά" μουσική, την οποία μετέγραψε  με έναν πιο σύγχρονο τρόπο δανειζόμενος μοτίβα, στυλ, μεταμορφωμένα από νέους, μοντέρνους ρυθμούς, και αρμονίες.
Τα θέματα του Περγκολέζι είναι από τη σειρά "Τρίο σονάτες", τα χειρόγραφα των οποίων βρέθηκαν στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτή η μουσική σύνθεση αποδεικνύει πως ο Στραβίνσκι κατέχει σε βάθος την "παλαιά τεχνική" , αλλά συγχρόνως και την αξιοθαύμαστη ικανότητά του  αναπροσαρμογής.

Το μπαλέτο "Πουλτσινέλα"  αποτελεί σημείο αναφοράς στην καριέρα του Στραβίνσκυ γιατί με αυτό εισέρχεται στην περίοδο νεοκλασικού ύφους, με το οποίο ο συνθέτης θα κυριαρχήσει τα επόμενα χρόνια.

Ιgor Stravinsky: "Pulcinella - Ballet ":

Δυο χρόνια μετά την παρουσίαση του μπαλέτου ο Στραβίνσκι έγραψε δύο σουïτες, μία για βιολί και πιάνο κι  άλλη μια για τσέλο και πιάνο.

Η τελευταία δημόσια εμφάνιση του Στραβίνσκυ στο πόντιουμ έγινε με τον "Πουλτσινέλα" απ'όπου θα απολαύσουμε ένα ιστορικό βίντεο με τον συνθέτη να διευθύνει το Μινουέτο και το τελικό Allegro assai:

Έλα Αρλεκίνε στην παρέα μας...Πικάσο-Μαρτινού

 

[Στη μνήμη του βασικού εκπροσώπου του κυβισμού Πάμπλο Πικάσο, που έφυγε σαν σήμερα  8 Απριλίου 1973]

Η Commedia dell’ Arte άσκησε ανεξάντλητη γοητεία στον Πικάσο, ιδιαίτερα ο Αρλεκίνος. 

Ένας αινιγματικός υπηρέτης που διακρίνεται για την ευφυία και την πονηριά του!Είναι ήρωας πολυμήχανος, γκαφατζής και συνάμα λίγο αναιδής. Τα θαλασσώνει και τα μπαλώνει.
Φυσιογνωμία με δυο πρόσωπα, δηλαδή.

Αυτή η διττή μορφή εντυπωσίασε και τον Πικάσο, που στον Αρλεκίνο έβλεπε μισή δημιουργική θεότητα και μισό καταστρεπτικό δαίμονα.
Ο Αρλεκίνος, όπως ο αρχαίος Ερμής, ήταν για τον ισπανό καλλιτέχνη ο αναιδής ανατροπέας του κατεστημένου.
Έτσι, έδωσε μια σειρά εικαστικών με θέμα τον αρλεκίνο, χαρακτήρα με τον οποίο, κατά δήλωσή του, ταυτιζόταν.

Με χαρακτήρες της Commedia dell' Arte ασχολήθηκε και ο τσέχος συνθέτης  Μπόχουσλαβ  Μαρτινού.
Στα έργα της πρώιμης συνθετικής περιόδου ανήκουν και οι 14 πιανιστικές μινιατούρες του,  γραμμένες τη δεκαετία 1912-1922 που τιτλοφορούνται "Loutky-Μαριονέτες".
Είναι συγκεντρωμένες σε τρία βιβλία, γραμμένα σε αντίστροφη σειρά, χρονολογικά [1914 (III), 1918 (II), 1922 (I)] κι απέκτησαν μεγάλη δημοτικότητα εξ αρχής.

Αναφέρονται στις φιγούρες της Κομμέντια ντελ' Αρτε: Πιερότο,Κολομπίνα και Αρλεκίνο, τους εύθυμους χορούς του συγκεκριμένου θεατρικού είδους, αλλά και μουσικές περιγραφές σκηνών από την "ιδιωτική ζωή" των μαριονετών.

Συγκεκριμένα:

ΒΙΒΛΙΟ Ι:

Χορός Κολομπίνας
Η νέα κούκλα 
Η ντροπαλή κουκλα
Παραμύθι
Ο Χορός της κούκλας

ΒΙΒΛΙΟ ΙΙ:

Κουκλοθέατρο
Αρλεκίνος
Κολομπίνας αναμνήσεις
Η άρρωστη κούκλα
Το τραγούδι της Κολομπίνας

ΒΙΒΛΙΟ ΙΙΙ:

Η Σερενάτα του Πιερότου
Το ευαίσθητο βαλς της κούκλας
Koλομπίνα
Κουκλοθέατρο


Συνδυάζουμε τους "εικαστικούς Αρλεκίνους" του Πικάσο με τον "Αρλεκίνο" από το 2ο Βιβλίο συνθέσεων του Μαρτινού.

Ένα allegretto con giusto σε 6/8, φωτεινό και ενεργητικό.Το κύριο θέμα της σύντομης σύνθεσης, πλαισιώνεται από φολκλορικά στοιχεία στην ανάπτυξή του. Ο ρυθμός σύντομα μεταφέρεται σε 3/4, ένα χορευτικό, ανάλαφρο βαλσάκι.Τολμηρές μετατροπίες, ζωηρές, μελωδικές υπομνήσεις σκιαγραφούν τη φιγούρα του Αρλεκίνου, χαρακτήρα που ο Πικάσο είδε ως αναιδή ανατροπέα του κατεστημένου, στοιχείο που δεν χρειάζεται και πολλή φαντασία για να εντοπιστεί στην παρτιτούρα του τσέχου δημιουργού. Η χαριτωμένη μαριονέτα υποκλίνεται στην ήχηση της βαθιάς συγχορδίας που πατιέται κι απ'τα δυο χέρια με ιδιαίτερο δυναμισμό καθ'υπόδειξη "σφορτσάντο" του συνθέτη.

Bohuslav Martinu: Loutky Book II, "Harlekýn" 

Μπελογιάννης: Μ' ένα γαρύφαλλο ξεκλείδωσε όλη την αθανασία...

Πάμπλο Πικάσο : "Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο"
(twitter)

"Σήμερα το στρατόπεδο σωπαίνει.

Σήμερα ο ήλιος τρέμει αγκιστρωμένος στη σιωπή

όπως τρέμει το σακάκι του σκοτωμένου

στο συρματόπλεγμα.

Σήμερα ο κόσμος είναι λυπημένος.

Ξεκρέμασαν μία μεγάλη καμπάνα

και την ακούμπησαν στη γη.

Μες στο χαλκό της καρδιοχτυπά η ειρήνη.

Σιωπή. Ακούστε τούτη την καμπάνα.

Σιωπή. Οι λαοί περνούν

σηκώνοντας στους ώμους τους

το μέγα φέρετρο του Μπελογιάννη"

[Γιάννης Ρίτσος: " Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο]

Είχε καταδικασθεί με την κατηγορία της κατασκοπίας. Παρά τις διεθνείς πιέσεις δεν του χορηγήθηκε χάρη.

Ο Νίκος Μπελογιάννης εκτελέστηκε στο Γουδί, ξημερώματα της 30ης Μαρτίου 1952.

"Ήταν πικρό το τσάι σήμερα. Αφουγκραζόμασταν

ένα μεγάλο αμάξι που σταμάτησε στο δρόμο -

ένας τροχός του χτύπησε στο βράχο

Μπορεί να 'ταν ο τροχός της ιστορίας.

Γιατί η γριούλα που βούρτσιζε στην μπαλκονόπορτα

το μαύρο κυριακάτικο φουστάνι της

πέτρωσε εκεί σα να κατάλαβε

τι μαύρο που 'ναι το μαύρο χρώμα

σα να 'δε ανεβασμένη μια μαύρη σημαία στο κατάρτι του χρόνου.

[...]

Νίκο, είχες μια καρδιά γεμάτη απ' το αίμα του ήλιου.

Όταν περπατούσες στα ερείπια του φθινοπώρου

είχες πάντα στη μέσα τσέπη του σακακιού σου το σχέδιο της καινούργιας πολιτείας μας,

γι' αυτό χαμογελούσε ο λαός μέσα στα μάτια σου.

Έφυγες τώρα Νίκο

ανάβοντας μ' ένα γαρύφαλλο από φλόγα το κουράγιο του κόσμου,

ανάβοντας την ελπίδα στην καρδιά των λαών,

ανάβοντας τους αστερισμούς της ειρήνης στο στερέωμα του κόσμου,

πάνω απ' τις πεδιάδες τις σπαρμένες με κόκαλα..."

Ο ποιητής μας Γιάννη Ρίτσος την περίοδο φυλάκισης του Μπελογιάννη βρισκόταν εξόριστος στο νησί του Αη-Στράτη. Έγραψε το παραπάνω ποίημα την ίδια μέρα της εκτέλεσης του συντρόφου-αγωνιστή.

Και συνεχίζει το ποίημα:

"Καλημέρα κόσμε.

Ο Μπελογιάννης μας έμαθε άλλη μια φορά

πώς να ζούμε και πώς να πεθαίνουμε.

Μ' ένα γαρύφαλλο ξεκλείδωσε όλη την αθανασία.

Μ' ένα χαμόγελο έλαμψε τον κόσμο για να μη νυχτώνει..."

"Η εκτέλεση του Μπελογιάννη", Peter de Francia
(pinterest)

Ο Τούρκος ποιητής Ναζίμ Χικμέτ  έδωσε τη δική του ποιητική έμπνευση όταν πληροφορήθηκε την εκτέλεση του Μπελογιάννη από τις εφημερίδες, που μαζί με την είδηση δημοσιεύονταν και η φωτογραφία του αγωνιστή, που νηφάλιος και ήρεμος μειδίασε προς του φωτογράφους παρόλη την σκληρή ετυμηγορία.
Με ένα κόκκινο γαρύφαλλο στο χέρι και οπλισμένος με τη δύναμη και την αξιοπρέπεια του λαϊκού αγωνιστή, είχε αποφασίσει να βαδίσει αλύγιστος το δρόμο της υπέρτατης θυσίας...

"Έχω πάνω στο τραπέζι μου

τη φωτογραφία του ανθρώπου

με τ᾿ άσπρο γαρούφαλο

που τον τουφέκισαν

στο μισοσκόταδο

πριν την αυγή

κάτω απ᾿ το φως των προβολέων.

Στο δεξί του χέρι

κρατά ένα γαρούφαλο

πού ῾ναι σα μια φούχτα φως
από την ελληνική θάλασσα...
[...]

Τα δόντια του είναι κάτασπρα

ο Μπελογιάννης γελά

και το γαρούφαλο στο χέρι του

είναι σαν το λόγο που ῾πε στου ανθρώπους

τη μέρα της λεβεντιάς

τη μέρα της ντροπής.

Αυτή η φωτογραφία

βγήκε στο δικαστήριο

ύστερ᾿ απ᾿ τη θανατική καταδίκη."

"Σκέφτομαι πως αυτά τα τρία συστατικά πρέπει νά 'χει η ζωή:
το μεγάλο, το ωραίο και το συγκλονιστικό.

Το μεγάλο είναι να βρίσκεσαι μέσα στην πάλη για μια καλύτερη ζωή.
Όποιος δεν το κάνει αυτό, σέρνεται πίσω απ’ τη ζωή.

Το ωραίο είναι κάθε τι που στολίζει τη ζωή. Η μουσική, τα λουλούδια, η ποίηση.

Το συγκλονιστικό είναι η αγάπη…"

(Νίκος Μπελογιάννης)

Αμέσως μετά και με αφορμή την εκτέλεσή του, ο συνθέτης της Αντίστασης, Αλέκος Ξένος, γνωστός για τα δημοκρατικά του φρονήματα και την αντιστασιακή του δράση την περίοδο της Κατοχής, εμπνεύστηκε το συμφωνικό ποίημά του: "Ο Διγενής Δεν Πέθανε".
Σύνθεση εμβληματική με μοτίβα-ύμνους στα υψηλά ιδανικά και τα αυθεντικά πατριωτικά αισθήματα.
Ο Ξένος αφιέρωσε το έργο στον Νίκο Μπελογιάννη.

Ο ίδιος ο συνθέτης είπε: "μπορείς να σκοτώσεις τον άνθρωπο, αλλά να σκοτώσεις τις ιδέες δεν είναι δυνατόν...", ο Διγενής λοιπόν, ως μακραίωνο σύμβολο της αδάμαστης ελληνικής ψυχής, δεν μπορεί να καταβληθεί και να αφανισθεί, όσο σκληρές και αν είναι οι δοκιμασίες που συνοδεύουν τον διαρκή ηρωικό του αγώνα για την υπεράσπιση της προσφιλούς πατρίδος.
Έτσι, το έργο αυτό, παρ’ ότι γραμμένο στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν την Κατοχή και τον Εμφύλιο, αποπνέει μιαν αισιοδοξία για το μέλλον, την οποία μάλιστα ο ίδιος ο Ξένος χαρακτήριζε ως "προοδευτικά ρομαντική".

Η σύνθεση ξεκινά με μια ορμητική ορχηστρική χειρονομία. Ακολουθεί γρήγορα ένα πένθιμο εμβατήριο, ο ελεγειακός χαρακτήρας του οποίου μετατρέπεται σε ηρωικό.
Το κεντρικό τμήμα του έργου είναι στοχαστική μελωδία από τα ξύλινα πνευστά που οδηγεί σε μια θριαμβική αποθέωση, διακηρύττοντας με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο την ακράδαντη πίστη του συνθέτη στην αθανασία του Διγενή και του ελληνισμού. (users.uoa/foulias)

Το παραπάνω εικαστικό είναι του Πάμπλο Πικάσο και φέρει τον τίτλο: "Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο".
Ο ζωγράφος φιλοτέχνησε το σκίτσο του Μπελογιάννη αφήνοντας ανοιχτή τη μια άκρη του, εξηγώντας με ιδιόχειρο σημείωμα του στην πίσω πλευρά του σκίτσου πως "έναν τόσο μεγάλο άνθρωπο δεν μπορείς να τον κλείσεις σε ένα πορτρέτο"...

Να θυμίσουμε πως ο Πικάσο ήταν ανάμεσα στις διεθνείς προσωπικότητες(μαζί με Ελυάρ, Κοκτώ, Σαρτρ, Χικμέτ) που κινητοποιήθηκαν στέλνοντας τηλεγραφήματα στην κυβέρνηση, με τα οποία ζητούσαν να δοθεί χάρη στο Μπελογιάννη.

Αλέκος Ξένος: ''Ο Διγενής δεν πέθανε''

(το βίντεο είναι του Χ.Ζουλιάτη)

"Aφορμή για ταξίδι στους δρόμους της τέχνης"

 

Three Musicians - Picasso, Philadelphia Museum 

Είναι ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους της τέχνης του 20ού αιώνα, ιδρυτής του κυβισμού και με σημαντική συνεισφορά στην εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης.
Ο Ισπανός Πάμπλο Πικάσο κι ένας αγαπημένος πίνακάς του δίνει την αφορμή της καλημέρας. Μουσικού θέματος, φυσικά!

Ο Πικάσο επιλέγει τη μουσική ως θέμα για να εκφράσει τη χαρά της ζωής.
Στη σειρά  έργων του "ΤΡΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΟΙ" η Comedia de l'arte φιγουράρει όλο χάρη στις μορφές του  πιερότου και του κατεργάρη γελωτοποιού...

Οι μορφές είναι τρεις.
Ένας αρλεκίνος και  ένας πιερότος αριστερά, που κρατούν μουσικά όργανα, βιολί και κλαρινέτο  και δεξιά  ένας καλόγηρος με μαύρο χιτώνα, με  ακορντεόν και  παρτιτούρα.
Η σύνθεση αποπνέει κωμική διάθεση...
Θυμίζει προετοιμασία για χορό μεταμφιεσμένων ή πρόβα ορχήστρας πλανόδιων μουσικών σε καρναβαλική γιορτή.
-"Μάσκες", όμως, "γιατί;" αναρωτιέμαι...
-Τα πρόσωπα φαίνεται, πίσω απ'τις μάσκες να λειτουργούν καλύτερα...δίνω την "αόριστα  φιλοσοφημένη" απάντηση και προχωρώ.
Γωνιώδη σχήματα  και  μοτίβα σε έντονα, ζωντανά χρώματα.
Ως μη ειδική, οσφρίζομαι μια "ισχυρή"  παιδικότητα, μια ξέγνοιαστη συναναστροφή, μια παρέα  τριών φίλων που περνά καλά μαζί...
Αναπόληση όμορφων στιγμών αποτυπωμένη με τα μέσα που κανείς διαθέτει.
Και δω ο "κανείς", έχει παλέτα, πινέλα, χρώματα...έχει έμπνευση !!
Μάλλον δεν πέφτω πολύ μακριά...
Ο αρλεκίνος Πικάσο με το βιολί κάτω απ' το πηγούνι  γρατζουνά με το δοξάρι φιλικά πειράγματα με αποδέκτες  κοντινούς, δικούς του ανθρώπους.
Φαίνεται αστείος στη φαρδιά φορεσιά με τα κόκκινα και κίτρινα τρίγωνα, χρωματισμοί της σημαίας της πατρίδας του.
Κι οι φίλοι όμως μοιάζουν να το διασκεδάζουν.
Ο πρόσφατα (ο πίνακας φιλοτεχνήθηκε το 1921 ) μακαρίτης Απολλιναίρ, ο καλός πιερότος, φυσά ηγετικές πνοές στο "Συναξάρι των ζώων" ...κι οι σκέψεις, "σαλτιμπάγκοι οδεύουν πλάϊ στων κήπων τις φραγές "!
Και δεξιά, ένας άλλος ποιητής και φίλος καρδιακός...ο Μαξ Ζακόμπ, ο παρ'ολίγον μοναχός ν'ανοιγοκλείνει τη φυσούνα.

Πείραμα, η απεικόνιση;
Αφηρημένη οπτική ιδέα;
Λαχτάρα για διασκέδαση, αναπόληση στιγμής ανέμελης;

Πάμπλο Πικάσο και Μαξ Ζακόμπ
(artnet)

Ίσως να μη μπορεί κανείς να απαντήσει, ίσως και να υπάρχουν άπειρες ιδέες να αιτιολογούν τη σύλληψη...Ίσως...
Και κει που προσπαθώ να μπω στον ψυχισμό του καλλιτέχνη, δίνει το ράσο τη δεύτερη αφορμή! Μουσική, αυτή τη φορά.

Ο ρασοφόρος Μαξ Ζακόμπ, σημαίνων της Παρισινής  avant-garde  σκηνής στις αρχές του 20ου αιώνα γνωριζόταν με το μουσικό Πουλένκ.
Η εκτίμηση του Πουλένκ κι ο απεριόριστος θαυμασμός στο πρόσωπό του, βρίσκει χαραμάδα έκφρασης, πού αλλού;...στις νότες!

Πέντε από τα ποιήματά του μελοποιούνται σε μια σύνθεση -νανούρισμα...αέρινο  όνειρο.
Κοιμήθηκα, ονειρεύτηκα ...κι όμως ονειρεύτηκα την πραγματικότητα.
Την πραγματικότητα τριών φίλων, που ντυμένοι τη χαρούμενη διάθεση, τοιμάστηκαν για χορό αιωνιότητας φορώντας μάσκες, γιατί η ψυχή του καλλιτέχνη λειτουργεί καλύτερα πίσω απ'τα προσωπεία...

Ο Πουλένκ, σαν μέρος της παριζιάνικης πρωτοποριακής σκηνής εκείνης της εποχής, γνώριζε τον Ζακόμπ, που εκείνη την εποχή συγκατοικούσε με τον Πικάσο. Εκείνος τον έφερε σε επαφή με τον Απολλιναίρ, κι οι τρεις τους έδεσαν ως κρίκοι μιας ιδιαίτερης αλυσίδας...
Ο συνθέτης βρήκε τα ποιήματα δημοσιευμένα σε περιοδικό...
Επέλεξε να μελοποιήσει πέντε, αλλάζοντας μερικές φορές τους τίτλους τους.
Το "Νανούρισμα"  είναι δύο ποιήματα στο ίδιο ύφος και χαρακτήρα, που ο Πουλένκ παρουσιάζει ενιαία. Η αγάπη και η εκτίμηση του Πουλένκ για τον Ζακόμπ εκφράζεται με σαφήνεια.

"5 Poèmes de Max Jacob, Berceuse" F.POULENC: 

Λίγο νωρίτερα κι αμέσως μετά τη γνωριμία του Πουλένκ με τον Ζακόμπ το 1921, ο συνθέτης επιλέγει τέσσερα από τα ποιήματα του νέου φίλου του και τα μελοποιεί σε ύφος αρκετά πρωτοποριακό. Τα τραγούδια στην πρώτη τους παράσταση τον Ιανουάριο του 1922 προκάλεσαν καλλιτεχνική "ταραχή". Ένας κριτικός τα "ερμήνευσε" ως "είδος χλευασμού ή μυστηριώδους παρωδίας"  κι ένα άλλος παραδέχτηκε πως "παρόλη την παραφωνία τους ο κύκλος τραγουδιών περιέχει μουσική, χρώμα κι εν τέλει, ζωή".

Ως μέλος της Ομάδας των 'Εξι, στο έργο του Πουλένκ απαντούν πολλά από τα στοιχεία της αισθητικής της ομάδας, οικονομία των μέσων, νηφαλιότητα, τάση απογύμνωσης και αίσθηση του μέτρου.
Από τα "Quatre poèmes de Max Jacob" θα ακούσουμε το τρίτο του κύκλου με τίτλο: "Ο ποιητής και ο τενόρος":

Μέρος του κειμένου έχει δημοσιευτεί παλαιότερα στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr

Πικάσο "Guernica": Μουσικές αποτυπώσεις...

 

"Guernica", Picasso

Απόγευμα 26ης Απριλίου 1937....
Στον ουρανό της Βασκικής Γκουέρνικα εμφανίζονται τα πρώτα αεροσκάφη...Μέσα σε λίγες ώρες μετατρέπουν την πόλη σε ερείπια!Εγκλημα κατά της ανθρωπότητας, μαρτυρά την θηριωδία του φασισμού...Μέσα στις επόμενες 33 μέρες, ο Πάμπλο Πικάσο δημιουργεί ένα απίστευτο έργο, που από τότε ηχεί ως κραυγή ενάντια στη φρίκη του πολέμου...Με στοιχεία εξπρεσιονιστικά, κυβιστικά,αλλά και σουρρεαλισμού αποτυπώνει την οδύνη και τον αποτροπιασμό για την στοχοποίηση αθώων πολιτών...

Το έργο του, χρωματικά ένα συνονθύλευμα αποχρώσεων μαύρου και γκρίζου είναι το λιγότερο, ανατριχιαστικό! Με τόσους συμβολισμούς και αλληγορίες, ο πίνακας αυτός αποτελεί σύμβολο της μάχης ενάντια στο φασισμό!
Ο μέγας καλλιτέχνης με έναν δυναμικό, σχεδόν "ωμό"  τρόπο κάνει το σχόλιό του, δίνει με την τέχνη του βαρύ ράπισμα στον πόλεμο και τις μεθόδους του, στέλνει δυνατό αντιπολεμικό μήνυμα!
Ετσι, ήξερε να εκφράζεται ο Πικάσο! Πάντα είχε το θάρρος της γνώμης του.
Μην ξεχνάμε πως όταν ρωτήθηκε από τους Γερμανούς, που είδαν στο Παρίσι την "Γκουέρνικα" αν την είχε φιλοτεχνήσει εκείνος, απάντησε αποφασιστικά: "Οχι, εγώ,...εσείς!!!"

Dora Maar, Picasso painting Guernica
museoreinasofia

Ι. Το όνομα του Καταλανού Leonardo Balada το είχα πρωτακούσει σε μια συναυλία στην πόλη μου...Συγκεκριμένα στο Θέατρο Απόλλων από την Ορχήστρα Πατρών με το έργο του: "Μικρή Νυχτερινή μουσική στο Χάρλεμ". Ακόμα, φέρνοντας εκείνο το βράδυ στο μυαλό μου, αισθάνομαι την ιδιαίτερη αύρα της "εναλλακτικής-κλασικής" μουσικής του, ίσως αδόκιμος όρος, όμως είναι ο προσωπικός χαρακτηρισμός μου γι'αυτόν.
Ο Balada εμπνεύστηκε από το συγκλονιστικό εικαστικό δημιούργημα του Πικάσο...

Τον πίνακα τον έχω θαυμάσει και μελετήσει για ώρες από το ένα ως το άλλο άκρο της μεγάλης επιφάνειάς του...Ενοιωσα το δέος, τη φρίκη, την αγανάκτηση, κι όλα εκείνα τα συναισθήματα στα οποία οδηγεί η θέασή του!
Και πιστέψτε με! Ακριβώς τα ίδια , και στον ίδιο βαθμό, μάς προξενεί και η ακρόαση της ομώνυμης μουσικής σύνθεσης.
Μια μορφή ηχοποιητικών εικόνων, που ενισχύουν την επιθυμία έκφρασης διαμαρτυρίας κατά του πολέμου!
Εστιάστε σε κείνη την ταλάντωση της ηλεκτρικής χορδής στην έναρξη, όπως και σε άλλα σημεία της σύνθεσης αποσπασματικά, κι αισθανθείτε την κορύφωση της απειλής, τη μαύρη φτερούγα του κορακιού που πλησιάζει να καλύψει το Βασκικό ουρανό...
Οι κοφτοί ήχοι των χάλκινων πνευστών προετοιμάζουν το θάνατο...κι έπειτα συνεχόμενες δοξαριές σε διάφωνα ακούσματα, η αγριότητα...
Ρολάρισμα σε στρατιωτικό ταμπούρο κι είναι ο μακρόσυρτος ήχος του που κάνει εμφανή την ύπαρξη στρατού σε άνιση και "άνανδρη" μάχη...
Κάπου τα κύμβαλα γίνονται μονότονα, ενοχλητικά κι απεχθή, ...η μυρωδιά των νεκρών, ίσως...
Ηχητικές υπόνοιες εκκλησιαστικού οργάνου,...νεκρώσιμη πομπή;...

Πολλές οι εικόνες που θα μπορούσε κανείς να πλάσει με την ακρόαση του έργου!Ενός έργου συγκλονιστικού, μια κραυγή κατά της βιαιότητας, και της απόγνωσης που δημιουργεί ο πόλεμος...

Εικαστική και μουσική "Γκουέρνικα", γεμάτες αντιπολεμικά μηνύματα, μια διαμαρτυρία εναντίον της καταστροφής, που σπέρνει ο πόλεμος...

(Πωλ Ελυάρ: "Η νίκη της Γκουέρνικα", μτφ: Οδ. Ελύτης, https://edromos.gr) :

Dora Maar, Picasso painting Guernica
pinterest

ΙΙ. Η μνημειακή τοιχογραφία του Πικάσο με τη συναισθηματική της, πραγματικά "σοκάρει!
Παρόμοια όμως ειναι και η αντίδραση που δημιουργεί η ανάγνωση του παραπάνω ποιήματος του Ελυάρ, το οποίο εμπνεύστηκε ωθούμενος από το εικαστικό έργο, αλλά και την μουσική κραυγή του Λουίτζι Νόνο, όταν το 1954 μελοποιεί το ποίημα "La Victoire de Guernica".
Ποίηση και μουσική συνδιαλέγονται σε μια δημιουργία σε μορφή καντάτας, που αντιστοιχούσε στην γεμάτη πάθος πολιτική δήλωση του συνθέτη μέσω της τέχνης του!

Luigi Nono: "La Victoire de Guernica - σε ποίηση Π.Ελυάρ)

ΙΙΙ. Ένα πιανιστικο ιντερμέδιο, ανάλογης αισθητικής δίνει και ο Paul Dessau, εκπρόσωπος της σύγχρονης κλασικής μουσικής, έμπνευση επίσης από το εικαστικό του Πάμπλο Πικάσο.
Με έντονες διαφωνίες σκιαγραφεί τη σκούρα απόχρωση, στην πιανιστική σύνθεση του: "Guernica".

Paul Dessau: "Guernica":

IV. Τέλος, ο Maurizio Colonna ξύνει τις πληγές στο δεξιοτεχνικότατο κιθαριστικό του δημιούργημα: "Homage to Pablo Picasso" με τον υπότιτλο: "Guernica".