Ζαν Ανούιγ – Φρανσίς Πουλένκ: Δρόμοι της αγάπης, της μνήμης, της ψευδαίσθησης...

 

Ο Ζαν Ανούιγ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές του γαλλικού θεάτρου του 20ού αιώνα. Γεννήθηκε σαν σήμερα, 23 Ιουνίου 1910, στο Μπορντώ, και μεγάλωσε σε περιβάλλον κοντά στη μουσική και στη σκηνή. Ο πατέρας του εργαζόταν ως ράφτης, ενώ η μητέρα του έπαιζε βιολί. Σπούδασε για λίγο νομικά στο Παρίσι, όμως πολύ νωρίς τον κέρδισε ο κόσμος του θεάτρου. Στο έργο του συνυπάρχουν το ποιητικό και το μελαγχολικό, το ονειρικό και το ειρωνικό, με ήρωες που συχνά παγιδεύονται ανάμεσα στη μνήμη, την αθωότητα, την ψευδαίσθηση και τη φθορά της πραγματικότητας.

Μέσα σε αυτό το λεπταίσθητο και βαθιά θεατρικό σύμπαν γεννήθηκε, το 1940, και η "Leocadia", ένα από τα πιο τρυφερά και μελαγχολικά έργα του, όπου ο έρωτας, η ανάμνηση και η ψευδαίσθηση συνταιριάζονται μοναδικά.

Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τον πρίγκιπα Αλμπέρ, που ζει στοιχειωμένος από την ανάμνηση της Λεοκάντια, μιας γυναίκας που αγάπησε για τρεις μόλις μέρες πριν εκείνη βάλει τέλος στη ζωή της. Η πάμπλουτη δούκισσα θεία του προσπαθεί να τον κρατήσει φυλακισμένο μέσα σ' αυτή τη μνήμη, ανασυνθέτοντας σχεδόν σκηνοθετικά τον κόσμο του χαμένου έρωτα. Για τον σκοπό αυτό φέρνει κοντά του την Αμάντα, μια φτωχή μοδίστρα που μοιάζει εκπληκτικά στη Λεοκάντια, ελπίζοντας να αναβιώσει το όνειρο και να παρατείνει τη γοητεία του παρελθόντος.
Στην αρχή ο νεαρός πρίγκιπας προσκολλάται απελπισμένα στην ανάμνηση, σαν να φοβάται πως αν την αποχωριστεί, θα προδώσει το ίδιο το νόημα της ζωής του. Σταδιακά, όμως, μέσα από τη γνωριμία του με την Αμάντα, ο Αλμπέρ αρχίζει να απομακρύνεται από το φάντασμα του παρελθόντος και να συνειδητοποιεί ότι η αληθινή ζωή δεν βρίσκεται στην ανάμνηση και στην ψευδαίσθηση, αλλά στο παρόν και στην αγάπη που μπορεί ακόμη να γεννηθεί.

Όπως αναφέρεται στο radio-theatre.com ο Άγγελος Τερζάκης σημειώνει στο πρόγραμμα του Εθνικού Θεάτρου το 1958, όταν ανέβηκε το έργο στην Ελλάδα:
"Το έργο αποτελεί μια στιγμή ευφροσύνης του Ανούιγ, όπου ο ποιητής συνθέτει την ειρωνεία με την τρυφερότητα, το πιο διακριτικά φανταστικό με το γκροτέσκο. Εύθραυστη κατασκευή, σαν κι εκείνα τα υγρά κρύσταλλα που σκαρώνει παίζοντας η φαντασία της πάχνης την αυγή, και που λάμπουν μια τελευταία φορά, έντονα, ιριδίζοντας, πριν πάρει να ζεστάνει ο ήλιος και τα λιώσει…"

Τη σκηνική μουσική για την πρεμιέρα της "Λεοκάντια" του Ζαν Ανούιγ το 1940, συνέθεσε ο Φρανσίς Πουλένκ, από την οποία ξεχώρισε το "Les chemins de l’amour", ένα valse chantée που ερμήνευσε η εμβληματική Yvonne Printemps.
Μέσα στο έργο λειτουργεί σαν μουσικό μοτίβο της ανάμνησης και του χαμένου έρωτα, συνδέοντας τον πρίγκιπα Αλμπέρ με τη νεκρή Λεοκάντια και με τον κόσμο της νοσταλγίας που τον κρατά αιχμάλωτο στο παρελθόν.

Ο Πουλένκ συνδυάζει την κομψότητα του σαλονιού με μια υπόγεια μελαγχολία, χαρακτηριστική της αισθητικής του. Το ύφος του εντάσσεται στον ύστερο ιμπρεσιονισμό, με έντονα νεοκλασικά και θεατρικά στοιχεία. Μικρές μελωδικές καμπύλες και επαναλήψεις ενισχύουν την αίσθηση νοσταλγικής εμμονής, υπηρετώντας το δραματικό νόημα του έργου. Η μουσική περιπλανιέται, όπως ακριβώς και η μνήμη...

"Δρόμοι της αγάπης μου

σας γυρεύω ακόμα,

δρόμοι χαμένοι

πια δεν υπάρχετε,

κι οι αντίλαλοί σας βουβοί.

Δρόμοι της απελπισιάς,

δρόμοι της μνήμης,

δρόμοι της πρώτης μέρας,

θεϊκοί δρόμοι του έρωτα"

F. Poulenc: "Les chemins de l’amour", Yvonne Printemps:

To τραγούδι αφιερώθηκε στην Printemps, η οποία πρωταγωνίστησε στην πρεμιέρα. 

Το τραγούδι υπήρξε επίσης ιδιαίτερα αγαπημένο της μεγάλης Αμερικανίδας λυρικής ερμηνεύτριας Τζέσι Νόρμαν, η οποία το συμπεριλάμβανε συχνά στα ρεσιτάλ της, αναδεικνύοντας με τη μοναδική της φωνή τη λεπτή μελαγχολία και τη νοσταλγική του χάρη.

F. Poulenc: "Les chemins de l’amour", Jessye Norman:

Φρανσίς Πουλένκ: Ντεμπούτο με μια ραψωδία με ακαταλαβίστικους στίχους...

 

Η αίθουσα ήταν γεμάτη. Οι μουσικοί έτοιμοι, οι νότες στην παρτιτούρα τους κι αυτές ανοιχτές στα αναλόγιά τους. Το κοινό περίμενε με περιέργεια τη νέα γαλλική μουσική. Ο βαρύτονος, όμως, ξαφνικά έχασε το θάρρος του. Κοίταξε τριγύρω μισοφοβισμένος. Παραδέχτηκε ότι δεν μπορούσε να τραγουδήσει αυτούς τους "παράξενους" Λιβεριανούς στίχους, με τις αργκό φράσεις και τα φωνητικά παιχνιδίσματα. 

Σχεδόν αστραπιαία, ο Πουλένκ, δεκαοκτώ μόλις χρονών, αποφάσισε να δώσει λύση. Μόλις είχε στρατευτεί, φορούσε τη στρατιωτική στολή, δεν ήταν τραγουδιστής, ούτε είχε ξανακάνει κάτι παρόμοιο ποτέ. Πήρε βαθιά ανάσα και ανέβηκε στη σκηνή. Κρυμμένος πίσω από το μεγάλο αναλόγιο άρχισε να ερμηνεύει με θάρρος το ιντερλούδιο. Οι φράσεις "Χονολουλού, πότι λάμα..." αντήχησαν με περίεργη μουσικότητα. Το κοινό παρέμεινε σιωπηλό και μέσα σε δευτερόλεπτα η αμηχανία του μετατράπηκε σε γέλιο και ενθουσιασμό.

Ηταν η τρίτη κίνηση, "Honolulu", ένα σόλο βαρύτονου πάνω σε ένα εμμονικά επαναλαμβανόμενο μοτίβο, σε κείμενο φερόμενο ως κάποιας λιβεριανής ποιήτριας με το όνομα Μακόκο Κανγκούρου  σε μια γλώσσα που ηχούσε "ανόητη"...
Ο νεαρός Φρανσίς Πουλένκ, γόνος μιας εύπορης οικογένειας είχε πριν λίγο καιρό επισκεφτεί το βιβλιοπωλείο Maison des amis des livres,  αγαπημένο στέκι πρωτοπόρων καλλιτεχνών. Εκεί, διαβάζει την ποιητική συλλογή με τους παράδοξους στίχους-αναφορές στην παριζιάνικη αργκό, που στην πραγματικότητα σατιρίζουν την εμμονή των μοντέρνων σαλονιών τέχνης με οτιδήποτε αφρικανικό...

"Χονολουλού, πότι λάμα!

Χονολουλού, χονολουλού

Κάτι μόκο, μόσι μπολού…"

"Κεφάλι Γυναίκας", Πικάσο 1908

Το έργο, που στυλιστικά οφείλει πολλά στον ενθουσιασμό του Πικάσο για την Αφρικανική τέχνη, ξεκινά με ωμούς θορύβους κάθε είδους πλάθοντας εξωτική, αρχέγονη ατμόσφαιρα. Τα οστινάτι και οι ξαφνικές εκπλήξεις αφθονούν, όλα χαρακτηριστικές, αστείες υπογραφές του Πουλένκ. Στο τελευταίο μέρος εμφανίζεται για λίγο μια πινελιά ρομαντισμού, μέσα από την παρατεταμένη ηχώ του τραγουδιού, υπενθυμίζοντας ότι κάτω από την ειρωνεία και το παιχνίδι κρύβεται μια νεανική ευαισθησία και μια πρώτη γεύση της μελλοντικής μουσικής μαγείας του Πουλένκ.

Η πενταμερής "Rapsodie nègre", για βαρύτονο, πιάνο, φλάουτο, κλαρινέτο και κουαρτέτο εγχόρδων, γεννήθηκε μέσα στην ατμόσφαιρα του Παρισιού εκείνης της εποχής, όταν η πόλη τρελαινόταν για αφρικανικές τέχνες και πειραματική μουσική. Το έργο, αφιερωμένο στον Ερίκ Σατί, συνδυάζει τρία καθαρά ορχηστρικά μέρη με ένα ιντερλούδιο βαρύτονου-πιάνο και κορυφώνεται σε ένα φινάλε όπου όλοι οι εκτελεστές ενώνονται σε μια έκρηξη χρώματος, ρυθμού και παιχνιδιάρικης ενέργειας.

Ο Ιγκόρ Στραβίνσκι εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ από τη σύνθεση, που εξασφάλισε στον νεαρό Πουλένκ συμβόλαιο με εκδοτικό οίκο. Στην πρεμιέρα, ανάμεσα στο κοινό βρισκόταν και ο Μορίς Ραβέλ, ο οποίος, ενθουσιασμένος, σχολίασε: "Θαυμάζω τη φολκλορική επινόηση του νεαρού! Τι χάρισμα!".
Ο Αλφρέντο Καζέλα ζήτησε χειρόγραφο για μελέτη, ενώ ο Ντιαγκίλεφ σκέφτηκε να το διασκευάσει σε μπαλέτο.

Ωστόσο, όπως θυμόταν ο Πουλένκ, η πρώτη αντίδραση του δασκάλου του σύνθεσης δεν ήταν καθόλου θερμή. Ο Πολ Βιντάλ πήρε τη χειρόγραφη παρτιτούρα στα χέρια, τη διάβασε προσεκτικά, συνοφρυώθηκε, γούρλωσε τα μάτια του βλέποντας την αφιέρωση στον Σατί, σηκώθηκε και φώναξε: "Η δουλειά σου είναι άστοχη, ένα μάτσο ανοησίες! Με κοροϊδεύεις;… Α! Βλέπω, είσαι φίλος του Στραβίνσκι, του Σατί και της παρέας τους… Λοιπόν, καληνύχτα!" και σχεδόν πέταξε έξω τον Πουλένκ.

Προφανώς, ακόμη και οι δάσκαλοι μπορούν να βγάζουν λανθασμένα συμπεράσματα…

Η "Rapsodie nègre" δεν ήταν απλώς το ντεμπούτο ενός νέου ταλέντου. Ήταν η πρώτη φωνή ενός δημιουργού γεμάτου φως, χιούμορ και πνευματικότητα, ενός συνθέτη που ήξερε να μετατρέπει την αμηχανία σε μαγεία, τη νεανική τόλμη σε θριαμβευτική μουσική, και τις φαινομενικές "ανοησίες" σε μια ενστικτώδη, ζωντανή γλώσσα που συνεπαίρνει το κοινό, προκαλώντας χαμόγελα, έκπληξη και θαυμασμό ταυτόχρονα...

Poulenc: "Rapsodie nègre"

Τα μέρη:

I. Prélude, II. Ronde, III. Honoloulou, IV. Pastorale,V. Final

Το "Honoloulou" ερμηνεύει η Anne Sofie von Otter

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του Φρανσίς Πουλένκ, που πέρασε στην αιωνιότητα σαν σήμερα, 30 Ιανουαρίου 1963. Σπούδασε πιάνο και σύνθεση, και γρήγορα ξεχώρισε στον κύκλο των πρωτοποριακών καλλιτεχνών της γαλλικής πρωτεύουσας, συμμετέχοντας στην περίφημη Ομάδα των Έξι (Les Six), που επιδίωκε να ανανεώσει τη γαλλική μουσική με χιούμορ, ζωντάνια και απλότητα. Από το ντεμπούτο του το 1917 με την Rapsodie nègre , που απολαύσαμε, έως τα φωνητικά, χορωδιακά και ορχηστρικά έργα του, ο Πουλένκ άφησε ανεξίτηλο στίγμα, συνδυάζοντας ειρωνεία, λυρισμό και φωτεινή μουσική φαντασία... 
Όπως έχει εύστοχα ειπωθεί, ο "Πουλένκ αποτελεί μια μορφή έκρηξης της γαλλικής ενέργειας, που μπορεί να σε κάνει να γελάσεις και να συγκινηθείς μέσα σε δευτερόλεπτα. Η μουσική του μιλάει με καθαρή, άμεση και ανθρώπινη γλώσσα, που αγγίζει κάθε γενιά".

Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Πουλένκ. Περιηγηθείτε!

Ζαν Κοκτώ: "Η Ανθρώπινη Φωνή"

 

"Cocteau's portrait", Modigliani

 "Ένας διαβολικός ακροβάτης της τέχνης". Έτσι χαρακτήρισε ο Μάνος Χατζιδάκις τον Ζαν Κοκτώ, τη μνήμη του οποίου τιμάμε σήμερα.

Ο Γάλλος ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, ζωγράφος και σκηνοθέτης υπήρξε  πνεύμα σπινθηροβόλο, μια πολυσχιδής προσωπικότητα της γαλλικής πρωτοπορίας.
Τα έργα του πρωτότυπης σύλληψης, μεταφυσικών προεκτάσεων και  φιλοσοφικών αποχρώσεων συνομιλούν με τις αγωνίες, τα ερωτήματα του σύγχρονου ανθρώπου, τους φόβους και τη λαχτάρα λύτρωσης από τα πάθη και τους εθισμούς του.

pinterest

"Εμπρός, εμπρός, εμπρός.. Μα όχι κυρία μου, είμαστε πολλοί στη γραμμή, κλείστε...
Εμπρός... Εμπρός... Κλείστε εσείς... Εμπρός... Μα όχι, δεν είναι του γιατρού Σμιτ... Μηδέν 8, όχι μηδέν 7... εμπρός!..[...]
Α! επιτέλους... είσαι εσύ... ναι... ναι... πολύ καθαρά... εμπρός... ναι... Ήταν σωστό μαρτύριο να σ' ακούω μέσα απ' όλες αυτές τις φωνές... Ναι... ναι... όχι... Τι σύμπτωση!... Γύρισα πριν δέκα λεπτά,... Με είχες ξαναπάρει;... α... όχι... όχι..[..]
Εμπρός!... Εμπρός!... Τώρα;... Κι όμως, μιλάω πολύ δυνατά... Τώρα μ' ακούς;... Λέω: μ' ακούς;... είναι αστείο, γιατί εγώ σ' ακούω σαν να είσαι πλάι μου... Εμπρός!... εμπρός!... εμπρός!... Ωραία! τώρα δε σ' ακούω εγώ!... Ναι, αλλά πολύ μακρυά, πολύ μακριά... Εσύ μ' ακούς; Ο καθένας με τη σειρά του. Όχι, μην κλείσεις!... Εμπρός!... Α! Σ' ακούω. Σ' ακούω πολύ καλά. Ναι, ήταν πολύ δυσάρεστο. Νομίζεις πως πέθανες, ξαφνικά. Ακούς και δε σ' ακούνε...[...]
 Εμπρός. Εσύ είσαι, Ζοζέφ;... Εγώ είμαι, η κυρία... Μιλούσαμε με τον κύριο και μας διέκοψαν... Δεν είναι εκεί;... Ναι... ναι... Δεν θα γυρίσει απόψε;... Σωστά, είμαι ανόητη! Μου τηλεφωνούσε από ένα εστιατόριο, μας έκοψαν, κι εγώ πήρα τον αριθμό του...[...]
Αγάπη μου...αγάπη μου, είχες πει πως θα μου τηλεφωνούσες για τελευταία φορά, και φοβόμουνα πως δε θα μ' αφήσεις να σου μιλήσω...[...] Είχα ορκιστεί να μη σε τρομάξω, να σ' αφήσω να φύγεις ήσυχος, να σου πω καλή αντάμωση σαν νά' ταν να ξαναϊδωθούμε αύριο... Ναι, ναι! ανόητο!... Το πιο σκληρό είναι όταν πρέπει να κλείσεις το τηλέφωνο, να γίνει σκοτάδι... [...]
Γλυκειά μου αγάπη μου. Είμαι γενναία. Εμπρός! Κλείσε! Κλείσε γρήγορα! Κλείσε! Σ' αγαπώ, σ' αγαπώ, σ' αγαπώ, σ' αγαπώ, σ' αγαπώ..."

(Ζαν Κοκτώ: "Η Ανθρώπινη Φωνή", πηγή: scribd)

"Cocteau's portrait", Federico de Madrazo y Ochoa

Το 1930 ο Ζαν Κοκτώ γράφει το εμβληματικό μονόπρακτό του: "Ανθρώπινη Φωνή". Πρωταγωνιστούν μια γυναίκα και ένα τηλέφωνο. Ο προφητικός Κοκτώ διερευνά την ανθρώπινη ανάγκη για επαφή. Συλλαμβάνει  τη σχέση μας με μια μηχανή... Η πρωταγωνίστρια μιλά στο τηλέφωνο στον πρώην αγαπημένο της που την έχει εγκαταλείψει και πρόκειται να παντρευτεί κάποια άλλη. Αυτό την έχει βυθίσει σε απελπισία και απόγνωση.   
Ο ευφυής και ευρηματικότατος Κοκτώ αξιοποιεί ως μέσο την τηλεφωνική συσκευή ώστε να εξερευνήσει συναισθήματα, απόψεις, αλλά και το μυστήριο που κρύβεται πίσω από την ανθρώπινη ανάγκη για επικοινωνία.  
Πιστεύοντας στην εκφραστικότητα του καλλιτέχνη, δίνει στην ερμηνεύτρια την ευκαιρία να ξεδιπλώσει το πλήρες φάσμα του ταλέντου της, καθώς ο ρόλος απαιτεί να μιλά ακατάπαυστα καθόλη τη διάρκεια του έργου, η σύλληψη του οποίου ενώ είναι παραπλανητικά απλή, έχει στιγμές υπέρτατης έντασης και συναισθηματικής φόρτισης. 

Η "Ανθρώπινη φωνή" του Ζαν Κοκτώ ενέπνευσαν τη σπουδαία ταινία του Ρομπέρτο Ροσελίνι με την καθηλωτική Άννα Μανιάνι στο ρόλο, αλλά και δυο εξίσου εξαιρετικά μουσικά έργα:

Ι. Την όπερα του Φρανσίς Πουλένκ: "La voix humaine"
και
ΙΙ. την όπερα μπούφα του Τζιαν Κάρλο Μενότι: "The telephone".

Ι. Φρανσίς Πουλένκ: "La voix humaine":

Πουλένκ και Κοκτώ
(pinterest)

Μετά από σαράντα χρόνια φιλίας με τον Ζαν Κοκτώ, ο Φρανσίς Πουλένκ συνέθεσε το 1958 τη μονόπρακτη αυτή "λυρική τραγωδία" πάνω στον ομώνυμο θεατρικό μονόλογο που έγραψε ο συγγραφέας το 1930. Κίνητρο και για τους δύο δημιουργούς υπήρξε το τέλος μιας επώδυνης ερωτικής σχέσης.

Αρχικά, ο εκδότης του είχε προτείνει στον Πουλένκ να συνθέσει τον μονόλογο για τη Μαρία Κάλλας, η οποία την εποχή εκείνη βρισκόταν στο απόγειο της δόξας της. Ωστόσο, ο συνθέτης επέλεξε να συνεργαστεί με τη Γαλλίδα υψίφωνο Ντενίζ Ντυβάλ, της οποίας τη θυελλώδη ερωτική ζωή γνώριζε και η οποία μόλις πρόσφατα είχε ερμηνεύσει την Μπλανς στην όπερά του "Διάλογοι Καρμηλιτισσών", που είχε παρουσιαστεί με επιτυχία στη Σκάλα του Μιλάνου το 1957.

Η "Ανθρώπινη φωνή" έκανε πρεμιέρα στο Παρίσι το 1959, υπό τη διεύθυνση του Ζωρζ Πρετρ. Ο Ζαν Κοκτώ εκτός από το λιμπρέτο υπέγραψε τη σκηνοθεσία, τα σκηνικά και τα κοστούμια της παράστασης.

Francis Poulenc: "La voix humaine":

Gian Carlo Menotti

ΙΙ. Στο είδος της κωμικής όπερας αναθέτει την υλοποίηση της μουσικής του έμπνευσης ο ιταλός Gian Carlo Menotti(συμμαθητής των Λ. Μπερνστάιν και Σ. Μπάρμπερ). Πρόκειται για μονόπρακτο σε αγγλικό λιμπρέτο που έγραψε ο ίδιος ο συνθέτης και παρουσιάστηκε το 1947 στη Νέα Υόρκη.

Πραγματεύεται τον όλεθρο στην ανθρώπινη επικοινωνία που κυριαρχεί στη σύγχρονη εποχή. Το τηλέφωνο συχνά απαιτεί τόσο πολύ την προσοχή μας που μπορεί να καταλήξουμε να αγνοούμε γι'αυτό τους αγαπημένους μας…
Δυο είναι οι πρωταγωνιστές. Ο άντρας αποφασίζει να κάνει πρόταση γάμου στη γυναίκα πριν αναχωρήσει για επαγγελματικό ταξίδι. Όμως εκείνη είναι για ώρες απασχολημένη μιλώντας στο τηλέφωνο. Αποφασίζει να φύγει χωρίς να ζητήσει το χέρι της. Τελικά και μετά από αρκετά ευτράπελα επεισόδια η πρόταση γίνεται μέσω του μέσου που εμπόδιζε την πρόταση, το τηλέφωνο. Μετά τη συναίνεση της γυναίκας, το ζευγάρι έχει ένα ρομαντικό διάλογο μέσω...τηλεφωνικής σύνδεσης .

Ο Μενότι δημιούργησε μια "ελαφριά" σύνθεση στην παράδοση της όπερας μπούφα, ο κεντρικός γυναικείος ρόλος της οποίας έγινε τεράστια επιτυχία με την πρώτη της ερμηνεύτρια, Marilyn Cotlow.

Για όσους δεν γνωρίζουν καλά το συνθέτη, ας τονίσουμε πως από πολλούς έχει χαρακτηριστεί "σύγχρονος Βάγκνερ", καθώς όπως και ο Ρίχαρντ -εκτός από τη μουσική- έγραφε και το λιμπρέτο για όλες τις όπερές του.

Η μουσική γλώσσα του Mενότι είναι εκλεκτική, συνδυασμός επιρροών από Πουτσίνι, Ντεμπισί και Στραβίνσκι με τα διαφορετικά στυλ να συνυπάρχουν ευχάριστα στην παρτιτούρα, που ξεδιπλώνεται εύγλωττη και με εξαιρετικά αποτελέσματα, όπως είναι αναμενόμενο από έναν θεατράνθρωπο, μάστορα στο είδος της φωνής. Πολύχρωμη, πνευματώδης αξιοποιεί τις ιδεες από το κείμενο του Κοκτώ και με πικάντικο χιούμορ η σύνθεση υπενθυμίζει ότι οι ξεχασμένες χαρές βρίσκονται στον πραγματικό κόσμο γύρω μας κι όχι σε ένα "ακουστικό"...

Η όπερα φέρει συχνά και τον υπότιτλο: "L’amour à trois-Αγάπη στα τρία".

Gian Carlo Menotti:"The telephone"
(στο ρόλο της εθισμένης γυναίκας η Marilyn Cotlow)

Παλαιότερο κείμενο για τον Κοκτώ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

«Αισωπικοί Μύθοι μετά μουσικής» 3. ΜΥΡΜΗΞ και ΚΑΝΘΑΡΟΣ

«Το μυρμήγκι και ο τζίτζικας», Grandville

Συνεχίζουμε και σήμερα με τις αλληγορικές ιστορίες με τον ηθικοδιδακτικό χαρακτήρα, που επινόησε ο ευφυής Αίσωπος.

Μύθοι σύντομοι, περιεκτικοί, διδακτικοί και συχνά πνευματώδεις.
Δίκαια οι ειδικοί χαρακτηρίζουν τους μύθους του Αισώπου την «αρχέτυπη αγωγή του πολίτη», αφού διαμορφώνουν τη σκέψη του, κοινωνική και πολιτική. Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί πως σε αντίθεση με τα κλασικά ευρωπαϊκά παραμύθια, οι Αισώπιοι μύθοι δεν περιέχουν τα στοιχεία του μεταφυσικού και του φόβου.

Η σημερινή ιστορία του αρχαίου μας πρόγονου υπογραμμίζει την προνοητικότητα και την ανάγκη να φροντίζουμε εγκαίρως για κάτι προτού συμβεί...

Θέρους ὥρᾳ μύρμηξ περιπατῶν κατὰ τὴν ἄρουραν πυροὺς καὶ κριθὰς συνέλεγεν, ἀποθησαυριζόμενος ἑαυτῷ τροφὴν εἰς τὸν χειμῶνα. Κάνθαρος δὲ τοῦτον θεασάμενος ἐθαύμασεν ὡς ἐπιπονώτατον, εἴγε παρ’ αὐτὸν τὸν καιρὸν μοχθεῖ παρ’ ὃν τὰ ἄλλα ζῷα πόνων ἀφειμένα ῥᾳστώνην ἄγει.
Ὁ δὲ τότε μὲν ἡσύχαζεν· ὕστερον δέ, ὅτε χειμὼν ἐνέστη, τῆς κόπρου ὑπὸ τοῦ ὄμβρου ἐκλυθείσης, ὁ κάνθαρος ἧκε πρὸς αὐτὸν λιμώττων καὶ τροφῆς μεταλαβεῖν δεόμενος.
Ὁ δὲ ἔφη πρὸς αὐτόν:
«Ὦ κάνθαρε, ἀλλ’ εἰ τότε ἐπόνεις, ὅτε ἐμόχθουν καὶ ἐμὲ ὠνείδιζες, οὐκ ἂν νῦν τροφῆς ἐπεδέου.»

Οὕτως οἱ παρὰ τὰς εὐθηνείας τοῦ μέλλοντος μὴ προνοούμενοι παρὰ τὰς τῶν καιρῶν μεταβολὰς τὰ μέγιστα δυστυχοῦσιν.

Στα Nέα Ελληνικά

Το μυρμήγκι όλο το καλοκαίρι αγωνιζόταν επίπονα μαζεύοντας και αποθηκεύοντας σπόρους και κάθε είδους τροφή. Το σκαθάρι, που τρεφόταν με κοπριά και την είχε μπόλικη, έβλεπε αυτήν τη συμπεριφορά πολύ εκκεντρική και κορόιδευε το μυρμήγκι.
Ύστερα, όταν ήρθε ο χειμώνας, δεν βρισκόταν για το σκαθάρι κοπριά να τρώει, ακόμη και εκεί όπου τα βόδια έβγαιναν στην εξοχή και κόπριζαν, οι βροχές και άνεμοι σκόρπιζαν την κοπριά, έτσι το σκαθάρι πεινούσε. Πήγε τότε στο μυρμήγκι και του ζήτησε λίγη τροφή:
«Εσύ έχεις αρκετή τροφή, αφού μάζευες όλο το καλοκαίρι. Δώσε λίγη τροφή και σε μένα, γιατί θα ψοφήσω από την πείνα.»
-«Αν ήθελες να μην πεινάσεις, έπρεπε και εσύ να μαζεύεις. Εγώ σου έδινα το καλό παράδειγμα, αλλά εσύ αντί να με μιμηθείς, με κορόιδευες»

Ο μύθος μάς διδάσκει την προνοητικότητα. Πρέπει να φροντίζουμε για το μέλλον, ιδιαίτερα αν γνωρίζουμε τις ανάγκες, που θα προκύψουν από πριν, καθώς όπως λέει και η παροιμία, μια άλλη μορφή έκφρασης της λαϊκής σοφίας: «Των φρονίμων τα παιδιά, πριν πεινάσουν μαγειρεύουν»...
Ο μεγάλος παραμυθάς πολύ διασκεδαστικά μάς υπενθυμίζει πως αν είμαστε προσεκτικοί και προνοητικοί, ελαχιστοποιούνται οι απρόβλεπτες καταστάσεις, καθώς και οι κίνδυνοι να βρεθούμε σε δύσκολη θέση.

Κάποιοι, ανάμεσά τους και ο Ζαν Ζακ Ρουσώ θεώρησε διφορούμενο το μύθο και δύσκολο να ερμηνευθεί. Ο Λαφονταίν στη δική του επεξεργασία αναδεικνύει και τους δύο χαρακτήρες, αναφερόμενος από τη μια στο ατομιστικό και αστικό πνεύμα του μυρμηγκιού και απ' την άλλη στην καλλιτεχνική και μποέμ συμπεριφορά του τζίτζικα.



Μέχρι σήμερα οι Μύθοι του Αισώπου έχουν ταξιδέψει σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Έχουν επηρεάσει ανθρώπους του πνεύματος και της τέχνης.



Ο μύθος του τζίτζικα και του μέρμηγκα είναι δημοφιλέστατος γι' αυτό και αποτέλεσε τη βάση μουσικών δημιουργιών σε διάφορες περιόδους.

1. Σύγχρονος του Γ.Σ.Μπαχ, ο Louis-Nicolas Clérambault βασικός εκπρόσωπος του γαλλικού μπαρόκ διακρίθηκε για τις εμπνευσμένες από μύθους κοσμικές συνθέσεις του. Η μουσική συλλογή του «Fables-Μύθοι», περιλαμβάνει και τον μύθο του Αισώπου: «Το μυρμήγκι και ο τζίτζικας».
Eυρηματική συνθετική γραφή και μελωδική φυσικότητα...

Louis-Nicolas Clérambault: «Fables, La fourmi and la sauterelle»:

2. Ο γερμανικής καταγωγής, και λάτρης της μυθολογίας, Ζακ Όφενμπαχ στο ύφος των ανάλαφρων οπερετών του μάς δίνει τη δική του κομψή και εύθυμη εκδοχή της διδακτικής ιστορίας του Αισώπου, όπως μεταφέρθηκε με τον πνευματώδη τρόπο του Λαφονταίν.

Jacques Offenbach: «Six fables de la Fontaine: La cigale et la fourmi»:

3. Εκπρόσωπος του ύστερου ρομαντισμού είναι ο Μπενζαμέν Γκοντάρ ήταν 

Γάλλος βιολονίστας και συνθέτης, εξαιρετικά παραγωγικός ασχολήθηκε με πολλά μουσικά είδη (όπερες, μουσική δωματίου, ορχηστρικά, έργα για πιάνο, κλπ), ωστόσο διακρίθηκε σε έργα μικροτέρων διαστάσεων, ιδιαίτερα στα τραγούδια του. 

Στον κύκλο τραγουδιών του «Fables de La Fontaine» αφηγείται μουσικά έξι από τους μύθους με ύφος που πλησιάζει σε κείνο των Μέντελσον και Σούμαν ως προς την πιανιστική συνοδεία και με υψηλές εκφραστικές-μιμητικές απαιτήσεις από τον τραγουδιστή.

Benjamin Godard: «Fables de La Fontaine, La cigale et la fourmi»

4. Επανεπεξεργασία των Μύθων του Αισώπου κάνει ο Λαφονταίν το 1668 και ο μύθος για το τζιζίκι και το μυρμήγκι είναι ο πρώτος του 1ου Βιβλίου των γάλλου μυθογράφου.
Εκεί τον διάβασε ο Σαρλ Γκουνώ, συνθέτης που δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Μελετητής κάθε είδους μουσικής, η μουσική γλώσσα του αντικατόπτριζε το μέτρο, την αγνότητα έκφρασης με το ξεκάθαρο περίγραμμά της και την ευχάριστη μελωδικότητά της. Ίσως ξαφνιάζει κάποιους πως ασχολήθηκε με τη μυθολογία ο συνθέτης του εξαίσιου Αve Maria, του Φάουστ και του Ρωμαίου και Ιουλιέτας, που θεωρούνται αριστουργήματά του. Όμως η εργασία του Γκουνώ είναι ξεχωριστή, καθώς αναθέτει την αφήγηση των μύθων του Λαφονταίν σε χορωδία για τρεις φωνές. Ο Γκουνώ τονίζει το ιδιαίτερο ύφος του κειμένου με τη γραμμική απαλότητα της μελωδίας του, την οποία χαρακτηρίζει ποιητικότητα και συγκρατημένη έξαρση ευθυμίας.  Aριστοτεχνική και ευφάνταστη παρτιτούρα, δικαιολογεί πλήρως τη φήμη του δημιουργού της ως σημαντική προσωπικότητα στη γαλλική μουσική του 19ου αιώνα.

Charles Gounod: «La cigale et la fourmi»

5. Διάδοχος του Ζακ Όφενμπαχ θεωρείται ο ταλαντούχος, Charles Lecocq, αφού απέκτησε δημοφιλία με τις οπερέτες και κωμικές του όπερες. Μάλιστα σε διαγωνισμό οπερέτας που διοργανώθηκε από τον πατέρα του είδους, Όφενμπαχ μοιράστηκε το πρώτο βραβείο με τον συμμαθητή του, Ζωρζ Μπιζέ.
Οι κριτικοί συχνά αναφέρονταν στην κομψότητα της συνθετικής γραφής του και τον επαινούσαν για «το ελαφρύ άγγιγμα της μουσικής του, το λυρισμό και τη φινέτσα της».

Στον τραγουδιστικό κύκλο «Fables-Μύθοι» για υψηλή ανδρική φωνή και πιάνο, οι αναλυτές υπογραμμίζουν την ευρηματικότητα ως προς τη συντομία των μελωδιών του Lecocq, που ταιριάζουν απόλυτα με το ύφος των εύστοχων κειμένων.

Charles Lecocq: «Fables de La Fontaine, La cigale et la fourmi»

6. Mάλλον ο «Τζίτζικας και το Μυρμήγκι» ανήκει στα πρωτόλεια έργα του Σαιν Σανς, σίγουρα όμως ταιριάζει στο ύφος και την προσωπικότητα του συνθέτη. 

Υπάρχουν πολλές ευχάριστες λεπτομέρειες στη μελωδική γραμμή:

το μοτίβο που τρέχει ζωηρά πάνω στο πληκτρολόγιο θυμίζει το εργατικό μυρμήγκι, που αντικατοπτρίζει τον οργανωτικό και συνετό πάντα συνθέτη, ... για το τζιτζίκι ο Σαιν Σανς επινοεί ένα σύντομο μελαγχολικό  μοτίβο... και για τη διδακτική φύση του τέλους ένα έντονου σαρκασμού σχήμα.  

Saint-Saëns:  «La cigale et la fourmi»

7. Το 1886 παρουσιάζεται στο Παρίσι η τρίπρακτη κωμική όπερα: «La cigale et la fourmi» σε μουσική του Edmond Audran.
Βασισμένη χαλαρά στην εκδοχή των Αισώπου - Λαφονταίν, η όπερα εστιάζει στις ζωές δύο νεαρών γυναικών. Η μία μοιάζει στο μυρμήγκι, είναι συνετή και προνοητική, αντίθετα με την άλλη που σαν τον τζίτζικα είναι απερίσκεπτη, επιπόλαιη και πράττει χωρίς να σκέπτεται τις επιπτώσεις των ενεργειών της.

Η διαφορά του λιμπρέτου από τον κλασικό μύθο είναι το αίσιο τέλος. Σε αντίθεση με τον μύθο του Αισώπου, το «μυρμήγκι» φροντίζει το άπορο «τζιτζίκι», χωρίς όμως να δείχνει αν τελιά άλλαξε τακτική και έβαλε μυαλό...

Edmond Audran: «La cigale et la fourmi» :

Ακούμε την 1η Πράξη:

8. Kαι τελειώνουμε με ένα μπαλέτο. Ναι, καλά ακούσατε! Οι Μύθοι του Αισώπου-Λαφονταίν ενέπνευσαν το διάστημα 1940-1942 στον ευρηματικό Φρανσίς Πουλένκ το μπαλέτο: «Les Animaux modèles». Τη χορογραφία έκανε ο Serge Lifar, ο οποίος κράτησε και τον πρωταγωνιστικό ρόλο ως χορευτής στην πρεμιέρα στην Όπερα του Παρισιού.

Ο Πουλένκ συνθέτει σε διάφορα μουσικά στυλ δίνοντας ένα απολαυστικό ηχητικό αποτέλεσμα.
Επίσης είναι αξιοσημείωτο πως ο ίδιος ο συνθέτης προσαρμόζει το σενάριο δίνοντας μια πιο ανθρώπινη μορφή στα διάφορα ζώα...Ο ίδιος είπε για τον συγκεκριμένο μύθο:
«Το τζιτζίκι παρουσιάζεται σαν γερασμένη μπαλαρίνα και το μυρμήγκι σαν γριά επαρχιώτισσα».

Francis Poulenc: «Les Animaux modèles, La cigale et la fourmi»:

9. Eκτός κλασικής μουσικής έχουμε και μια έμπνευση από τον Charles Trenet.

Δημιουργός ονείρων με τις αθάνατες μελωδίες του, ο γάλλος δημιουργός ύμνησε τον έρωτα, τη θάλασσα, το αγαπημένο του Παρίσι...
«Μάγος των λέξεων, ποιητής και εφευρέτης ρυθμών», όπως τον χαρακτήριζαν, εδώ τον συνοδεύει ο Τζάνγκο Ράινχαρντ για να μας αφηγηθεί τον Αισώπιο μύθο με το προσωπικό του νοσταλγικό στυλ.

Charles Trenet: «La cigale et la fourmi» :

Eπίσης η 1η Συμφωνία του Σοστακόβιτς συνδέεται έμμεσα με τον συγκεκριμένο μύθο του Αισώπου. Βασισμένος σε αυτόν, ο ρώσος συνθέτης -ως σπουδαστής ακόμη- είχε εμπνευστεί μοτίβα τα οποία αργότερα χρησιμοποίησε στη Συμφωνία. 

Poulenc: "Τέσσερα μοτέτα για τα Χριστούγεννα"...

 

"Η Προσκύνηση των Ποιμένων", Δ. Θεοτοκόπουλος

To παραπάνω εικαστικό με το ιδιαίτερο στυλ του Θεοτοκόπουλου που τιτλοφορείται: "Η Προσκύνηση των ποιμένων" φιλοτεχνήθηκε τον τελευταίο χρόνο της ζωής του ζωγράφου. Απεικονίζει τη Θεία Γέννηση του Μεσσία στη Βηθλεέμ με τους βοσκούς και του Αγγέλους που ίπτανται να γιορτάζουν την έλευσή Του. Ο Eλ Γκρέκο, γνωστός για τις βαθιά θρησκευτικές του πεποιθήσεις και την τάση του προς τον μυστικισμό αποτυπώνει την εκστατική υποδοχή του Θείου γεγονότος με το φως και το σκοτάδι να τονίζουν τη δραματικότητα και να προκαλούν ανυπέρβλητη αίσθηση δέους στο θεατή.

Μετά τον αιφνίδιο θάνατο του φίλου του Pierre-Octave Ferroud σε αυτοκινητικό δυστύχημα το 1935, ο Φρανσίς Πουλένκ στράφηκε και πάλι στο Χριστιανισμό, τον οποίο είχε απορρίψει όταν ήταν νέος. Αυτή η στροφή, τον οδήγησε στη γραφή πολλών ιερών χορωδιακών έργων.
Ανάμεσά τους και τα "Quatre motets pour le temps de Noel- Τέσσερα μοτέτα για τα Χριστούγεννα", που έγραψε το 1952. Ένα μοναδικό δείγμα σύμπραξης μεσαιωνικής πολυφωνίας με σύγχρονη αρμονία δημιουργεί ένα αιθέριο πέπλο ήχου και δυναμικής, όπου ξεδιπλώνονται οι λιτές μελωδίες του γρηγοριανού μέλους και μας οδηγούν στον ύψιστο σκοπό αυτής της θρησκευτικής μουσικής χαρίζοντας στον ακροατή "στιγμές στοιχειωτικής ομορφιάς με μια  τζαζ αυθάδεια", όπως χαρακτηριστικά έγραψαν οι αναλυτές. 

Ο συνθέτης πατά πάνω σε 4 κείμενα στη λατινική γλώσσα και πλάθει εξαίσιες μινιατούρες που ζωγραφίζουν τέσσερις πολύχρωμες σκηνές από την ιστορία της Θείας Γέννησης:

1. O magnum mysterium- Ω, Μέγα Μυστήριον

2. Quem vidistis pastores dicite-Πείτε, βοσκοί, ποιον είδατε

3. Videntes stellam-Ιδόντες τον Αστέρα

4. Hodie Christus natus est-Χριστός γεννάται σήμερον

1. Στο "O magnum mysterium" ο Πουλένκ αντιπαραβάλει αυστηρές, υφές με πλούσιες, αισθησιακές αρμονίες, δίνοντας ένα αργού τέμπο και συμβολιστικής βαθύτητας μέρος, αποτυπώνοντας  το δέος και το μυστήριο της γέννησης, ενώ συγχρόνως με απέριττη μουσική ευλάβεια εγκωμιάζεται η  Θεοτόκος.

2. Το "Quem vidistis pastores" είναι Γρηγοριανό άσμα, το κείμενο του οποίου έχει μελοποιηθεί την περίοδο της Αναγέννησης από πολλούς συνθέτες. Ο Πουλένκ διατυπώνει τη δική του προσέγγιση στα δυο διαφορετικού ύφους μέρη του κειμένου. 

"Θεία Γέννηση", Δ. Θεοτοκόπουλος

[Απλοποιημένη μορφή της "Προσκύνησης των Ποιμένων"
αποτελεί η "Θεία Γέννηση", αφού ο ζωγράφος
παραλείπει τους βοσκούς και μεταφέρει
τη σκηνή σε κυκλική μορφή]

Στο ερώτημα "Ποιον είδατε;" η μελωδική γραμμή δημιουργεί αίσθηση εσωτερικής αγωνίας και απορίας. Αντίθετα, στο μέρος του κειμένου: "Πείτε...και διακηρύξτε τη γέννηση του Χριστού" η μελωδία ακούγεται διαυγέστερη, ολόλαμπρη και δοξαστική, σκιαγραφώντας τη σκηνή της ουράνιας στρατιάς των αγγέλων, που με τις σάλπιγγές τους υμνούν: "Δόξα εν υψίστοις Θεώ, εν ανθρώποις ευδοκία".

3. Κρυστάλλινο, αγαλλιαστικό ακούγεται το "Videntes stellam" παραπέμποντας στην ήσυχη, γαλήνια, έναστρη νύχτα της Θείας Γέννησης. Μέσα σ' αυτή τη φωτολουσμένη βραδιά ταξιδεύουν οι Τρεις Μάγοι με ιερή προσδοκία και ενθουσιασμό. Η μελωδική κορύφωση με πλούσια φωνητικά μελίσματα δηλώνει την είσοδο των τριών βασιλέων στην ταπεινή καλύβα, που παρουσιάζουν τα δώρα τους. Έξω το αστέρι λάμπει, σκορπίζοντας το Φως του στην πλάση και τις ψυχές των ανθρώπων... 

4. Το τελευταίο μέρος του μοτέτου βασίζεται στο Γρηγοριανό αντίφωνο: "Hodie Christus natus est", που ακούγεται στον Εσπερινό ανήμερα τα Χριστούγεννα. Το αντίφωνο έχει διασκευαστεί από πολλούς συνθέτες, είτε ως ανεξάρτητο έργο, είτε σε συλλογή, όπως εδώ στη σύνθεση του Φρανσίς Πουλένκ.

"Χριστός, γεννάται σήμερον!

Σήμερον ενεφανίσθη ο Σωτήρ! 

Σήμερον ψάλλουν Άγγελοι επί Γης 

και οι αρχάγγελοι χαίρονται!

Σήμερον ας ψάλλουμε όλοι το ευφρόσυνο:

Δόξα εν Υψίστοις Θεώ
Αλληλούια!"

Αυτοί είναι οι στίχοι του Γρηγοριανού άσματος, που υμνεί τη μεγάλη μέρα της κατά σάρκα γέννηση του Χριστού μας. "Τα σύμπαντα σήμερον χαράς πληρούνται". Άγγελοι και άνθρωποι, λογικά και άλογα, επίγεια και επουράνια, όλα και όλοι προσκυνούν το μυστήριο της Θείας Γέννησης.

Τα "Quatre motets pour le temps de Noel"  είναι σύνθεση υψηλής πνευματικότητας, όπου συνυπάρχουν μουσικός νεοκλασικισμός και αρμονική λιτότητα πρώιμων εποχών με   τη σφραγίδα  της ιδιοφυίας του Πουλένκ,  υπογραμμίζοντας τις "δύο πλευρές μέσα του", αυτή του κοσμικού κι αυτή του μοναχού.
Tα Τέσσερα Μοτέτα αποτελούν δείγμα του ιδιαίτερου "ιερού ύφους" που καθιέρωσε ο Πουλένκ, ενσωματώνοντας σε θρησκευτικά θέματα στοιχεία της χαρακτηριστικής αισθησιακής, κοσμικής γλώσσας του.

 Poulenc: "Quatre motets pour le temps de Noel":

Φ.ΠΟΥΛΕΝΚ : "Διάλογοι Καρμελιτισσών"

 

"Οι μοναχές οδηγούνται στην γκιλοτίνα"

Κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης διετάχθη κλείσιμο των μοναστηριών. Οι δεκαέξι Καρμελίτισσες μοναχές της Μονής στην Compiègne αρνήθηκαν να υπακούσουν και να εγκαταλείψουν το μοναστήρι με αποτέλεσμα να φυλακιστούν στο Cambrai.
Στη συνέχεια μεταφέρθηκαν στο Παρίσι όπου το δικαστήριο τις καταδίκασε σε θάνατο. 
Τίς έστειλαν στη γκιλοτίνα την 17 Ιουλίου 1794. Λέγεται πως καθώς τις οδηγούσαν στο ικρίωμα η μία μετά την άλλη οι μοναχές τραγουδούσαν τον ύμνο: Salve Regina.

Είναι γνωστές ως "Μάρτυρες της Compiègne" και η μνήμη τους τιμάται την ημέρα της θανάτωσής τους, στις 17 Ιουλίου.

Φ.Πουλένκ

Ο Ζορζ Μπερνανός, συγγραφέας με θρησκευτικές ανησυχίες και τάσεις στα κείμενα του να ασχολείται με την ψυχολογία του ανθρώπου, όπου λαμβάνει χώρα η αντιπαράθεση μεταξύ καλού και κακού, εμπνέεται από τον άδικο και μαρτυρικό θάνατο των μοναχών.

Το 1949 ολοκληρώνει το θεατρικό του "Διάλογοι Καρμελιτισσών", το οποίο χρησιμοποιεί για λιμπρέτο ο Φρανσίς Πουλένκ λίγα χρόνια αργότερα στην ομώνυμη, τρίπρακτη όπερά του, που παρουσιάστηκε αρχικά στην ιταλική γλώσσα, όμως αργότερα μεταφράστηκε στα γαλλικά και τα αγγλικά.

Ο συνθέτης βασίζεται στο πραγματικό γεγονός της θυσίας των Καρμελιτισσών για να εκφράσει το διαχρονικό δράμα πίστης και μαρτυρίου.

Η όπερα του Πουλένκ θεωρείται από τα κορυφαία έργα του 20ου αι.

Παρακολουθούμε το συγκλονιστικό φινάλε της όπερας, τη σκηνή όπου οι καλόγριες οδηγούμενες στη γκιλοτίνα ψάλλουν το Salve Regina.
Μια μουσική διαδικασία προσευχής του Μεσαίωνα, που μετουσιώνεται σε αργή υποβλητική μουσική ως την τελική εξαΰλωση, που αποτελεί και τον απώτερο στόχο της πνευματικής αυτής πορείας...

F. Poulenc: "Dialogues des Carmélites":

Το κείμενο και η μουσική πρόταση γράφτηκαν στη μνήμη του γάλλου συνθέτη Πουλένκ. Πέθανε ξαφνικά σαν σήμερα, 30 Ιανουαρίου 1963 από καρδιακή προσβολή στο Παρίσι. Ήταν ένας από την "Ομάδα των Έξι" συνθετών, γνωστοί ως "Les Six". Η μουσική του παρότι είναι μοντέρνα, διακρίνεται για την απλότητά της, στοιχείο που έκανε τους μουσικοκριτικούς να μην θεωρούν τον Πουλένκ σοβαρό συνθέτη.

Με την πάροδο του χρόνου όμως και την ενασχόληση του Πουλένκ με μουσική σε πολλές διαφορετικές μορφές(τραγούδι, μουσική δωματίου, ορατόριο, όπερα, μουσική μπαλέτου, ορχηστρική μουσική) άλλαξαν γνώμη και συνειδητοποίησαν τη σπουδαιότητα της μουσικής του. 

Ο Poulenc συνοδεύοντας στο πιάνο την Denise Duval

Ο Πουλένκ θεωρείται ο μεγαλύτερος δημιουργός γαλλικού τραγουδιού μετά τον Φωρέ και είναι ένας από τους πρώτους συνθέτες στους οποίους οφείλεται η αναβίωση του τσέμπαλου.

Στις 30 Ιανουαρίου του 1963 είχε κανονίσει να γευματίσει με την Denise Duval και να ηχογραφήσει μερικές ραδιοφωνικές εκπομπές. Ακύρωσε όμως τα ραντεβού του, επειδή είχε αρπάξει άσχημο κρυολόγημα. Άφησε την τελευταία του πνοή κατά τη διάρκεια του μεσημεριανού ύπνου. Ο γάλλος συνθέτης τάφηκε σύμφωνα με τη θέλησή του, στο Κοιμητήριο Περ Λασαίζ, στον οικογενειακό του τάφο. Η κηδεία ήταν απλή, με μουσική υπόκρουση του Μπαχ.
Λίγες μέρες νωρίτερα είχε συνοδεύσει την υψίφωνο φίλη του, Denise Duval σε ένα ρεσιτάλ στο Μάαστριχτ. Στο τέλος του ρεσιτάλ ο Πουλένκ τής έστειλε μια ανθοδέσμη με τη σημείωση: "Ντενίζ μου, σου χρωστώ την τελευταία μου χαρά"...

Κείμενα για τον Φρανσίς Πουλένκ θα βρείτε αρκετά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ath Samaras31 January 2020 at 02:19

Εύγε Ελπίδα...!!!
ReplyDelete
Replies
ELPIDA NOUSA31 January 2020 at 12:06

Πρόκειται για μια συγκλονιστική σύνθεση, όπως συγκλονιστικό είναι και το θέμα που πραγματεύεται, Θανάση και χαίρομαι που σού άρεσε!
Ευχαριστώ πολύ!
Delete

Απολλιναίρ-Πουλένκ: "Οι μαστοί του Τειρεσία"

 

Γκιγιώμ Απολλιναίρ

Έφυγε σαν σήμερα 9 Νοέμβρη 1918...Ο Γκιγιώμ Απολλιναίρ, είναι βασικός δημιουργός της Σχολής του Παρισιού, πρωτοποριακός ποιητής και πρόδρομος του σουρεαλισμού. Υπήρξε στενός φίλος του Πικάσο και οπαδός των νέων ρευμάτων της Τέχνης. Παραμένει ως σήμερα ο διασημότερος εκπρόσωπος μιας εποχής που είχε στόχο της την ανανέωση του ποιητικού λόγου και της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Από το θεατρικό του Απολλιναίρ: "Οι μαστοί του Τειρεσία", εμπνέεται ο Φρανσίς Πουλένκ την ομότιτλη, κωμική του όπερα.

Από τη Μυθολογία γνωρίζουμε τον Τειρεσία κυρίως ως διάσημο μάντη. Μια εκδοχή αναφέρει πως  κάποτε είδε δύο φίδια κι όταν τα χτύπησε,  άλλαξε φύλο  από άνδρας σε γυναίκα.
Όταν ξαναείδε τα ίδια φίδια να ερωτοτροπούν, ξανάγινε άνδρας.
Φυσικά, η ιστορία αυτής της μεταμόρφωσης δεν άφησε αδιάφορο ούτε τον Οβίδιο, ούτε τον Λουκιανό, αλλά και συγχρόνους, αφού υπήρξε αφορμή για προβληματισμούς σχετικά με το φύλο αλλά και για άλλα ζητήματα, όπως στην περίπτωση του Απολλιναίρ, που εμπνεύστηκε το θεατρικό του: "Les Mamelles de Tirésias".

Στους "Μαστούς τον Τειρεσία", όπου χρησιμοποιείται για πρώτη φορά ο όρος "σουρεαλισμός" , ο δημιουργός συγχωνεύει διάφορες θεατρικές τεχνικές, συχνά αντίρροπες μεταξύ τους για να εκφράσει τις θέσεις του  για το μοντέρνο θέατρο.
Μεταφέρει στο σανίδι το νεωτεριστικό, καινοτόμο  πνεύμα που είχε ήδη θεσπιστεί στην ποίηση και τη ζωγραφική.Πέρα από την ψυχαγωγία του κοινού στοχεύει να προκαλέσει το ενδιαφέρον του για μια πληθώρα θεμάτων, όπως η καταπίεση της γυναίκας(άμεση σχέση με την αλλαγή φύλου του Τειρεσία), ο φεμινισμός, ο πόλεμος, η άνιση κατανομή πλούτου, η υπογεννητικότητα και οι συνέπειές της.

Η ΥΠΟΘΕΣΗ του έργου:

Η Τερέζα αποφασίζει να κάνει την επανάσταση της ενάντια στην κυριαρχία των αντρών. Μεταμορφώνεται σε άντρα , παλεύει με τον σύζυγο της, τον νικάει, φοράει τα ρούχα του, τον ντύνει με τα δικά της και φεύγει. Φλερτάρει, ερωτεύεται και φιλοδοξεί να κατακτήσει το σύμπαν!

(public)

Ο Απολλιναίρ, εμπνεόμενος από τον μύθο του μάντη Τειρεσία, χρησιμοποιεί καταστάσεις, γεγονότα, και τις σχέσεις του με τους φίλους του καλλιτέχνες Πικάσο, Ματίς, Ζακόμπ και Μπρακ, που συμβαίνουν  σε μια φανταστική , εξωτική χώρα, τη Ζανζιβάρη (μια χώρα που στερείται παιδιών, αλληγορία της Γαλλίας στον πόλεμο), όπου η Τερέζα μεταμορφώνεται σε Τειρεσία.


"Αλλά μού φαίνεται πως βγάζω γένεια
το στήθος μου πως ξεκολλά
κι όχι τα γένεια μου φυτρώνουν μόνο[...]
Νοιώθω διαολεμένα σερνικιά
απ'την κορφή ως τα νύχια επιβήτορας
Ταύρος σωστός..."

Η ΜΟΥΣΙΚΗ του Πουλένκ:

Πάνω σε αυτό το καλούπι χτίζει την κωμική του όπερα ο Πουλένκ. Διαρθρωμένη σε δυο πράξεις με πρόλογο περνά το μήνυμα: την ανάγκη αναδημιουργίας και αναγέννησης μιας χώρας και του λαού της μετά τον πόλεμο. Κι ενώ συχνά περιγράφει μουσικά τη φρίκη και τον αποτροπιασμό , αφήνει χώρο για  αισιοδοξία, παρηγοριά, χώρο να ανθίσει η ελπίδα.

Φ.Πουλένκ

Αλλάζει τον τόπο και το χρόνο. Τα δρώμενα τοποθετούνται στις πρώτες περιόδους καθιέρωσης του κυβισμού και η Ζανζιβάρη μεταφέρεται στο Μόντε Κάρλο, για να αποφευχθεί το εξωτικό χρώμα. Εξάλλου το διάσημο θέρετρο του Μονακό ήταν τόπος που ο Πουλένκ, λάτρεψε, αλλά και ο Απολλιναίρ έμεινε για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η μουσική εντυπωσιάζει τον ακροατή με τη χρήση  τολμηρών αρμονιών,  θαυμαστά σμιξίματα μελωδιών και ρυθμών, κι αναπάντεχες συγχορδίες που διαδέχονται η μια την άλλη.
Συνεχής η  ροή μικρών φράσεων και χορευτικών μοτίβων από βαλς και πόλκες, καθώς  και pastiches από άλλες  μουσικές άλλων κωμικών οπερών.Οι μουσικοί αντίλαλοι είναι εμφανείς, ιδιαίτερα των "L'étoile" του Chabrier και του "L’heure espagnole" του Ravel.

Οι  βαθείς στοχασμοί των δημιουργών πάλλονται από την ασύγκριτη δύναμη της έμπνευσης, που στοχεύει στο πέρασμα στους Γάλλους του τρανού μηνύματος της αναγέννησης και επανασύστασης, που όλοι μαζί στο φινάλε προτρέπουν:

"Ακούσατε, ω Γάλλοι, το μάθημα του πολέμου:

Γενννήσετε παιδιά!"

Ecoutez, ô Français, les leçons de la guerre

Et faites des enfants!"

Apollinaire-Poulenc:  "Les mamelles de Tirésias:

["Οι μαστοί του Τειρεσία", περιοδικό Διαβάζω, Τεύχος 231,  www.apollinaire.ulg.ac.be/, www.koyinta.gr]

"Στον Πάμπλο Πικάσο..."

Ο Πάμπλο Πικάσο είναι ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους της τέχνης του 20ού αιώνα, ιδρυτής του κυβισμού και με σημαντική συνεισφορά στην εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης.

"Guitar", 1912/wikiart

Η τέχνη του Πικάσο ήταν ποικιλόμορφη, άκρως εντυπωσιακή και συχνά με συμβολισμούς.

Ως καλλιτέχνης, επηρεάστηκε κι από τη μουσική, μια τέχνη που διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στην κουλτούρα της πατρίδας του, Ισπανίας.

Το βιολί, το κλαρίνο αλλά περισσότερο η κιθάρα είναι που συγκίνησε με τον ήχο και τη φόρμα της τον Πικάσο ώστε να ασχοληθεί μαζί της ιδιαίτερα.
Μην ξεχνάμε πως η κιθάρα είναι και μουσικό όργανο που φέρει έντονα τη σφραγίδα της ιδιαίτερης πατρίδας του.
Την απεικόνισε με διάφορες τεχνικές, γλυπτικής, εικαστικής ή σε κολάζ. 

Επίσης προτιμήσεις έδειχνε στο κάντε χόντο και το φλαμένγκο, αλλά και σε νεωτεριστικές-πειραματικές συνθέσεις της avant-garde σκηνής. Πολλά από τα εικαστικά του έργα απεικονίζουν όργανα, μουσικούς του δρόμου ή συνθέτες της εποχής του.

Αποχρώσεις, πρωτόγνωρες γραμμές, πρωτοποριακές τεχνικές και υλικά, συμβολισμοί και συναισθήματα μετατρέπουν τους καμβάδες του σε κόσμους παιχνιδιού..
Εξάλλου -όπως έλεγε ο ίδιος- τού αρεσε που "μικρός ζωγράφιζε σαν μεγάλος και όταν μεγάλωσε ζωγράφιζε σαν παιδί".

«Ένα πλήθος πορτρέτα

Το ένα είναι περιφρόνηση το άλλο κατάκτηση

Ένα άλλο νερό κάθαρο και παφλάζον

Ένα άλλο καμπάνα δροσιάς

Το πιο υπέροχο είναι ένα φάντασμα

Πάει στη γη και γοητεύει τους ομοίους του

Να τα πορτρέτα μιας φίλης

Που κρύβουν το γάλα του στήθους της

Κάτω από ένα ύφασμα εκθαμβωτικό

Απέναντι στο διάγραμμα του προσώπου της

Ένας φτωχούλης μικρός ήλιος τρέμει

Καθρέφτης τρυφερός

Καθρέφτης κάθε αλήθειας

Κάθε πρωινού παράθυρου

Για έναν αρχαίο και γαλάζιο χορό

Στην άκρη δυο αθώων ματιών

Πορτρέτα ευαίσθητα και γεμάτα εμπιστοσύνη

Ιδεατά ερωτευμένα»

(«Στον Πάμπλο Πικάσο», Paul Eluard, μτφ:Αν. Μελιδώνης/vakxikon.gr)

Το παραπάνω ποίημα είναι ένα από τα αρκετά που έγραψε ο Πωλ Ελυάρ για τον επιστήθιο φίλο του, Πάμπλο Πικάσο. Κι οι δυο τους υπήρξαν μέλη μια παρέας καλλιτεχνών-εκπροσώπων του σουρεαλισμού. 

Πικάσο και Πουλένκ (pinterest)

Ο Φρανσίς Πουλένκ υπήρξε και αυτός φίλος της Παρισινής  avant-garde συντροφιάς.

Απ’όλους, έτρεφε ιδιαίτερη εκτίμηση και απεριόριστο θαυμασμό στο πρόσωπο του μεγάλου κυβιστή, Πικάσο!

Το 1948 ο Πουλένκ συνθέτει ένα κύκλο τραγουδιών για φωνή και πιάνο πάνω σε ποιήματα του Πωλ Ελυάρ για ζωγράφους.
Στήνει μια σύνθεση επτά μερών, όπου ο λυρισμός εναλλάσσεται  την ενέργεια και οι σκληρές μοντέρνες αρμονίες την γλυκύτητα.
Πωλ Ελυάρ και Πουλένκ «σκιαγραφούν» τις μορφές των:
Μαρκ Σαγκάλ, Χουάν Γκρι, Ζωρζ Μπαρκ, Πάουλ Κλέε, Ζουάν Μιρό, Ζακ Βιγιόν.

Όμως πρώτος στο επτάστιχο συνθετικό δημιούργημά του  παρουσιάζεται ο Πάμπλο Πικάσο.

"Pablo Picasso", Paul Eluard

Entoure ce citron de blanc d'œuf informe

Enrobe ce blanc d'œuf d'un azur souple et fin

La ligne droite et noire a beau venir de toi

L'aube est derrière ton tableau

Et les murs innombrables croulent

Derrière ton tableau et toi l'œil fixe

Comme un aveugle comme un fou

Tu dresses une haute épée dans le vide

Une main pourquoi pas une seconde main

Et pourquoi pas la bouche nue comme une plume

Pourquoi pas un sourire et pourquoi pas des larmes

Tout au bord de la toile où jouent les petits clous

Voici le jour d'autrui laisse aux ombres leur chance

Et d'un seul mouvement des paupières renonce

Με έντονες διαφωνίες και σκούρα απόχρωση, η πιανιστική σύνθεση του Πουλένκ ξετυλίγεται στη Ντο μείζονα.
Ο Πουλένκ ακολουθεί το ποιητικό κείμενο του Ελυάρ, συλλαμβάνει την ενέργεια του εξαιρετικά παραγωγικού Ισπανού εικαστικού καλλιτέχνη, τον οποίο θέτει σε βηματική και διαρκή ρυθμική κίνηση. Αργή αρχικά, ζωντανεύει στη συνέχεια και τέλος  καταλαγιάζει, προσδίδοντας στην μουσική έναν νοσταλγικό τόνο.

Francis Poulenc: «Le travail du peintre, Ν.1: Το Pablo Picasso»:

Ο Ισπανός Πάμπλο Πικάσο γεννήθηκε στη Μάλαγα της Ισπανίας στις 25 Οκτώβρη 1881 και πέθανε στη μικρή, μεσαιωνική πόλη Μουζέν της Γαλλικής Ριβιέρας στις 8 Απριλίου 1973.