Πούσκιν - Γκλίνκα: "Ρουσλάν και Λουντμίλα"

"O Ρούσλαν αντιμετωπίζει τον κακό μάγο, Τσερνομόρ"
από εικονογράφηση του ποιήματος του Πούσκιν

Σύμφωνα με το νέο ημερολόγιο, ο Αλεξάντρ Σεργκέγεβιτς Πούσκιν γεννήθηκε στις 6 Ιουνίου του 1799. 
Μεγάλος ποιητής, λογοτέχνης και φιλέλληνας, το όνομα του Πούσκιν συνδέεται με την αφετηρία της ακμής της ρωσικής λογοτεχνίας, ενώ αποτέλεσε σημείο αναφοράς για όλους τους μεγάλους συγγραφείς της Ρωσίας, Ντοστογιέφσκι, Τολστόι κ. ά.
Ο μικρόσωμος άνδρας με τα σγουρά μαλλιά και το "μπρούτζινο δέρμα" (χαρακτηριστικά που οφείλονται στην καταγωγή του από έγχρωμο σκλάβο από την Αβησσυνία, που βρέθηκε στην υπηρεσία του Μεγάλου Πέτρου), ο μεγάλος Ρώσος δραματουργός χαρακτηρίστηκε "αρχή κάθε αρχής" από τον ομόεθνό του, Μαξίμ Γκόρκι, ενώ ο Νικολάι Γκόγκολ έγραψε πως "ο Πούσκιν για τους ποιητές υπήρξε η εξ ουρανού πεσμένη ποιητική φλόγα που απ' αυτήν, σαν κεράκια, άναψαν άλλοι ποιητές".


Σαν παιδί, ο Πούσκιν ήταν ανυπάκουο και απείθαρχο. Η συμπεριφορά της μητέρας του δεν ήταν στοργική απέναντί του, με αποτέλεσμα να μη διαμορφωθεί ιδιαίτερα κοινωνικός. Δεν εκδήλωνε εύκολα τα συναισθήματά του και δεν μοιραζόταν με τους άλλους τις σκέψεις του. Αυτή η εσωστρέφειά του τον έστρεψε στη συγγραφή.
Με τους γονείς του μιλούσαν γαλλικά, συνήθεια των ευγενών της εποχής. Τα ρωσικά τα έμαθε από τη γιαγιά του και τους δουλοπάροικους που υπηρετούσαν στο σπίτι του. Από την γκουβερνάντα του 
κι από το θείο του Βασίλι Πούσκιν, που ήταν ποιητής, έμαθε να αγαπά τη λαϊκή ρωσική ποίηση.

Στη μουσική, και κυρίως στο χώρο της όπερας, η αναφορά στον Πούσκιν αποκτά ιδιαίτερο περιεχόμενο. Στο έργο του στηρίχτηκε το λιμπρέτο για πολλές σημαντικές- όπερες: Ευγένιος Ονιέγκιν, Μαζέπα, Ντάμα-Πίκα, Μπόρις Γκοντούνωφ, Μότσαρτ και Σαλιέρι, Ο Χρυσός Πετεινός, Μάβρα κ.ά.
Η προτίμηση των συνθετών στο έργο του Πούσκιν, για πολλούς οφείλεται στη μουσικότητα της ποιητικής του γλώσσας, που συχνά παρομοιάζεται με τη μουσικότητα και τον πλούτο της αρχαίας ελληνικής.

"Pushkin και Zhukovsky παρακολουθούν τον Glinka, που παίζει πιάνο"
(pinterest)

Καρδιακός φίλος του Πούσκιν υπήρξε ο Μιχαήλ Γκλίνκα, ο ηγέτης της ρωσικής όπερας. 
Οι Πούσκιν και Γκλίνκα γεννήθηκαν με διαφορά 5 ετών. Η κοινή τους προσφορά στo ρωσικό πολιτισμό είναι ανεκτίμητη, γι' αυτό και τα ονόματά τους συχνά τοποθετούνται δίπλα-δίπλα.
Ο Ρώσος κριτικός V. Stasov έγραψε:

"Ο Γκλίνκα στη ρωσική μουσική έχει την ίδια σημασία με τον Πούσκιν στη ρωσική ποίηση. Και οι δύο είναι οι ιδρυτές της νέας ρωσικής δημιουργικότητας, και οι δύο είναι βαθιά εθνικοί, και οι δύο δημιούργησαν μια νέα ρωσική γλώσσα - στην ποίηση και τη μουσική".

Πούσκιν και Γκλίνκα συνεργάστηκαν στην περίφημη όπερα: "Ρουσλάνος και Λουντμίλα". Από την αρχή της γνωριμίας τους άρχισαν να συζητούν τη δυνατότητα δημιουργίας μιας όπερας βασισμένης στο συγκεκριμένο ρώσικο παραμύθι.

Aπό την πρώτη έκδοση του ποιήματος του Πούσκιν:
"Ρουσλάν και Λουντμίλα"

Ο Πούσκιν είχε αρχίσει να γράφει το ομότιτλο ποίημά του: "Ρουσλάν και Λουντμίλα" το1817 ενώ ήταν ακόμη μαθητής. Για την πλοκή του στηρίχτηκε σε παλιά ρωσικά παραμύθια κα θρύλους, που είχε ακούσει από τη γιαγιά και την γκουβερνάντα του.
Είναι γραμμένο με χαρακτηριστικά αφηγηματικού έπους και αποτελείται από πρόλογο-αφιέρωση, έξι "cantos" και επίλογο.

Χρονικά ο νεαρός ποιητής μάς μεταφέρει στην παγανιστική Ρωσία, όπου την Λουντμίλα, κόρη του Πρίγκιπα Βλαντιμίρ του Κιέβου διεκδικούν για γυναίκα τους τρεις νεαροί, ανάμεσά τους και ο ιππότης, Ρουσλάν.

Ο ιππότης Ρουσλάν έφιππος απέναντι στο κεφάλι του Γίγαντα
(γραμματόσημο)

Την ημέρα του γάμου τους, τη Λουντμίλα απαγάγει ο κακός μάγος, Τσερνομόρ ο οποίος φέρνει την κοπέλα σ' ένα μαγεμένο δάσος και κει πέφτει σε αιώνιο ύπνο. Ο Ρουσλάν με τη βοήθεια λευκής μαγείας, αντιμετωπίζει διάφορα περιστατικά στο δρόμο του, όπως να σκοτώσει το κεφάλι του Γίγαντα και να αποκτήσει το μαγικό σπαθί (επεισόδιο που μαρτυρά τη γκροτέσκο φαντασία του ποιητή). Τελικά καταφέρνει να εντοπίσει τη γυναίκα και να τη σώσει. Τής φορά το δακτυλίδι με τις μαγικές ιδιότητες και κείνη ξυπνά από το λήθαργο.

Η όπερα ολοκληρώνεται με το γαμήλιο γλέντι, όπου ο λαός ευχαριστεί τους θεούς για την αίσια έκβαση της ιστορίας και χαίρεται για την ευτυχία του νεαρού ζευγαριού.

Ο Πούσκιν δημοσίευσε το ποίημά του το 1820 και το αφιέρωσε στις "βασίλισσες της ψυχής του", όπως αποκαλούσε όλες τις νεαρές καλλονές, με την ελπίδα ότι κάποια ερωτευμένη κοπέλα θα το διαβάσει κρυφά...

Ρουσλάν και Λουντμίλα: ΑΦΙΕΡΩΣΗ:

"Για σένα,  βασίλισσα της ψυχής μου, 

ομορφιές, μόνο για σένα.

Μύθους των εποχών του παρελθόντος, 

σε ώρες χρυσές αναψυχής, 

απόηχους ενός γέρου αφηγητή, 

με χέρι πιστό, έγραψα. 

Δέξου την παιχνιδιάρικη δουλειά μου! 

Δεν χρειάζομαι έπαινο

με ευφραίνει η ελπίδα πως 

ένα κορίτσι θα συγκινηθεί απ' αγάπη

κι ίσως κρυφά κοιτάξει 

τα τραγούδια μου τ' αμαρτωλά..."

Μιχαήλ Γκλίνκα

Ο Μιχαήλ Γκλίνκα επεξεργαζόταν το θέμα μια πενταετία, το διάστημα 1837-1842.Η αρχική σκέψη ήταν το λιμπρέτο να γραφτεί από τον ίδιο τον Πούσκιν, κάτι που δεν πραγματοποιήθηκε λόγω του θανάτου του ρώσου ποιητή στην μονομαχία του με τον γάλλο αξιωματικό, Ζωρζ ντ' Αντές ο οποίος βομβάρδιζε ερωτικά την όμορφη γυναίκα του ποιητή, Ναταλία.

Έτσι το λιμπρέτο γράφτηκε από τους Shirkov και Markevich.

Η όπερα διακρίνεται για το έντονο, ρωσικό χρώμα της, την ευφάνταστη χρήση ανατολίτικων μοτίβων και την πλούσια ενορχήστρωση.
Χαρακτηριστική είναι η επεξεργασία της παραλλαγής της λαϊκής μελωδίας από τον Γκλίνκα, η λεγόμενη "τεχνική αλλαγής φόντου", που γίνεται περισσότερο εμφανής στο εναρκτήριο χορωδιακό της τρίτης πράξης (Persian Chorus), όπου η λαϊκή μελωδία ακούγεται αυθεντική χωρίς προσμίξεις πέντε φορές, ενώ η ορχήστρα ακολουθεί σε κάθε επανάληψη διαφορετικό μουσικό υπόβαθρο.

Το εξώφυλλο της παρτιτούρας της όπερας

Ακούμε το συγκεκριμένο μέρος, όπου νεαρές Περσίδες σαγηνεύουν ως άλλες Σειρήνες με το τραγούδι τους τους ταξιδιώτες, με σκοπό να τους αποπλανήσουν και παρασύρουν στο μαγικό δάσος, όπου βρίσκεται το μαγικό κάστρο τους:

Απλώνεται στην πλάση το σκοτάδι της νύχτας.

Κρύος άνεμος έρχεται απ' τη θάλασσα.

Είναι πολύ αργά, νεαρέ ταξιδιώτη!

Κρύψου στον όμορφο πύργο μας.

Εδώ τη νύχτα βρίσκεις γαλήνη κι ευδαιμονία,

και τη μέρα υπάρχει θορυβώδες γλεντοκόπι.

Έλα σε μια φιλική εξομολόγηση,

Έλα, νεαρέ ταξιδιώτη!

Εδώ θα βρεις πληθώρα από ομορφιές.

Νιες που μιλούν με λόγια ευγενικά και δίνουν απαλά φιλιά.

Δέξου τη μυστική κλήση τους,

Έλα, νεαρέ ταξιδιώτη!"

Glinka: "Ruslan and Lyudmila", Act III, Persian Chorus":

"Ο Γκλίνκα συνθέτει την όπερα: "Ρουσλάν και Λουντμίλα"
(Ilya Repin)

Όταν μια από τις παραστάσεις της όπερας παρακολούθησε αργότερα ο Φραντς Λιστ, ο Ούγγρος συνθέτης αγκάλιασε με εγκωμιαστικούς χαρακτηρισμούς την όπερα του Γκλίνκα, δείχνοντας ιδιαίτερο ενθουσιασμό για την Ουβερτούρα της:

"Περίφημα εξωτικά μοτίβα, τολμηρή, πρωτότυπη η μουσική του "Ruslan",
με εντυπωσίασε η καινοτομία της μουσικής".
(Φραντς Λιστ)

Και πράγματι, έχει καθιερωθεί να εκτελείται -ανεξάρτητα από το σύνολο της όπερας- η περίφημη Εισαγωγή της.

Αρχίζει με επιφωνηματικές αρμονικές προόδους σε tutti, διανθιζόμενες από υποβλητικές κλιμακώσεις των εγχόρδων, απ' όπου αναδύεται ένα χαρούμενο μοτίβο. Ακολουθεί ένα cantabile από το σόλο φαγκότο ήπιας συνοδείας από την ορχήστρα. Το ίδιο θέμα επανεμφανίζεται σε απρόσμενη τονικότητα προσδίδοντας θέρμη και ένταση . Ένας έξοχος επίλογος επικυρώνει τον αναβρασμό των προηγούμενων θεμάτων, προοιωνίζοντας ένα όμορφο, ερωτικό παραμύθι με αίσιο τέλος...

Glinka - Ruslan and Lyudmila, Overture / Valery Gergiev:

Για τον Πούσκιν, όπως και τον Γκλίνκα υπάρχουν και άλλα άρθρα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Πούσκιν: Μότσαρτ και Σαλιέρι, διάνοια και κακουργία...

"Portrait of  Pushkin", Carl Peter Mazer

 

Ο Αλεξάντρ Πούσκιν γεννήθηκε σαν σήμερα, 26 Μαϊου του 1799. Μεγάλος ποιητής, λογοτέχνης και φιλέλληνας, το όνομά του συνδέεται με την αφετηρία της ακμής της ρωσικής λογοτεχνίας.
Αυτός ο μικρόσωμος άνδρας με τα σγουρά μαλλιά και το "μπρούτζινο δέρμα", (χαρακτηριστικά που οφείλονται στην καταγωγή του από έγχρωμο σκλάβο από την Αβησσυνία, που βρέθηκε στην υπηρεσία του Μεγάλου Πέτρου), υπήρξε σημείο αναφοράς για όλους τους μεγάλους συγγραφείς της Ρωσίας, Ντοστογιέφσκι, Τολστόι...

 Ο μεγάλος ποιητής, δραματουργός και πεζογράφος της Ρωσίας, χαρακτηρίστηκε "αρχή κάθε αρχής" από τον ομόεθνό του, Μαξίμ Γκόρκι, ενώ ο Νικολάι Γκόγκολ έγραψε πως "ο Πούσκιν για τους ποιητές υπήρξε η εξ ουρανού πεσμένη ποιητική φλόγα που απ'αυτήν, σαν κεράκια, άναψαν άλλοι ποιητές".


Οι βιογράφοι του τον χαρακτήρισαν ανυπάκουο και απείθαρχο ως παιδί. Η συμπεριφορά της μητέρας του δεν υπήρξε αρκετά στοργική απέναντί του, με αποτέλεσμα να διαμορφώσει έναν εσωστρεφή χαρακτήρα. Στο σπίτι του -όπως συνηθιζόταν στους κύκλους ευγενών της εποχής- μιλούσαν μόνο γαλλικά. Τα ρωσικά τα έμαθε από τη γιαγιά του και τους υπηρέτες τους. Από την γκουβερνάντα του έμαθε ν' αγαπά τη λαϊκή ρωσική ποίηση, αλλά κι από το θείο του Βασίλι Πούσκιν, που ήταν ποιητής.

Το γραφείο του Πούσκιν

Δεύτερη από τις μικρές τραγωδίες του τιμώμενου σήμερα ποιητή, είναι η τιτλοφορούμενη: "Μότσαρτ και Σαλιέρι".

Πρωτοσυνέλαβε την ιδέα της γραφής της το 1826 αλλά την ολοκλήρωσε το 1830. Αναφέρεται φυσικά στη δολοφονία του Μότσαρτ από τον Σαλιέρι, εκδοχή που εκείνη την εποχή μετά το θάνατο το 1825 του Σαλιέρι, είχε πλατιά διάδοση.
Ο αρχικός τίτλος που ο Πούσκιν είχε δώσει στην τραγωδία του ήταν: "Φθόνος" και ανέβηκε στη σκηνή του Μπολσόι της Πετρούπολης το 1832. Είναι δε, το μοναδικό από τα έργα του Πούσκιν που παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Στο μικρής διάρκειας θεατρικό εμφανίζονται μόνο τρεις χαρακτήρες: ο Μότσαρτ, ο Σαλιέρι και ένας τυφλός γέρος βιολιστής.

Η αυλαία ανοίγει κι εμφανίζεται μονάχος ο Σαλιέρι να μονολογεί:

"Αλήθεια, δεν υπάρχει, λεν, στη γη

Μήτε και στα ουράνια υπάρχει αλήθεια...

Μ' έρωτα για την τέχνη ήρθα στον κόσμο

παιδί σαν ήμουνα και τ' αρμόνιο ηχούσε

από ψηλά μεσ' στην παλιά εκκλησία

τ' άκουγα αχόρταγα και γλυκά δάκρυα

από τα μάτια μου άθελα κυλάγαν.[..]

Τότε αποθάρρεψ' όλο γνώση να δοθώ

σ' όνειρα ηδονικά δημιουργίας

σ' έκστασιν έγραφα, κρυφά όμως, μουλωχτά

τη δόξα μη αποτολμώντας

[..]

Όχι δεν γνώρισα ποτέ το φθόνο!

Ποτέ! Μήτε και τότε που ο Πιτσίνι

τους άξεστους σαγήνευε τους Παριζιάνους[..]

Κανείς! Τώρα όμως -ο ίδιος θα το πω-

ζηλεύω. Είμαι ζηλόφθονος, βαθιά,

και βασανιστικά φθονώ. -Ουρανέ,

που' ναι το δίκιο σου αν το δώρο το ιερό

έρχεται τρελού κεφάλι να φωτίσει,

αργόσχολου γλεντζέ;...Ω, Μότσαρτ, Μότσαρτ"

Ανοίγω μια παρένθεση για να αναφέρω ότι στη μουσική, κυρίως στο χώρο της όπερας, η αναφορά στον Πούσκιν αποκτά ιδιαίτερο περιεχόμενο. Στο έργο του στηρίχτηκε το λιμπρέτο για πολλές σημαντικές όπερες, μερικές από τις οποίες παραθέτω με χρονολογική σειρά: Ευγένιος Ονιέγκιν, Μαζέπα, Ντάμα-Πίκα, Μπόρις Γκοντούνωφ, Ρουσλάνος και Λουντμίλα, Το Παραμύθι του Τσάρου Σαλτάν και άλλες...

Η προτίμηση των συνθετών στο έργο του Πούσκιν πέρα από το επίπεδο του μύθου οφείλεται σύμφωνα με τους ειδικούς στη μουσικότητα της ποιητικής του γλώσσας, που "παρομοιάζεται με τη μουσικότητα και τον πλούτο της αρχαίας ελληνικής".


Το λιμπρέτο της μονόπρακτης όπερας(σε δομή ζίνγκσπηλ) του Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακωφ: "Μότσαρτ και Σαλιέρι" στηρίζεται κατά λέξη πάνω στο μικρό θεατρικό του Αλεξάντρ Πούσκιν. Αναπτύσσεται σε δυο σκηνές, όπως και η μικρή τραγωδία του ρώσου δημιουργού και γράφτηκε το 1897.

Κεντρικό θέμα της όπως αναφέραμε, ο απόκρυφος μύθος ότι ο Σαλιέρι δηλητηρίασε τον Μότσαρτ από ζήλια για τη μουσική ιδιοφυία του δεύτερου.

Στη σκηνή εμφανίζεται ο Μότσαρτ:

"Ερχόμουνα σε σένα

φέρνοντας κάτι για να σου το δείξω

μα, όπως περνούσα από την ταβέρνα, ξάφνου

βιολί άκουσα να παίζει...ε, φίλε μου Σαλιέρι

Πιο αστείο δεν θ' άκουσες ποτέ σου...βιολιστής

τυφλός έπαιζε στην ταβέρνα

Δεν άντεξα κι έφερα δω το βιολιστή

πεσκέσι η τέχνη του από με για σένα!

(γυρνώντας στο γέρο):

Πέρασε μέσα! Παίξε κάτι από τον Μότσαρτ

(ο τυφλός γέρος μπαίνει και αρχίζει να εκτελεί μια άρια από τον Δον Ζουάν)

F. Shalyapin ως Σαλιέρι(δεξιά) και
V. Shkafer(αριστερά) ως Mότσαρτ στην πρεμιέρα

Η πρεμιέρα της όπερας του Κόρσακωφ έγινε στη Μόσχα το 1898 με τον Φιόντορ Σαλιάπιν να ερμηνεύει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Σαλιέρι.


Ο μεγάλος τραγουδιστής ισχυριζόταν πως δεν ανέλαβε το ρόλο του Μότσαρτ γιατί οι άριές του δεν ξεπερνούσαν τη νότα σολ, και έτσι δεν έδινε στον ερμηνευτή την ευκαιρία να αναδείξει τις φωνητικές του ικανότητες και το φωνητικό εύρος του.

Ο Ρίμσκι-Κόρσακοφ στη θαυμαστή παρτιτούρα του ενσωμάτωσε αποσπάσματα από το "Ρέκβιεμ" και τον "Ντον Τζιοβάννι" του Μότσαρτ.


Επιστρέφουμε στο θεατρικό του Πούσκιν.
Ο Μότσαρτ κάτι έχει φέρει για τον Σαλιέρι, είπε πριν...

ΣΑΛΙΕΡΙ: Τι μου'χεις φέρει;

ΜΟΤΣΑΡΤ: Μπα, κάτι τιποτένιο

μια απ' αυτές τις νύχτες 

με τυραννούσε η αϋπνία, ξέρεις

κι ήρθαν στο νου μου δυο τρεις σκέψεις

σήμερα στο χαρτί τις είχα ρίξει κι είπα

τη γνώμη σου ν' ακούσω, αλλ' όμως τώρα

δεν έχεις διάθεση.

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Αχ, Μότσαρτ, Μότσαρτ!

Πότε δεν έχω διάθεση για σένα;

Κάθισε.Ακούω..

ΜΟΤΣΑΡΤ(στο πιάνο)

Φαντάσου κάποιον.

ερωτευμένο με κάποιαν ομορφούλα

είμαι χαρούμενος... και ξάφνου, νεκρικό

ένα όραμα αιφνίδιο, σκότος, κάτι τέτοιο...

Άκουσε!(παίζει)

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Με τέτοιο "κάτι" ερχόσουν

και μπόρεσες να σταματήσεις σε ταβέρνα

ν'ακούσεις τον τυφλό ζητιάνο; Ω, Θεέ μου!

[..]

Τι βάθος!

Τι τόλμη αλήθεια, τι αρμονία! Μότσαρτ,

είσαι Θεός, κι ο ίδιος δεν το ξέρεις

εγώ όμως, το ξέρω, εγώ!"

Ακούμε τη θαυμαστή σύντομη εισαγωγή και την πρώτη σκηνή με τον αρχικό διάλογο ανάμεσα σε Σαλιέρι και Μότσαρτ, που διαβάσαμε παραπάνω. Στο 9:08 μπαίνει ο τυφλός βιολιστής και εκτελεί το μοτίβο από τον Ντον Τζιοβάννι.

Στο 12:32 ο Μότσαρτ παίζει στο πιάνο την ανάλαφρη μελωδία του έρωτα, που μεταλλάσσεται ξάφνου(13:17) για να αποδώσει το απόκοσμο και σκοτεινό για το οποίο κάνει λόγο λίγο νωρίτερα...

Mozart and Salieri, Op. 48, Scene 1:

"Recht, sagt ein Wort, gibt es auf Erden nicht-Αλήθεια, δεν υπάρχει, λεν, στη γη"

ΣΑΛΙΕΡΙ

Μα όχι, δεν δύναμαι ν' αντισταθώ στη μοίρα!

στο ριζικό μου: μου' λαχεν ο κλήρος

να τόνε σταματήσω -αλλιώς χαθήκαμε όλοι-

εμείς οι μύστες, οι ιερείς της μουσικής

Να το φαρμάκι

[..]

Ήρθεν η ώρα!

Σήμερα στάξε στης φιλίας την κούπα!"

Με αυτά τα λόγια κλείνει η πρώτη από τις δυο σκηνές της τραγωδίας του Πούσκιν με τον Σαλιέρι να παίρνει την απόφαση να δηλητηριάσει τον μεγάλο του αντίπαλο.
Έχει προηγηθεί ο διάλογος πάνω στο Ρέκβιεμ, που παρήγγειλε στον Μότσαρτ ένας μαυροντυμένος άγνωστος και του έχει δημιουργήσει δυσάρεστο προαίσθημα...

Στην επόμενη σκηνή, ο Σαλτσβουργιανός που έχει γεννήσει τα φθονερά αισθήματα στην ψυχή του Σαλιέρι, μόλις έχει πιει από το κρασί με το δηλητήριο, ευχόμενος:

ΜΟΤΣΑΡΤ:

Πίνω για σένα φίλε,

για την ειλικρινή τη συμμαχία

το Μότσαρτ που ένωσε με το Σαλιέρι,

της αρμονίας δυο γιους.

Έτσι δεν είναι;

[..]

Άκουσε το Ρέκβιεμ μου..."(7:23)

Mozart and Salieri, Op. 48, Scene 2:

Ο Μότσαρτ ενθυμούμενος τη συνεργασία του Σαλιέρι με τον Μπωμαρσαί στο παρελθόν,  τον ρωτά:

ΜΟΤΣΑΡΤ:

"Ο Μπωμαρσαί ήτανε κοντινός σου φίλος!

Σαλιέρι, αλήθεια, ο Μπωμαρσαί δηλητηρίασε κάποιον;

Ήτανε διάνοια σαν εσέ και μένα

Μεγαλοφυία και κακουργία

δυο πράγματα ασυμβίβαστα δεν είναι;"

Ο Πούσκιν ευρηματικά συνδυάζει τα δυο περιστατικά-φήμες, προδιαθέτοντας τον θεατή για ό,τι θα επακολουθήσει.

ΜΟΤΣΑΡΤ:

Νοιώθω άσχημα όμως, βαριά. Θα πάω να κοιμηθώ

Αντίο, λοιπόν!

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Αντίο.

Θα κοιμηθείς για πάντα, Μότσαρτ!

Όμως, να'χει δίκιο

και δεν είμαι καμμιά μεγαλοφυία;

Διάνοια και κακουργία

Δυο πράγματα ασυμβίβαστα;..."

Η όπερα τελειώνει με το Σαλιέρι να στοχάζεται και να αφήνει αναπάντητα τα ερωτηματικά για το τι ακριβώς έγινε εκείνο το βράδυ του θανάτου του Μότσαρτ...

ΣΑΛΙΕΡΙ:

"Κι ο Μπουαναρότι; Μα αν είναι παραμύθι

του ηλίθιου, χαζού όχλου και δεν ήταν

και του Βατικανού ο δημιουργός, φονιάς;"

(Αλεξάντρ Πούσκιν: "Μότσαρτ και Σαλιέρι", εκδ. Δωδώνη,μτφ.Πετ. Ανταίος, σελ.10-12, 14-16, 23)

"Portrait of  Pushkin", Konstantin Somov

Η κατακλείδα του Πούσκιν στηρίζεται στις φήμες για ένα τρομερό φόνο που αμαύρωσε το όνομα του μεγάλου αναγεννησιακού καλλιτέχνη, Michelangelo Buonarroti.
Είχε κυκλοφορήσει ότι μαχαίρωσε μέχρι θανάτου έναν νεαρό, το σώμα του οποίου χρησιμοποίησε για μελέτη ανατομίας στο εργαστήριό του. Ένα επεισόδιο που δεν είναι ιστορικά τεκμηριωμένο, δεν υπήρξε ποτέ καταγγελία ή δίκη, ούτε ποτέ διώχθηκε ο καλλιτέχνης.

Η ιδιοφυΐα του Μιχαήλ Άγγελου είχε σίγουρα γεννήσει, όπως και μετέπειτα ο Μότσαρτ, τον φθόνο στους λιγότερο επιφανείς συναδέλφους του και μάλλον κάποιος απ' αυτούς για να τον συκοφαντήσει κυκλοφόρησε τη φήμη...

Ο ευφυέστατος Πούσκιν δημιουργεί προβληματισμό για τη μοίρα των ιδιοφυών ανθρώπων. Δεν παίρνει όμως άμεσα θέση για το τί πιστεύει τί συνέβη και αφήνει τον αναγνώστη-θεατή του να αναρωτηθεί και να οδηγηθεί στα προσωπικά του συμπεράσματα. Μήπως ο Σαλιέρι υπήρξε μια παρεξηγημένη προσωπικότητα;...Ας θυμηθούμε ότι σαν συνθέτης τίμησε την τέχνη του, με καίρια  την παρουσία του στη μουσική ζωή της Ευρώπης. Βοήθησε δε, σημαντικά στην ανάπτυξη του μελοδράματος του 18ου αιώνα και κυριάρχησε στην ιταλόγλωσση όπερα στην Αυστρία...

Ανάμεσα στις δυο σκηνές της όπερας, "Μότσαρτ και Σαλιέρι", ο Ρίμσκι-Κόρσακωφ παρεμβάλλει ένα πολύ μικρής διάρκειας, αλλά εξαιρετικής ποιότητος ιντερμέδιο, αντιστικτικής φόρμας που μεταφέρει την εσωτερική ταραχή και αναστάτωση του Σαλιέρι σχετικά με την αποτρόπαια πράξη που σχεδιάζει. Σε μορφή φούγκας αναπτύσσονται μοτίβα από τα δυο Μοτσάρτια αριστουργήματα...

Mozart and Salieri, Op. 48: Intermezzo:

Γκλίνκα και Πούσκιν... Ερωτικά σκιρτήματα για μάνα και κόρη...

 

Η πρώτη μέρα του Ιούνη του 1804 δεν έφερε μόνο το καλοκαίρι, έφερε στη ζωή έναν περίφημο συνθέτη! Τον "πατέρα" της ρωσικής μουσικής, αφού το έργο του, αν και μικρό σε όγκο, θεμελίωσε εκείνο των μεταγενέστερων ρώσων συνθετών.
Μιχαήλ Γκλίνκα!

Ένα αγόρι τρομερά ευαίσθητο και λέγεται πως το μουσικό του αυτί καλλιεργήθηκε όταν μικρός άκουγε καθημερινά τις καμπάνες της εκκλησίας του χωριού του, τα λαϊκά τραγούδια των γυρολόγων και τους ήχους της φύσης.

O Γκλίνκα παρότι ασθενική φύση και με αρκετές ταλαιπωρίες από ασθένειες, η στάση του απέναντι στη ζωη ήταν θετική και αισιόδοξη.
Ένας μποέμ -θα τον χαρακτηρίζαμε- τύπος, που αγαπούσε τη διασκέδαση με φίλους, το κρασί και λάτρευε τα ταξίδια.
Γνωρίζουμε πως ταξίδεψε στη Γαλλία, την Ιταλία, τη Γερμανία και την Ισπανία για να γνωρίσει τη λαική μουσική των χωρών αυτών και να εμπνευστεί κατάλληλα για τη δική του "εθνική" μουσική την οποία αργότερα θα υπηρετούσε με φλογερό πάθος.
Εκτός από αυτά όμως, λάτρευε και τις γυναίκες, που με τη σειρά τους δύσκολα αντιστέκονταν στη γοητεία του νεαρού συνθέτη, αλλά και τις τρυφερές, ρομαντικές μελωδίες του για φωνή και πιάνο, τις οποίες εκτελούσε -εικοσάχρονος ων- στα περίφημα καλλιτεχνικά σαλόνια της Αγίας Πετρούπολης.

Πρόκειται για τις εκπληκτικές romances του, που εγκωμιάστηκαν από τους κοσμικούς κύκλους, καθώς ο νεαρός συνθέτης και πιανίστας ενθουσίαζε με τον τρόπο που έντυνε τους στίχους των ποιητών. Αποτελούν ενδιαφέρουσες συνθέσεις αυτής της περιόδου, που συχνά ερμήνευε  ό ίδιος ως ερασιτέχνης τραγουδιστής.
Οι ρομάνς, αν και  κομμάτια της νεότητας του συνθέτη, αναδύουν μια λεπτή, βελούδινη έκφραση ευγενικών αισθημάτων.
Τα περισσότερα από τα τραγούδια αυτά υιοθετούν το γαλλικό και  ιταλικό στιλ που επικρατούσαν στα κοσμοπολίτικα σαλόνια της Αγίας Πετρούπολης της εποχής, διακρίνονται για τη γοητεία τους υποδεικνύοντας  έναν σπουδαίο μελωδιστή και κυρίως έναν μεγάλο εραστή της ανθρώπινης φωνής!

Αρκετά από αυτά τα τραγούδια βασίζονται σε ποιήματα του Πούσκιν.

Η μελοποίηση του ποίηματος:  "Ne poy krasavitsa pri mne-Μην τραγουδάς, ομορφιά μου"  έγινε  το 1828, πριν ακόμη ο Πούσκιν δημοσιεύσει το κείμενό του(το ποίημα θα μελοποιήσει αργότερα  και ο Ραχμάνινωφ).

"Αννα Κερν", σχέδιο του Πούσκιν

Ο ποιητής το είχε γράψει το 1825 για την  Άννα Πετρόβνα  Κερν, κυριευμένος από τον έρωτά της, όταν τη γνώρισε το καλοκαίρι του 1825, κατά τη διάρκεια της παραμονής της στο Τριγκόρσκο, όπου ο ποιητής ζούσε εξόριστος.

"Μην τραγουδάς, ομορφιά μου, για μένα
τα λυπημένα τραγούδια της Γεωργίας
μου θυμίζουν μια διαφορετική ζωή
και μια μακρινή γη..."

Αξιοσημείωτη είναι η σύμπτωση ότι ο Γκλίνκα θα γνωρίσει και θα ερωτευτεί αργότερα την κόρη της Άννας Κερν, Εκατερίνα, που θα  φλογίσει την καρδιά του ρώσου καλλιτέχνη, τόσο που ο Γκλίνκα να τής προτείνει να τον συνοδεύσει στο εξωτερικό πριν ακόμη εκείνος  πάρει διαζύγιο από την πρώτη του γυναίκα.
Κάτι που τελικά έγινε, όμως ταξιδεύοντας χωριστά για να μην πυροδοτήσουν σχόλια και φήμες.

"To πρόσωπό της είναι χλωμό, μελαγχολικό, όμως έχει μεγάλα, φωτεινά και τόσο εκφραστικά μάτια! Είναι ασυνήθιστα λεπτή με μια ιδιαίτερη νεραϊδένια ομορφιά και αξιοπρέπεια", θα γράψει στο ημερολόγιό του ο Γκλίνκα για την Εκατερίνα...

"Ne poy krasavitsa pri mne-Μην τραγουδάς , ομορφιά μου", Pushkin - Glinka:

       Εκατερίνα Κερν(musopus)

Είναι πια δεκαετία του 1840 και ο ερωτοχτυπημένος δημιουργός, που πάντα η γυναικεία φύση τον έλκυε και τον ενέπνεε, αφιερώνει στην Εκατερίνα το γοητευτικό  "Waltz Fantasy" μέσω του οποίου εκφράζει τα ρομαντικά του συναισθήματα απέναντι της.

Βρίσκεται σε διάσταση με τη σύζυγό του...
"Η θλίψη μου είναι ελαφριά", θα γράψει στην παρτιτούρα ο Γκλίνκα, φράση δανεισμένη από άλλο ποίημα του Πούσκιν.

Οι μουσικοκριτικοί χαρακτήρισαν τα μέρη του Βαλς  "φωτεινά, αισιόδοξα και ως η πληρέστερη έκφραση της δημιουργικής έμπνευσης και  τέχνης του Γκλίνκα". 

Mikhail  Glinka: "Valse-Fantasie":

Το 1845, το βαλς για την Εκατερίνα ενορχηστρώθηκε από τον ίδιο τον συνθέτη, και παρουσιάστηκε στο Παρίσι υπό την μπαγκέτα του Μπερλιόζ.
Αξίζει να αναφερθεί πως λειτούργησε ως συνθετικό μοντέλο για τους Τσαϊκόφσκυ, Γκλαζουνώφ, ενώ αποτέλεσε έμπνευση και για τον Σοστακόβιτς.

Όπως υποδηλώνει ο τίτλος,  ακολουθεί τη ρυθμική αγωγή των 3/4 και ξεχωρίζει, καθώς ο Γκλίνκα επιλέγει  συνεχείς επαναλήψεις στο  κύριο  εισαγωγικό θέμα, ένα απαλό, ήρεμο μοτίβο αθωότητας, χωρίς ανάπτυξη, αλλά αντ 'αυτού κινείται εμφατικά με την ορχηστρική του συνοδεία.
 Το αποτέλεσμα είναι ένα γοητευτικό και τρυφερό βαλς, που εγκωμιάζει τη νεότητα και την ερωτική ανεμελιά μέσω των ηχοχρωμάτων της  ορχήστρας.

Glinka: "Waltz Fantasy" /  Ernest Ansermet:

Ο Πούσκιν για την Άννα Κερν είχε γράψει και το ποίημα "Θυμάμαι μια υπέροχη στιγμή" , ανάμνηση της πρώτης τους συνάντησης με την κοπέλα.

"Θυμάμαι μια υπέροχη στιγμή

Όπως μπροστά στα μάτια μου εμφανίστηκες,

σαν όραμα, φευγαλέo  της στιγμής 

σαν πνεύμα της αγνότερης ομορφιάς". 

Ο Γκλίνκα αγάπησε την Εκατερίνα βαθιά και ήθελε να την παντρευτεί με μυστικό γάμο. Όμως η κοπέλα αρρώστησε από φυματίωση και η μητέρα του συνθέτη συμπεριφερόμενη αρκετά σκληρά, τον έπεισε να μετακομίσουν στην Ουκρανία. Δεν θα άφηνε το γιο της να δυστυχήσει σε δεύτερο γάμο.
Η Εκατερίνα ζούσε με την ελπίδα πως θα ξανασμίξουν. Μα, εις μάτην...
Ο Γκλίνκα ξαναπαντρεύτηκε κι απέκτησε ένα γιο, ο οποίος επιβεβαίωνε συχνά πως ο πατέρας του είχε πάντα  μια βαθιά θλίψη στα μάτια, κάτι που οφειλόταν στην ανάμνηση του αγαπημένου νεαρού κοριτσιού που είχε αφήσει πίσω...
Μελοποίησε το ποίημα του Πούσκιν...Το ρομαντικό τραγούδι  είναι δομημένο σύμφωνα με τα μεγαλειωδη λήντερ του Σούμπερτ. Το πιάνο αναπαριστά την ατμόσφαιρα του ποιητικού κειμένου, στήνοντας ένα διαφορετικό υπόβαθρο κάθε φορά.

Παρακολουθήστε τον τρόπο με τον οποίο επισημαίνει μουσικά την κορύφωση των συναισθηματων στην τελευταια στροφή:

"Και η καρδιά χτυπά εκστατικά σε νέο ρυθμό
  Κι ανασταίνεται γι'αυτήν ξανά.
  ένα πρόσωπο θεϊκό, μια έμπνευση
  και ζωή, και δάκρυα, και αγάπη, εσύ."

Το θέμα της αγάπης, σκιαγραφείται ενθουσιώδες στη λαμπρή ποιητική έμπνευση του Πούσκιν και στη μουσική του Γκλίνκα εμφανίζεται επίσης ενθουσιωδώς. Με τη λαχτάρα να αναδύεται στο μοτίβο μεταδίδοντας τον καρδιακό παλμό, που αυξάνει η ερωτική "έκσταση".
Ένα ποιητικό διαμάντι αποκτά ένα θαυμαστό μουσικό περιτύλιγμα...
Από τότε έχει χαραχτεί στη συνείδηση των Ρώσων, έχει σφραγίσει τη μουσική Ιστορία τους σαν η τρυφερή ρομάτσα μιας μεγάλης αγάπης που δεν ευλογήθηκε στο φως...

"I remember a wonderful moment", Pushkin-Glinka / Lemeshev:

Για τον Γκλίνκα μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο κείμενό μου εδώ.

"Στο Λογοτεχνικό Καφενείο με τον Πούσκιν"

Το ραντεβού μας σήμερα δίνεται στην Βενετία του βορρά, την αριστοκρατική πόλη της Αγίας Πετρούπολης, ένα μέρος γεμάτο ομορφιές, μια πόλη παγκόσμιας ακτινοβολίας!

Λέω λοιπόν, το απογευματινό καφεδάκι να το γευτούμε στο ιστορικό "Λογοτεχνικό Καφενείο", στέκι πολλών μεγάλων ρώσων δημιουργών, Ντοστογιέφσκυ , Λέρμοντοφ, αλλά και του Πούσκιν!







Ο Αλεξάντρ Σεργκέγεβιτς Πούσκιν γεννήθηκε σαν σήμερα 6 Ιουνίου του 1799 και ήταν θαμώνας του Λογοτεχνικού Καφενείου.

Σύμφωνα με το θρύλο, μάλιστα, ήταν το τελευταίο μέρος που επισκέφθηκε ο Πούσκιν πριν από το θάνατό του.

Εδώ ήπιε τον καφέ του κι έφυγε για τη μοιραία μονομαχία, ο μικρόσωμος άνδρας με τα σγουρά μαλλιά και το "μπρούτζινο δέρμα" ( χαρακτηριστικά που οφείλονται στην καταγωγή του από έγχρωμο  σκλάβο από την Αβησσυνία, που βρέθηκε στην υπηρεσία του Μεγάλου Πέτρου),  ο μεγάλος ποιητής, δραματουργός και πεζογράφος  της Ρωσίας, ο αποκληθείς "αρχή κάθε αρχής" από τον ομόεθνό του, Μαξίμ Γκόρκι. Ενώ ο Νικολάι Γκόγκολ έγραψε πως "ο Πούσκιν για τους ποιητές υπήρξε η εξ ουρανού πεσμένη  ποιητική φλόγα που απ'αυτήν, σαν κεράκια,  άναψαν άλλοι ποιητές". 


Στην είσοδο του διόροφου κτίσματος σε υποδέχεται το κέρινο ομοίωμά του, που τον παριστά καθιστό στο λιτό γραφείο του, κρατώντας μια πένα να καταγράφει τις ποιητικές του εμπνεύσεις!


Η σκάλα και οι τοίχοι του επιβλητικού και με αριστοκρατική ατμόσφαιρα κτιρίου κοσμώνται με γκραβούρες και πίνακες ρώσων ζωγράφων με θέματα τον μεγάλο ποιητή!













Το 1949, ο Σεργκέι Προκόφιεφ έγραψε  για τον εορτασμό των 150 χρόνων από τη γέννηση του Πούσκιν δυο μικρά βαλς, τα οποία τιτλοφόρησε με το όνομά του: "Pushkin Waltzes, Op. 120".

Στο πρώτο, με ρυθμό "Allegro espressivo", μια χαριτωμένη μελωδία εισάγεται από το όμποε και γρήγορα μεταπηδά στο κλαρινέτο.
Ανάλαφρη, με την ανάπτυξη να γίνεται μέσα από λεπτές, τραγουδιστές φράσεις και την κίνηση να ολοκληρώνεται ήσυχα και γαλήνια.

Το "Allegro meditativo" αναθέτει στο κλαρινέτο έναν πιο γλυκόπικρο ρόλο, εισάγοντας εν συντομία ένα θέμα σε τριμερές φυσικά  βαλς που σύντομα αναλαμβάνουν τα τοξοτά.
Αργή, λυπημένη η μελωδία επιστρέφει  στα πνευστά ενώ στη συνέχεια εμφανίζεται σε ισχύ δυναμικής από τα έγχορδα.
Το μελωδικό επεισόδιο ζοφερό, σε ύφος απειλητικό που ενισχύουν τα ξεσπάσματα από τις τρομπέτες και τα τύμπανα.
Το βαλς τελειώνει με μια πλημμυρισμένη λυρισμό, σχεδόν ερωτική coda.