Μολιέρος - Λυλλύ - Σαρπαντιέ: "Γάμος με το στανιό..."

 

Εξώφυλλο του 1682

Θεωρείται ο "πατέρας της φαρσοκωμωδίας". Ο Μολιέρος γεννήθηκε σαν σήμερα, 15 Ιανουαρίου 1622 στο Παρίσι, σε μια πόλη που έσφυζε από θέατρο, θόρυβο και ανθρώπινους τύπους, υλικό που αργότερα θα γινόταν η πρώτη ύλη της τέχνης του. Αν και προοριζόταν για μια ασφαλή αστική ζωή, εκείνος διάλεξε τον αβέβαιο δρόμο της σκηνής. Υπηρέτησε το θέατρο σαν συγγραφέας, αλλά και ως ηθοποιός και σκηνοθέτης.

Μολιέρος

Μέσα από χρόνια περιπλάνησης και εμπειρίας, διαμόρφωσε ένα θέατρο ζωντανό και αιχμηρό. Θεωρείται ο θεμελιωτής της "υψηλής Κωμωδίας", όπου το γέλιο συνυπάρχει με την κοινωνική παρατήρηση. Στα έργα του αντανακλώνται τα ήθη της εποχής και οι διαστρωματώσεις της κοινωνίας, από τους αλαζόνες αστούς έως τους ψευδοδιανοούμενους και τους υποκριτές της εξουσίας.

Ο Μολιέρος υπήρξε έξοχος μάστορας της θεατρικής σκηνής. Καυτηρίαζε τα κακώς κείμενα, την υποκρισία και τον φαρισαϊσμό με οξύ πνεύμα και λεπτή ειρωνεία, δίνοντας φωνή στη λαϊκή ματιά και στο κοινό αίσθημα. Το γέλιο του δεν ήταν επιφανειακό, ήταν όπλο και αποκάλυψη μαζί.

Καθοριστική υπήρξε η γνωριμία του με τον Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ, έναν μουσικό με ένστικτο θεατρικό. Η συνεργασία τους γέννησε την comédie-ballet, όπου ο λόγος, η μουσική και ο χορός ενώνονται οργανικά. Η μουσική του Λυλλύ στολίζει μεν τον λόγο του Μολιέρου, αλλά επίσης τον σχολιάζει, τον ειρωνεύεται, τον φωτίζει.

Jean-Baptiste Lully

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο το 1664 γεννήθηκε και η μουσική κωμωδία "Le Mariage forcé - Βίαιος Γάμος ή Γάμος με το στανιό".
Εδώ ο Μολιέρος στρέφει το βλέμμα του στον γάμο ως κοινωνικό καταναγκασμό και στον άνθρωπο που παγιδεύεται από τους ίδιους του τους φόβους. Ο Σγκαναρέλος, 53 ετών και εύπορος, θέλει να παντρευτεί τη νεαρή και όμορφη Δοριμίνα. Ο φίλος του, Ιερώνιμος, προσπαθεί να τον μεταπείσει, αλλά μάταια. Στρέφεται σε φιλοσόφους και μάντεις για καθοδήγηση, μόνο και μόνο για να μπερδευτεί ακόμη περισσότερο. Όταν ανακαλύπτει ότι η Δοριμίνα ενδιαφέρεται μόνο για τα χρήματά του και ελπίζει να μείνει χήρα σύντομα, αποφασίζει να αποσυρθεί. Ωστόσο, ο αδελφός της τον προκαλεί σε μονομαχία και όταν αρνείται, τον ξυλοκοπεί. Στο τέλος, ο καημένος Σγκαναρέλος καταλήγει παντρεμένος αναγκαστικά, με τη μοίρα να του χαμογελά ειρωνικά.

Ας διαβάσουμε ένα σπαρταριστό μονόλογο του Σγκαναρέλου που καυχιέται για τη φυσική του κατάσταση:

Από εικονογράφηση του 1773

"ΣΓΚΑΝ: -Απορώ, Ιερώνυμε, πώς δεν σας φαίνομαι ικανός να σκέφτομαι για γάμο. Ας αφήσουμε, λοιπόν, το θέμα της ηλικίας. Είκοσι, δέκα, δεκαπέντε ή πέντε… όλα αυτά είναι εκτός θέματος. Οι γυναίκες μόνο φροντίζουν να βλέπουν τα πράγματα με την ηλικία… Ιερώνυμε, τα πράγματα! Μπορείτε να μου βρείτε ένα νέο, εικοσιπενταετή, πιο γενναίο και δυναμικό από εμένα; Μπορείτε; Ε;
Οι κινήσεις του σώματός μου δεν είναι πιο κομψές και πιο χαριτωμένες από κάθε άλλου; (Περιπατάει γελοία.) Μπορώ να περπατάω πέντε, έξι, επτά ώρες συνεχόμενα χωρίς να κουραστώ! Με είδε ποτέ κανείς πάνω σε άμαξα;
Και μετά, το πιο χαρακτηριστικό της ηλικίας είναι τα δόντια· να! Κοίταξέ τα, σπάνε καρύδια και δεν φοβούνται τίποτα. Και δεν τρώγω τα τέσσερα γεύματα της μέρας με κάθε γενναιότητα εκτός από καφέ και πρωινό; Ας έρθει να φάει μαζί μου ο νέος ο εικοσιπενταετής, και αν δεν τον κάνω να πάρει γερμανικά χάπια, θα μου πεις! Το στομάχι μου, Ιερώνυμε, είναι σπάνιο πράγμα, δώρο της παντοδυναμίας της φύσης!(Βήχει.) Χούμ! Χούμ! Χούμ! Ε! Σε έπεισα, δεν αμφιβάλλω. Τι λές τώρα; Και συ ο ίδιος θ' απορείς, βέβαια…"
(Πηγή: Ανοικτή Βιβλιοθήκη)

Το έργο παρουσιάστηκε πρώτα στο Λούβρο, ως αυλική διασκέδαση. Συνδυάζει θεατρικό λόγο, χορό και μουσική. Μια θεατρικη κωμωδία με μουσικά και χορευτικά επεισόδια. Η μουσική του Λυλλύ εμφανίζεται σε συγκεκριμένα σημεία. Περιλαμβάνει ορχηστρικά(ritournelles), αυλικούς χορούς (Bouree, gavotte, rondeau) και σύντομα φωνητικά κομμάτια, συχνά κωμικού χαρακτήρα. Λειτουργεί δραματουργικά, σχολιάζει, ειρωνεύεται ή εντείνει το κωμικό στοιχείο, δίνοντας ρυθμό, φρεσκάδα και ζωντάνια στις σκηνές.

Η μουσική ακολουθεί το τυπικό γαλλικό μπαρόκ ύφος με σαφή ρυθμό, κομψότητα και συμμετρία, με στενή σχέση μουσικής και κίνησης. Είναι άμεση, οικεία, παιχνιδιάρικη και θεατρική. Έτσι, το έργο κυλά ανάλαφρα, με τη μουσική του Λυλλύ να συνοδεύει, να υπογραμμίζει τα αστεία, να δίνει ρυθμό και να εντείνει την ειρωνεία, να αφήνει πίσω της τη γνώριμη διαπίστωση ότι το γέλιο είναι ο μόνος τρόπος να αντέξουμε.

Lully - Suite from "Le Mariage Forcé", LWV.20:

Το 1672, μετά τη ρήξη μεταξύ του Μολιέρου και του Λυλλύ, ο Βίαιος Γάμος παρουσιάστηκε εκ νέου με νέα ιντερμέδια από τον Marc-Antoine Charpentier. Είχε προηγηθεί μια περίοδος έντασης μεταξύ του θεατρικού συγγραφέα και του Λυλλύ, μετά τη χορήγηση του μονοπωλίου της όπερας στον αυλικό μουσικό. Ενοχλημένος από την κατάσταση, ο Μολιέρος στράφηκε στον Σαρπαντιέ, που μόλις είχε επιστρέψει από την Ιταλία γεμάτος νέες μουσικές ιδέες.

Marc-Antoine Charpentier

Η συνεργασία τους στον "Γάμο με το στανιό" έφερε νέα μουσικά ιντερλούδια και χορευτικά νούμερα, γεμάτα μελωδική χάρη και ζωντάνια. Συνδυασμένα με το πνευματώδες και γεμάτο χιούμορ κείμενο του Μολιέρου, δημιουργούν ένα αποτέλεσμα που γοητεύει το κοινό διαχρονικά.

Το εγχείρημα σημείωσε μεγάλη επιτυχία, σφραγίζοντας έτσι μια μακρά και γόνιμη συνεργασία μεταξύ του συγγραφέα και του συνθέτη. Σε αυτή την πρώτη απόπειρα, ο Σαρπαντιέ βρήκε αμέσως μια ανάλαφρη και κωμική χροιά, αξιοποιώντας επιδέξια τις συνθετικές τεχνικές της ιταλικής μουσικής, που τότε αποτελούσαν αντικείμενο αισθητικής συζήτησης. Το υλικό αφθονεί σε παρωδικά εφέ, όπως κραυγές ζώων, τα οποία έχουν μελοποιηθεί με φαντασία από τον Charpentier, προσδίδοντας στην παράσταση ζωντάνια, χιούμορ και θεατρικό πλούτο.
Από τα ιντερμέδια ξεχωρίζει το σατιρικό και άκρως παιχνιδιάρικο "La, la, la, la, bonjour", ενώ ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το ξεκαρδιστικό τμήμα με τις φωνές των ζώων στο 3:44, που απογειώνει την κωμική ατμόσφαιρα της σκηνής.Απολαύστε!

Marc-Antoine Charpentier: "Intermèdes nouveaux du Mariage forcé, H. 494,
La, la, la, bonjour"

Για το Μολιέρο υπάρχουν πολλά κείμενο στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ο θρύλος του Δράκοντα: Άη-Γιώργης και μυθικός Περσέας...

 

"San Giorgio e la principessa", Antonio Cicognara

Ο Άγιος Γεώργιος γεννήθηκε στην Καππαδοκία της Μ. Ασίας στα χρόνια του αυτοκράτορα Διοκλητιανού, μεγάλου διώκτη των χριστιανών. Κατατάχτηκε στο ρωμαϊκό στρατό κι  έφτασε στο αξίωμα του χιλίαρχου. Ως τροπαιοφόρος  άγιος και ελευθερωτής συγκεντρώνει πολλές θαυμάσιες διηγήσεις και θρύλους, ανάμεσα στις οποίες δεσπόζει εκείνος που αναφέρεται στην εξόντωση του δράκοντα και της σωτηρίας της βασιλοπούλας.

Σύμφωνα με το θρύλο, την πηγή απ' όπου έπαιρναν νερό οι κάτοικοι της Σιλήνας στη Λιβύη, την φύλαγε ένας δράκος, που  άφηνε το νερό να τρέχει μόνον όταν έβρισκε κάποιον άνθρωπο να φάει. Κάθε φορά αυτός που θα θυσιαζόταν οριζόταν μέσω κλήρου.
Ολόκληροι στρατοί είχαν αντιταχθεί με αυτό το τέρας, χωρίς όμως αποτέλεσμα.
Ο κλήρος έφερε και τη σειρά της κόρης του βασιλιά.

 August Macke: "Heiliger Georg"

Τότε, λέει η παράδοση εμφανίστηκε έφιππος ο Άη Γιώργης, σκότωσε το τρομερό τέρας και έσωσε την ζωή της νεαρής γαλαζοαίματης.

Στον παραπάνω θρύλο του Αγίου Γεωργίου, που σώζει τη βασιλοπούλα από το τέρας και στη συνέχεια στήνεται γιορτή από τους κατοίκους της Σιλήνας για να τού εκφράσουν την ευγνωμοσύνη τους, στηρίζεται η σύνθεση του αγαπημένου βρετανού Σερ Έντουαρντ Ελγκαρ: "Banner of St. George -Το Λάβαρο του Αγίου Γεωργίου" .

Γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας το 1897 για τους εορτασμούς του Ιωβηλαίου έτους της Βασίλισσας Βικτωρίας της Αγγλίας.
Το έργο, για χορωδία και ορχήστρα, ακολουθεί τον τύπο της καντάτας και το λιμπρέτο είναι βασισμένο σε μακροσκελές ποίημα του Shapcott Wensley.
Eκτυλίσσεται σε δυο σκηνές κι έναν επίλογο.
Από τη δεύτερη σκηνή θα ακούσουμε το χορωδιακό: "Δυνατά κλαίνε οι άνθρωποι, Έρχεται ο δράκος!

Elgar: "Banner of St. George-Loud cry the people, the dragon comes"

"Δυνατά κλαίνε οι άνθρωποι, Έρχεται ο δράκος!":

Καθώς από πολλούς υποστηρίζεται ότι οι Βιβλικές ιστορίες βασίζονται στην ανάπλαση-προσαρμογή μύθων από την αρχαία ελληνική μυθολογία, στην προκειμένη περίπτωση ίσως θα μπορούσαμε να συνδέσουμε το επεισόδιο της δρακοντοκτονίας του Αγίου Γεωργίου με την αντίστοιχη του μυθικού Περσέα.

"Ο Περσέας σκοτώνει το τέρας κι ελευθερώνει την Ανδρομέδα", Piero di Cosimo

Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία η Ανδρομέδα ήταν κόρη του Κηφέα, βασιλιά των Κηφήνων και της Κασσιόπης και πεντάμορφη! Οι γονείς της καμάρωναν για το κάλλος της κόρης τους και καυχήθηκαν πως η Ανδρομέδα ήταν ομορφότερη από τις Νηρηίδες, τις κόρες του Ποσειδώνα.

"Perseus and Andromeda", Giuseppe Cesari

Ο θεός της θάλασσας εξοργισμένος για να τούς εκδικηθεί,  προκάλεσε καταιγίδα, πλημμύρισε την Αιθιοπία, κι έστειλε ένα θαλάσσιο τέρας, που κατασπάραζε τους πάντες, ανθρώπους και ζώα. Μόνο ένας τρόπος υπήρχε για να σωθεί η χώρα, όπως απεφάνθη το Μαντείο: να θυσιαστεί η όμορφη Ανδρομέδα στο τέρας. Έτσι την έδεσαν σε ένα βράχο της θαλάσσιας ακτής, αφημένη στο έλεος του κτήνους.
Εκείνη τη στιγμή ο ήρωας Περσέας, γιος του Δία και της Δανάης, που επέστρεφε από τη σφαγή της Μέδουσας είδε τους γονείς της κοπέλας που παρακολουθούσαν από την ακτή βουτηγμένοι στην απόγνωση. Κοιτάζοντας την Ανδρομέδα, ο Περσέας θαμπώθηκε από την απαράμιλλη ομορφιά της!
Οι γονείς του υποσχέθηκαν πως αν κατάφερνε να τη σώσει, θα του τήν έδιναν γυναίκα του.Ο Περσέας δέχτηκε κι όταν μετά απο λίγο το τέρας αναδύθηκε από τη θάλασσα με το στόμα ορθάνοιχτο, έτοιμο να κατασπαράξει τη νεαρή Ανδρομέδα, το γενναίο παλικάρι το σκότωσε!

Tη σκηνή της δρακοντοκτονίας από τον Περσέα που έτσι σώζεται και η Ανδρομέδα, αποτυπώνει στην 4η Πράξη της λυρικής του τραγωδίας "Persée" ο Ζαν Μπατίστ Λυλλί, σύνθεση του 1682 και σε λιμπρέτο του Φιλίπ Κινώ.

Η πράξη διαδραματίζεται στην Αιθιοπική ακτή, όπου έχει ξεσπάσει καταιγίδα από τον οργισμένο Ποσειδώνα που ζητά να θυσιαστεί στο θαλάσσιο δράκοντα η κόρη του βασιλιά, Ανδρομέδα. Μπροστά στα απελπισμένα μάτια του βασιλιά, οι Τρίτωνες αλυσοδένουν την κοπέλα στο βράχο.
Ομως, την τελευταία στιγμή εμφανίζεται ο Περσεας που όλο ορμή ρίχνεται στο τέρας και το σκοτώνει.

Η καταιγίδα κοπάζει και οι Αιθίοπες πανηγυρίζουν τη νίκη τραγουδώντας: "Le monstre est mort-Το τέρας είναι νεκρό".

"Το τέρας είναι νεκρό.

Ο Περσέας νίκησε. 

Ο Περσέας είναι ατρόμητος. 

Όταν η αγάπη γεννιέται στην καρδιά,

τίποτε δεν είν' αδύνατο" 

Jean-Baptiste Lully: "Persée. Act IV, Le monstre est mort":

Moliere - Lully: "Ο ΕΡΩΤΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ"

Καλημέρα με μια Μολιερική "φαρσοκωμωδία", καθώς ο μεγάλος γάλλος θεατρικός συγγραφέας, γεννήθηκε σαν σήμερα, 15 Γενάρη 1622.

Μάστορας της θεατρικής σκηνής,  ο Μολιέρος στα έργα του αντανακλά τα ήθη της εποχής του, τα οποία καυτηρίαζε με απαράμιλλο τρόπο!
Δραματουργός, σκηνοθέτης και ηθοποιός ο ίδιος, καθιέρωσε τη "φαρσοκωμωδία". Υπήρξε ένας έξοχος μάστορας της θεατρικής σκηνής που καυτηρίαζε τα κακώς κείμενα, την υποκρισία και τον φαρισαϊσμό με ευφυή τρόπο, εκφράζοντας τις απόψεις της λαϊκής μάζας!

Υπήρξε συνεργάτης του Ζαν Μπατίστ Λυλλί, (που γνώρισε στην αυλή του βασιλιά όπου εργαζόταν ως χορευτής) και μαζί δημιούργησαν το κωμικό μπαλέτο, ένα είδος κωμικού θεάτρου, που πλαισιώνεται με χορευτικά.

Μια από τις απολαυστικότερες συνεργασίες τους αποτελεί το σύντομης διάρκειας: "L'Amour médecin-Ο έρωτας γιατρός".

Γεμάτη ξεκαρδιστικά επεισόδια αυτή η μικρή φαρσοκωμωδία του Μολιέρου, γράφτηκε το 1665 με εντολή του βασιλιά προκειμένου να παρουσιαστεί  σε δεξίωση στις Βερσαλλίες. Είναι το πιο βιαστικά γραμμένο από όλα τα έργα του, καθώς το συνέταξε εντός 5 ημερών, μόλις!

Λιγότερο διάστημα διέθετε ο Λυλλί, που η σκηνική μουσική του για το Μολιερικό θεατρικό έχει απολαυστικές  μελωδίες, εναρμονισμένες με ευρηματικότατο τρόπο, πλούσιο συνδυασμό οργάνων και χρήση  χορευτικών στυλ.

ΥΠΟΘΕΣΗ:

Ο Σγαναρέλος, ένας πλούσιος αστός, διστάζει να αφήσει την μοναχοκόρη του να παντρευτεί και να φύγει από το σπίτι. Είναι χήρος, φοβάται τη μοναξιά, και τρομερά υπερπροστατευτικός γονιός κι επί πλέον δεν επιθυμεί να δώσει προίκα...
Ο Κλίτανδρος και η Λουκίντα όμως είναι ερωτευμένοι. Ετσι, για να καταφέρουν να παντρευτούν στήνουν μια φάρσα. Πως τάχα η κοπέλα πάσχει από μια σοβαρή ασθένεια.
Ο πατέρας συντετριμμένος καλεί να την εξετάσουν όλοι οι γιατροί της πόλης.

[Εδώ, ο Μολιέρος σχολιάζει καυστικά με μια ανελέητη ειρωνία το ιατρικό επάγγελμα. Κάποιοι γιατροί θέτουν τα προνομιά τους πάνω από την  αλήθεια].

Οι γιατροί εξετάζουν το κορίτσι, όμως διαφωνούν, επιμένουν εγωιστικά σε ψευδείς διαγνώσεις, στην ουσία αδυνατούν να βρουν την κατάλληλη θεραπεία.
Ευτυχώς την κατάλληλη στιγμή καταφθάνει ένας νέος στην πόλη γιατρός, που δεν είναι άλλος από τον ερωτευμένο Κλίτανδρο μεταμφιεσμένο. Αποφαίνεται πως  η κοπέλα πάσχει από βαριά κατάθλιψη και θεωρεί πως μόνο ο έρωτας κι ένας γάμος θα την αναπτερώσουν. Της χορηγεί -δήθεν- ένα δικό του φάρμακο και προτείνει στον πατέρα της να της πουν ψέματα πως οι δυο τους είναι σύζυγοι...

Οι δύο ερωτευμένοι φεύγουν για να παντρευτούν, αφού πρώτα ο Σγαναρέλλος έχει υπογράψει το προικοσύμφωνο πιστεύοντας πως είναι ψεύτικο.
Κατά τη διάρκεια του εορτασμού για την ανάρρωση της Λουκίντας, αποκαλύπτεται  το τέχνασμα κι ο πατέρας θυμώνει τρομερά με τους δυο νέους. Όμως συγκρατείται από τους παρευρισκόμενους, με τη μουσική και το χορό να γαληνεύουν την ψυχή του... Δίνει την ευχή του γιατί συνειδητοποιεί πως  μόνο η αγάπη μπορεί να γιατρέψει την πονεμένη ψυχή. 

(Απόσπασμα...):

O Jean-Baptiste Lully την εποχή σύνθεσης της κωμωδίας

"ΣΓΑΝΑΡΕΛΟΣ: ...Μα, πού πήγε ο γιατρός με την κόρη μου;:
(απευθύνεται στην υπηρέτρια)
Λιζέτα;..Λιζέτα, πού χάθηκες;...[...]
Σε ρωτάω πού πήγαν;

ΛΙΖΕΤΑ: Έφυγαν, κύριε! Έφυγαν για ν' αποτελειώσουν το γάμο!

ΣΓΑΝΑΡΕΛΟΣ: Γάμο;; Ποιο γάμο βρε ανόητη, ψέματα ήταν!

ΛΙΖΕΤΑ: (χαμογελώντας)
Μα την πίστη μου κύριε, με μεγάλη αφέλεια πήρατε μέρος σ' ένα παιχνίδι, που δεν ήταν παιχνίδι αλλά πραγματικότητα που θα κρατήσει ολάκερη ζωή!

ΣΓΑΝΑΡΕΛΟΣ:  Τι είπες;..Δηλαδή και το παιδί μου και τα λεφτουδάκια μου έφυγαν; Πέταξαν;
Ω...ω, καταραμένοι όλοι σας που μού τη σκάσατε!...Καταραμένοι, καταραμένοι!"

Moliere - Lully : L'Amour médecin:

Άλλα κείμενα για το Μολιέρο μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

Azy Gouziou (Άζη Γουζίου)15 January 2021 at 07:41

Γρήγορος ο συγγραφέας, γρήγορος ο συνθέτης αλλά ακόμη πιο γρήγορος ο έρωτας που γιατρεύει τις ψυχές που πονάνε. Πολύ ευχάριστη κι ανάλαφρη η φαρσοκωμωδία του Μολιέρου, Ελπίδα μου και σ' ευχαριστούμε για το αφιέρωμα στην γενέθλια μέρα του! ❤
Replies

ELPIDA NOUSA15 January 2021 at 08:12

Ετσι ειναι Αζη μου!Γοργοπόδαρος ο ερως όταν μιλήσει η καρδιά!
Μολιερος -Λυλλι, το τελειο διδυμο στην αυλη του Λουδοβικου!!!
Ευχαριστω πολύ, φιλη μου!
Καλο μας βραδυ! ❤

Φαέθων: Μεγάλη ήταν η πτώση σου, κι όμως μεγάλη η τόλμη σου...

 

"Φαέθων και το άρμα του Ήλιου", Antonio Tempesta

Στον αρχαιοελληνικό μύθο ο Φαέθων είναι γιος του Ήλιου, που πείθει τον πατέρα του να του επιτρέψει να οδηγήσει το άρμα του. Όμως, άπειρος καθώς ήταν, όταν κατά τη διαδρομή είδε τον ουρανό γεμάτο με παγίδες και τέρατα όπως ο Σκορπιός, φοβήθηκε τόσο που δεν μπόρεσε να ελέγξει τα ηνία του άρματος.
Αποτέλεσμα αυτού ήταν να αφηνιάσουν τα ατίθασα άλογα και ο Ήλιος να φτάσει τόσο κοντά στην Γη, που από την υπερβολική θερμότητα να ξεραίνονται τα πάντα.
Η επέμβαση του Δία ήταν άμεση!
Για να αποφευχθούν τα χειρότερα, έριξε κεραυνό και σκότωσε τον Φαέθοντα.
Ο Φαέθων, με τα μαλλιά του να καίγονται από την αστραπή, πήδησε στο κενό σαν άστρο που έπεφτε...Το νεκρό κορμί του έπεσε στον Ηριδανό ποταμό...
Οι Ηλιάδες θρήνησαν γοερά για το χαµό του αδερφού τους και οι θεοί τις µεταµόρφωσαν σε λεύκες γύρω από τον υγρό τάφο του Φαέθοντα, και τα δάκρυά τους σε κεχριμπάρι.
Η λεύκα θεωρούνταν ιερή για τον Ήλιο, λόγω της λαμπρότητας των φύλλων της.

"Phaeton", Gustave Moreau

"...Ότε απαίσιος δύναμις εμμανής,

φθονούσα τον Φαέθοντα, εκ κορυφής

τον κατεκρήμνισε των ουρανών,

αι αδελφαί του ήλθον μελανείμονες

εις το υγρόν του μνήμα, τον Ηριδανόν,

κ’ ημέραν, νύκτα έκλαιον αι τλήμονες

Κι εθρήνουν μετ’ αυτών όλ’ οι θνητοί

την ματαιότητα ονείρων υψηλών.

Ω τύχη άσπλαχνος, ω μοίρα μισητή,

έπεσε ο Φαέθων εκ των νεφελών!",

θα γράψει γι' αυτόν ο Καβάφης σε ένα από τα "Αποκηρυγμένα" του...

"Ο Φαέθων στο άρμα του ήλιου", Godfried Maes

Πάνω στον τάφο του Φαέθοντα γράφτηκε:

"Εδώ κείται ο Φαέθων, ο ηνίοχος του πατέρα του.

Μεγάλη ήταν η πτώση του, κι όμως μεγάλη η τόλμη του"

(Οβίδιος Μεταμορφώσεις)

Ο μύθος μπορεί να διαβαστεί ως μια αλληγορική απεικόνιση της τιμωρίας που περιμένει κάθε αλαζόνα και επηρμένο, αλλά κι ως αποτύπωση του χάους που θα επικρατήσει αν τα γκέμια της ζωής ανατεθούν σε ακατάλληλους.  

"Αχ, νιάτα, παράτολμα νιάτα!

Πως σας τραβάει το άγνωστο, το βάθος τ’ ουρανού, το φως του ήλιου!

Ω, πόσο είναι άδικο μια τέτοια τόλμη να χαθεί μέσα στον κατασκότεινο Άδη!"
("Μυθολογία των Ελλήνων", Καρλ Κερένυϊ, Εκδ. Εστία)

I. Παθιασμένος με την αρχαιότητα, το 1873 ο Σαιν Σανς συνέθεσε το συµφωνικό ποίηµα "Phaéton Op. 39" βασισµένο πάνω στον οµώνυµο ελληνικό µύθο για το γιο του Ήλιου και της Κλυµένης, ακολουθώντας πιστά καθένα από τα στοιχεία αυτού του μύθου.

Το συμφωνικό ποίημα ανοίγει με μια σύντομη εισαγωγή, όπου τα έγχορδα ξεκινούν ένα ρυθμικό μοτίβο που σχετίζεται σαφώς με τον καλπασμό των αλόγων.
Οι τρομπέτες ξεσπούν σε ένα μεγαλόπρεπο, γεμάτο λαμπρότητα, θέμα. Ακολουθούν τρομακτικοί, αγωνιώδεις ήχοι που πλάθουν μια ατμόσφαιρα ανησυχίας με το σύνολο των οργάνων να μετέχουν στη διαμόρφωση μιας σκηνής, που υποβάλλει τους ακροατές να αφεθούν στο θρήνο για την καταστροφή που πλησιάζει.
Ένα μικρής διάρκειας δεύτερο θέμα εμφανίζεται στα κόρνα ως ελπιδοφόρα νύξη στην ανεξέλεγκτη κατάσταση, γρήγορα όμως ανησυχία και ταραχή επανέρχονται, με κορύφωση τους οξείς συριγμούς στα φλάουτα που αποτυπώνουν τον κεραυνό του Δία.
Το μοιραίο πεπρωμένο του απερίσκεπτου, ορμητικού ήρωα της μυθολογίας αποτυπώνεται στις βαρύγδουπες, ογκώδεις συγχορδίες από τα χάλκινα.
Σταδιακά κατιόντα μοτίβα μεταφέρουν την άδοξη πτώση του Φαέθοντα, με την ορχήστρα να επιστρέφει στο δεύτερο θέμα οδηγώντας βαθμιαία στο θρήνο των Ηλειάδων Νυµφών.
Το συμφωνικό ποίημα ολοκληρώνεται με μια απογυμνωμένη από κάθε μέλισμα μεγαλοπρέπειας και ηρωισμού, παρουσίαση του αρχικού θέματος, μελαγχολικού και πένθιμου χαρακτήρα.

"H πτώση του Φαέθοντα", Ρούμπενς

"Άκουσε τώρα τη σιωπή
Την πιο μεγάλη σιωπή

Που στη σχισμή της παγωμένης στέρνας

Παρεισφρέει

Που ανοίγει την πύλη

Της αβύσσου

Το πέπλο αναμερίζοντας της αυταπάτης

Και πρόσεξε πιο πίσω σου

Το άρμα το περιφλεγές

Που καταπίνοντας θρυμματίζεται

Το άλογο το φτερωτό

Που έρχεται να σε πάρει"

("Φαέθων", Τ. Βαρβιτσιώτης)

Ο Σαιν Σανς αφιέρωσε το έργο του στον μαθητή του, Berthe Le Barbier de Tinan. Η πρεμιέρα έγινε το Δεκέμβριο του 1873 στο Théâtre du Châtelet της γαλλικής πρωτεύουσας, ενώ λίγους μήνες αργότερα ο συνθέτης ετοίμασε μια έκδοση του "Phaéton" για δύο πιάνα που παρουσιάστηκε με μεγάλη επιτυχία στη Salle Érard στο Παρίσι.

Saint-Saëns: "Phaeton Op.39"
Διευθύνει ο Charles Dutoit

ΙΙ. Δυο αιώνες νωρίτερα (1683) ο μύθος του Φαέθοντα είχε απασχολήσει και τον Ζαν Μπατίστ Λυλλί.
Πρώτη λυρική τραγωδία του ήταν η τιτλοφορούμενη "Phaëton" σε γαλλικό λιμπρέτο βασισμένο στην αντίστοιχη ιστορία από τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου.

Η υποδοχή του κοινού στην πρεμιέρα στο Παλάτι των Βερσαλλιών υπήρξε  ενθουσιώδης, με τις παραστάσεις να συνεχίζονται για αρκετά χρόνια με μια μικρή διακοπή για τριάντα ημέρες πένθους μετά το θάνατο της βασίλισσας το 1683.

Καθώς οι όπερες του Λυλλί είχαν και πρόσθετα ονόματα (η όπερα "Atys" λεγόταν "όπερα του βασιλιά" λόγω της αδυναμίας που τής είχε ο Λουδοβίκος,...η "Isis" γνωστή και σαν "όπερα του μουσικού", ονομασίας που οφειλόταν στην περίτεχνη παρτιτούρα) έτσι και η όπερα "Φαέθων" είχε το προσωνύμιο "όπερα του λαού", λόγω της αγάπης και του μεγάλου ενθουσιασμού με τον οποίο αγκάλιασαν το έργο οι Γάλλοι όλων των κοινωνικών τάξεων.

Στην παρτιτούρα της λυρικής τραγωδίας του Λυλλί υπάρχει εγχάρακτη προμετωπίδα με τίτλο:

"Le trébuchement de Phaeton-Η πτώση του Φαέθοντα" του Jean le Pautre:

"Η πτώση του Φαέθοντα", Jean le Pautre

Στην πλοκή, ο Φαέθων, αλαζόνας και υπερβολικά φιλόδοξος εγκαταλείπει την αγαπημένη του Θεανώ, και ζητά από τον βασιλιά της Αιγύπτου το χέρι της κόρης του, Λιβύης. Η μητέρα του Κλυμένη, που γνωρίζει το χάος που θα οδηγήσει η απόφαση του γιου της, προσπαθεί μάταια να τού αλλάξει γνώμη.
Ο Φαέθων παρακινούμενος από τις κοροϊδίες του αντιπάλου του Έπαφου, που αμφισβητεί την ταυτότητα του πατέρα του παίρνει το άρμα του Ήλιου και διασχίζει απερίσκεπτα τον ουρανό.
Η άγρια ​​βόλτα του φέρνει τη συντριβή του.


Η λυρική τραγωδία αναπτύσσεται σε 5 πράξεις με πρόλογο. Αν και νεανικό έργο, εμφανίζει έναν Λυλλί ευρηματικότατο αρμονικά, πολυποίκιλο εκφραστικά, με μια ορχήστρα πλούσια σε ηχόχρωμα προκειμένου να αποδώσει τις γεμάτες ένταση, σκηνές.

Jean Baptiste Lully: "Phaëton, Ouverture":

ΙΙΙ. Ακριβώς πάνω στο ίδιο λιμπρέτο με την όπερα του Λυλλί, στηρίχτηκε και το τρίπρακτο μουσικό δράμα "Fetonte" του Niccolò Jommelli, που έκανε πρεμιέρα το 1768 στο Schlosstheater του Λούντβιχσμπουρκ της Γερμανίας.

"Πήδησε στο άρμα, άρπαξε τα γκέμια και μαστίγωσε τα άλογα. Ξαφνιασμένα ορθώθηκαν τα ζώα, έπειτα με ορμή χύθηκαν στον ουρανό σέρνοντας το άρμα πίσω τους. Γρήγορα όμως ένιωσαν πως το χέρι που τα βαστούσε δεν ήταν του Ήλιου το στιβαρό χέρι, και αγριεμένα τίναξαν τα κεφάλια τους χλιμιντρίζοντας δυνατά. Από τα ρουθούνια τους πετούσαν φλόγες και τα πέταλά τους έβγαζαν σπίθες.
Με το γόνατο στηριγμένο εμπρός του στο χρυσό τοίχωμα του άρματος, γύρευε ο Φαέθων να βαστάξει τ’ άλογα. Ο άνεμος σφύριζε στ’ αυτιά του, τα μαλλιά του τον έδερναν στο πρόσωπο, μα εκείνος με σφιγμένα τα δόντια τραβούσε τα γκέμια για να δαμάσει την ορμή των ζώων.
Ήταν άξιος γιος του Ήλιου..."
("Μύθοι και θρύλοι, Φαέθων", Αλεξ. Δέλτα-Παπαδοπούλου,  Εκδ. Ι. Σιδέρη,)

O Ιταλός συνθέτης, με μεγάλη συνεισφορά στον χώρο της όπερας, διακρίθηκε ως σημαίνων παράγοντας στη μεταρρύθμιση του λυρικού θεάτρου, που υπό την επιρροή του Γιόχαν Άντολφ Χάσσε, κάνει χρήση του "recitativo obbligato", με το οποίο προσδίδει μεγάλη ένταση στις συνθέσεις του και χρωματίζει τις δραματικές σκηνές.

Ο "Fetonte" του Τζομέλι, όπως και οι περισσότερες από τις εξήντα περίπου όπερές του διακρίνεται για την εστίαση στο περιεχόμενο, παρά στις τεχνικές δυνατότητες των τραγουδιστών, που χάριν εντυπωσιασμού κυριαρχούσαν στην ιταλική όπερα της εποχής. 

Niccolò Jommelli: "Fetonte":

Moliere - Lully: "Ο ΑΡΧΟΝΤΟΧΩΡΙΑΤΗΣ"

Με τη "φαρσοκωμωδία" να έχει την τιμητική της εν όψει Καρναβαλιού και στη μνήμη του ΜΟΛΙΕΡΟΥ, που πέθανε σαν σήμερα 17 Φλεβάρη το 1673, χαιρετίζω με Λυλλί και την ουβερτούρα από τον "Αρχοντοχωριάτη".

Ο μεγάλος γάλλος θεατρικός συγγραφέας, Μολιέρος διετέλεσε διευθυντής του θεατρικού θίασου του Λουδοβίκου ΙΔ΄ της Γαλλίας.
Ιδρυτής της "φαρσοκωμωδίας", ένας μάστορας της θεατρικής σκηνής,  στα έργα του αντανακλά τα ήθη όλων των κοινωνικών στρωμάτων, τα οποία καυτηρίαζε με απαράμιλλο τρόπο!

Γνωρίστηκε με τον Ζαν Μπατίστ Λυλλί, που εργαζόταν στην αυλή του βασιλιά ως χορευτής.Ο μετέπειτα πατέρας του γαλλικού ύφους της Μπαρόκ μουσικής δημιούργησε από κοινού με το Μολιέρο το κωμικό μπαλέτο, ένα είδος κωμικού θεάτρου, που πλαισιώνεται με χορευτικά.

Ο "ΑΡΧΟΝΤΟΧΩΡΙΑΤΗΣ" πραγματεύεται τη ματαιοδοξία και τη ματαιοπονία του ανθρώπου, που πασχίζει να υπερβεί το φραγμό της κοινωνικής του θέσης ...  Σατιρίζει τις απόπειρες κοινωνικής αναρρίχησης και την υπεροψία των αριστοκρατών.
Ο Μολιέρος καυτηριάζει, "ξεφωνίζει" τα κακώς κείμενα και συγχρόνως ενσαρκώνει επιδέξια την ενεργητικότητα και την αισιοδοξία των λαϊκών μαζών.

(Απόσπασμα...)

ΖΟΥΡΝΤΑΙΝ:

-Μόνον το πεζόν και οι στίχοι υπάρχουν;
Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ:
-Μάλιστα, κύριε. 
Ό,τι δεν είναι πεζόν είναι στίχοι και ό,τι δεν είναι
στίχοι είναι πεζόν.
ΖΟΥΡΝΤΑΙΝ:
-Και όπως μιλούμε, τι είναι αυτό το όπως μιλούμε;
Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ:
-Πεζόν.
ΖΟΥΡΝΤΑΙN:
-Πώς! όταν λέω: Νικολέτα, φέρε μου τις παντούφλες μου δώσε μου το 
νυχτικό μου σκούφο, είναι πεζό;
Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ:
Μάλιστα, κύριε.
ΖΟΥΡΝΤΑΙΝ:
-Τι διάβολο! απάνω από σαράντα χρόνια μιλώ πεζό χωρίς να το ξέρω;
Σας είμαι καταϋποχρεωμένος, φίλτατε, που μου το μάθατε αυτό!!!"

*****

Απολαυστικές  μελωδίες, εναρμονισμένες με ευρηματικότατο τρόπο, πλούσιος συνδυασμός οργάνων και χρήση  χορευτικών στυλ είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά της σκηνικής μουσικής που συνέθεσε ο Ζαν Μπατίστ Λυλλί για το Μολιερικό θεατρικό, που ξεχειλίζει από ξεκαρδιστικά επεισόδια και φάρσες.

Αξιοσημείωτο είναι πως για την πρεμιέρα συγκεντρώθηκαν οι καλύτεροι ηθοποιοί και μουσικοί της εποχής.
Ο Μολιέρος έπαιξε το ρόλο του Ζουρνταίν φορώντας εντυπωσιακότατα φανταχτερά κοστούμια που συζητήθηκαν εκτενώς... Για να τονιστεί η ματαιοδοξία του ήρωα οι φορεσιές του σχεδιάστηκαν κραυγαλέες, με έντονα χρώματα, χρυσαφιά σιρίτια, ασημί δαντέλες και πολύχρωμα φτερά.
Ο συνθέτης Ζαν Μπατίστ Λυλλί συμμετείχε επίσης στο θίασο χορεύοντας στην τελευταία πράξη που ακούγεται το "Marche pour la cérémonie des Turcs" ερμηνεύοντας το ρόλο του Οθωμανού αγά.

Ο "Αρχοντοχωριάτης" αντανακλούσε την τάση οριενταλισμού που επικραούσε εκείνη την εποχή και γράφτηκε με αφορμή την επίσκεψη του Σουλεϊμάν Αγά στην αυλή του Λουδοβίκου το 1669, όπου προκλήθηκε σκάνδαλο όταν ο οθωμανός πρεσβευτής διατυμπάνισε με τον τρόπο του την ανωτερότητα της Οθωμανικής αυλής έναντι αυτής του Βασιλιά Ήλιου...

Προτείνω να ακούσουμε την ουβερτούρα από το κωμικό μπαλέτο σε μια ηχογράφηση με εξαιρετικό ήχο με Jordi Savall και το σύνολο Le Concert des Nations. 
Στο πρώτο βιολί ο πολυτάλαντος, πολυβραβευμένος και πολυπράγμων μουσικά, Manfredo Kraemer.

ΜΟΛΙΕΡΟΣ-ΛΥΛΛΙ: "Ο Αρχοντοχωριάτης"-Ουβερτούρα:

Έντονου ψυχαγωγικού χαρακτήρα είναι το Marche pour la cérémonie des Turcs, που προορίζεται για χορό και χωρίζεται σε δυο μέρη, τα οποία επαναλαμβάνονται, με περισσότερο χρώμα και ένταση τη δεύτερη φορά.

Το Μαρς ακούγεται στην τελετή απόδοσης -υποτίθεται- τίτλου ευγενείας στον Ζουρνταίν...
Λέγεται ότι αυτή η σκηνή αποτελεί μια αιχμηρή απάντηση του Λουδοβίκου προς τον Τούρκο πρεσβευτή που τον είχε σνομπάρει, και μάλιστα με συμπεριφορά εξίσου υποτιμητική... 

Από τις πρώτες νότες σε σολ μινόρε, όλα δημιουργούν επισημότητα...Θέματα που αντιπροσωπεύουν την μεγαλοπρεπή είσοδο του Βασιλιά Ήλιου. Οι επαναλήψεις προσφέρουν στον ακροατή μια περιδιάβαση στο μονοπάτι εξερεύνησης του ηχοχρώματος καθώς γίνεται είσοδος όλων των διαθέσιμων εκείνη την εποχή, οργάνων...

Lully: "Marche pour la cérémonie des Turcs"

Άλλα κείμενα για το Μολιέρο μπορείτε να διαβάσετε εδώ κι εδώ.