"Στίγματα του Αγίου Φραγκίσκου": Από το κιαροσκούρο του Caravaggio στον πιανιστικό μυστικισμό του Deshevov...

"Άγιος Φραγκίσκος σε έκσταση", Καραβάτζιο 

"Ξαφνικά, ένα εκθαμβωτικό φως άναψε… Ήταν σαν να άνοιξαν οι ουρανοί και όλη τους η δόξα να ξεχύθηκε σε έναν καταρράκτη φωτός και χρωμάτων. Και στο κέντρο αυτού του φωτεινού οράματος στεκόταν μια πύρινη μορφή με φτερά, καρφωμένη πάνω σε έναν σταυρό από φωτιά…"

Έτσι περιγράφει ο αδελφός Λέων το όραμα, που σύμφωνα με την παράδοση, είδε ο Άγιος Φραγκίσκος το 1224, στο όρος Βέρνα, καθώς προσευχόταν ζητώντας να γνωρίσει βαθύτερα το πάθος και την αγάπη του Χριστού. Ένα εξάπτερο σεραφείμ εμφανίστηκε μπροστά του και ο Φραγκίσκος δέχθηκε στο σώμα του τα στίγματα, τα σημάδια του πάθους του Χριστού.

Αιώνες αργότερα, ο Καραβάτζιο θα αποδώσει αυτή τη σκηνή με έναν εντελώς διαφορετικό, βαθιά προσωπικό τρόπο.

λεπτομέρεια

Στο εικαστικό του "Ο Άγιος Φραγκίσκος σε έκσταση", απουσιάζει η δραματική αφήγηση του Λέοντα...Δεν υπάρχουν φωτιές, αίμα ή η φοβερή μορφή του σεραφείμ. Ένας τρυφερός άγγελος κρατά στην αγκαλιά του τον εξαντλημένο Φραγκίσκο, σαν να τον συνοδεύει από τον πόνο στην πνευματική έκσταση.
Χαρακτηριστικό της σύνθεσης είναι το κιαροσκούρο, η έντονη αντίθεση φωτός και σκιάς που αποτελεί σήμα κατατεθέν της τέχνης του Καραβάτζιο. Το νυχτερινό τοπίο βυθίζεται στη σκιά και μια εστιασμένη δέσμη φωτίζει τις δύο κεντρικές μορφές. Ο ταπεινός, καταπονημένος Φραγκίσκος, με το φτωχικό ένδυμά του, αντιπαρατίθεται στην αιθέρια νεότητα του αγγέλου...

Έτσι, ο Καραβάτζιο μεταφέρει το θαύμα από το επίπεδο της εξωτερικής δράσης στην εσωτερική εμπειρία. Δεν ζωγραφίζει τόσο το όραμα, όσο τη στιγμή της απόλυτης παράδοσης... Ζωγραφίζει έναν άνθρωπο που μέσα στην εξάντληση και τη σιωπή, βιώνει την παρουσία του θείου.


Στη Μουσική:


Από το θαύμα στο όρος Βέρνα, όπου ο Άγιος Φραγκίσκος δέχτηκε τα Στίγματα του Πάθους του Χριστού, είναι εμπνευσμένη η σύνθεση "The Stigmata of St. Francis of Assisi" του 1911, ένα πρώιμο έργο για πιάνο του Ρώσου συνθέτη, Vladimir Deshevov, το οποίο έγραψε σε ηλικία μόλις 22 ετών. Η δημιουργία του τοποθετείται χρονικά πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, σε μια εποχή όπου η ρωσική διανόηση πειραματιζόταν ελεύθερα με πνευματικά, θρησκευτικά και φιλοσοφικά ζητήματα.
Το έργο χαρακτηρίζεται από έντονο μυστικισμό, θρησκευτικότητα και μουσικό μεγαλείο, αποδίδοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στην αγωνία και την έκσταση. Αποτελεί δε, εξαιρετικό δείγμα της μεταβατικής περιόδου της ρωσικής πιανιστικής σχολής, όπου ο ύστερος ρομαντισμός αρχίζει να μπολιάζεται με τα πρώτα στοιχεία της μοντέρνας γραφής.

Ο συνθέτης, Vladimir Deshevov
(ouverture.energy)

Η χρήση αυξημένων συγχορδιών και συγκεκριμένων μετατροπιών προδίδει την επιρροή του Φραντς Λιστ, επιβεβαιώνοντας τον χαρακτηρισμό που είχε αποδοθεί στον συνθέτη ως "ο Λιστ του Τσάρσκογιε Σελό", καθώς είχε αποφοιτήσει από το Γυμνάσιο της περιοχής.
Επίσης, οι σύγχρονοί του τον αποκαλούσαν "εύθραυστο ξωτικό με πρόσωπο Σοπέν", αποτυπώνοντας τόσο την κομψή, νευρώδη φυσιογνωμία του όσο και την ποιητική, δεξιοτεχνική του δεινότητα στο πιάνο.

Ο πρωτοπόρος της ρωσικής αβάν-γκαρντ μουσικής γεννήθηκε στην Αγία Πετρούπολη και οι γονείς του υπήρξαν λάτρεις της μουσικής. Καθοριστική για την εξέλιξή του ήταν η γιαγιά του, που ήταν εξαιρετική πιανίστα. Το ταλέντο του προσέλκυσε το ενδιαφέρον κορυφαίων προσωπικοτήτων όπως ο Γκλαζουνόφ, ο Προκόφιεφ, η Άννα Αχμάτοβα, ενώ αργότερα και ο Νταριούς Μιγιώ αποθέωσε το έργο του με διθυραμβικούς επαίνους.

Από πλευράς δομής και ύφους, το "The Stigmata" ξεφεύγει από την παραδοσιακή τονική ανάπτυξη. Ο Deshevov χρησιμοποιεί το πιάνο σαν μέσο παραγωγής υποβλητικών ηχοχρωμάτων που μεταφέρουν τον ακροατή στο απομονωμένο βουνό Βέρνα. Οι αρμονικές αστάθειες και οι αιωρούμενες συγχορδίες αποδίδουν τη μεταφυσική ένταση του οράματος,  την απόκοσμη εμφάνιση του εξαπτέρυγου σεραφείμ και τη δραματική συνύπαρξη της πνευματικής έξαψης με τον σωματικό πόνο. Η γραφή του, αν και πρώιμη, φανερώνει ιδιοφυή διαχείριση των δυναμικών και των πυκνών πιανιστικών υφών, προαναγγέλλοντας τον ριζοσπαστικό και αστικό μοντερνισμό που θα χαρακτήριζε τα μετέπειτα έργα του.

Vladimir Deshevov: "Τhe Stigmata of St. Francis of Assisi":

Για το πρώτο μέρος της όπερας του Ολιβιέ Μεσσιάν, "Saint François d'Assise: Scènes Franciscaines" που εμπνέεται από το θρύλο για τα "Στίγματα του Σταυρού", μπορείτε να διαβάσετε σε παλαιότερο άρθρο, εδώ.