Servilia: από την Ιστορία της Ρώμης σε τραγική ηρωίδα του Κόρσακωφ...

 

Ο Ρώσος, Νικολάι Ρίμσκυ Κόρσακωφ, κορυφαίος συνθέτης του 19ου αιώνα και μέλος της διάσημης ομάδας των "Πέντε", διέπρεψε στην όπερα, συνθέτοντας 15 έργα που σημάδεψαν το είδος με πλούσια ενορχήστρωση και ζωντανά ορχηστρικά χρώματα.

Οι πιο γνωστές του όπερες αναδεικνύουν την ικανότητά του να συνδυάζει φαντασία, ιστορία, μυθολογία και σλαβική λαογραφία, ενώ η δεξιοτεχνία του στην ορχηστρική υφή και η αίσθηση του δραματικού ρυθμού αναδεικνύουν με μοναδικό τρόπο τις αφηγήσεις του.

Το 1901 ολοκλήρωσε την πεντάπρακτη όπερά του "Servilia", ένα έργο με ιστορικό πυρήνα αλλά και έντονα λογοτεχνικό χαρακτήρα. Αν και βασισμένη σε πραγματικά πρόσωπα της εποχής του Nέρωνα, όπως οι συγκλητικοί, Πόπλιος Κλώδιος Θρασέας Παίτος και Μάρκιος Βαρέα Σοράνος (που καταδικάστηκαν από τον αυτοκράτορα για εσχάτη προσδοσία) και η κόρη του δεύτερου Σερβίλια (Σερουίλια), γνωστή από τις πηγές του λατίνου ιστορικού, Tάκιτου, η ηρωίδα της όπερας δεν είναι αυστηρά ιστορική, αλλά δραματικά μεταπλασμένη.

Στην πλοκή, η Σερβίλια βρίσκεται ανάμεσα στο καθήκον και τον έρωτα, ενώ γύρω της υφαίνονται ίντριγκες, απειλές και πολιτικές διώξεις. Ο αγαπημένος της, Βαλέριος εξαφανίζεται, εκείνη στρέφεται στον Χριστιανισμό και αποκηρύσσει τα εγκόσμια, ενώ οι δικοί της οδηγούνται σε δίκη ως προδότες. Την κρίσιμη στιγμή, η επιστροφή του Βαλέριου και η ανατροπή της απόφασης έρχονται πολύ αργά, οδηγώντας σε μια τραγική κατάληξη που σφραγίζεται από πνευματική κάθαρση.

Το λιμπρέτο γράφτηκε από τον ίδιο τον Κόρσακοφ, βασισμένο στο θεατρικό έργο του συμπατριώτη του και αγαπημένου του συγγραφέα, Lev Mey, ο οποίος είχε ήδη επεξεργαστεί το ιστορικό υλικό και το είχε μετατρέψει σε δράμα με έμφαση στη σύγκρουση εξουσίας και ηθικής, στην αγάπη και στην αυτοθυσία.
Έτσι, μέσα απ' αυτή τη διαδρομή, από την ιστορία στη λογοτεχνία και από εκεί στη μουσική, η "Servilia" αναδεικνύεται σε ένα έργο όπου η ιστορική πραγματικότητα συνδυάζεται με την ποιητική φαντασία και τον βαθύ ηθικό στοχασμό.

Από την πρεμιέρα της όπερας(1902)

Η παγκόσμια πρεμιέρα της όπερας δόθηκε στην Αγία Πετρούπολη το 1902, στο ιστορικό Θέατρο Μαριίνσκι, το ρόλο της Σερβίλιας ερμήνευσε η σπουδαία Μολδαβή υψίφωνος, Valentina ή Ευφροσύνη Cuza, για χρόνια η σπουδαιότερη πρωταγωνίστρια στα ρωσικά θέατρα.. 

Το έργο εντυπωσίασε το κοινό, που κάλεσε με επευφημίες και χειροκροτήματα το συνθέτη επτά φορές στη σκηνή.

Η Valentina Cuza στο ρόλο της Σερβίλια

Όμως, με την πάροδο του χρόνου, η όπερα έπεσε σε σχετική αφάνεια. Πιθανότατα σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε ο έντονος θρησκευτικός και ηθικός συμβολισμός του έργου, που κορυφώνεται με τον θρίαμβο του Χριστιανισμού. Στην πιο κρίσιμη στιγμή της πλοκής, η Σερβίλια αναδεικνύει την πίστη και την αφοσίωσή της στον Θεό, ενώ η θεϊκή δικαιοσύνη λειτουργεί ως καθοριστικός παράγοντας για την εξέλιξη της ιστορίας, προσδίδοντας στο έργο έντονη πνευματική διάσταση.

Κατά τη διάρκεια της σοβιετικής περιόδου, η θρησκεία θεωρούνταν αντίθετη με το επίσημο κυβερνητικό πλαίσιο. Έργα που υπογράμμιζαν τη θρησκευτική πίστη ή τον χριστιανικό ηρωισμό συχνά παραμερίζονταν ή αποσύρονταν, καθώς θεωρούνταν ασύμβατα με την σοσιαλιστική ιδεολογία. Ως αποτέλεσμα, η "Σερβίλια" δεν διατηρήθηκε στο ρεπερτόριο των θεάτρων, παρότι η μουσική και η δραματουργία της αποτελούν μοναδικά δείγματα της τέχνης του Ρίμσκι-Κόρσακοφ.

Στη σύγχρονη εποχή παρουσιάστηκε κυρίως από ρωσικές παραγωγές.Στη δύση, μόνο μία άρια έχει διασωθεί στο ρεπερτόριο των συναυλιών, η άρια της Σερβίλιας από την 3η Πράξη, με τίτλο "Τα λουλούδια μου". 

Από την πρεμιέρα της όπερας(1902)

Ακούγεται σε ένα ιδιαίτερα κρίσιμο σημείο υψηλής έντασης, όταν η Σερβίλια έχει χάσει μυστηριωδώς τον αγαπημένο της Βαλέριο, ενώ η ίδια έχει μεταστραφεί στον Χριστιανισμό. Ο Εγνάτιος, ερωτευμένος μαζί της και με δόλιο σχέδιο, την πιέζει να υποταχθεί, υποσχόμενος ότι έτσι θα διασφαλιστεί η ασφάλειά τους, ενώ η Γερουσία έχει καταδικάσει τον πατέρα της σε εξορία. Στην κορύφωση αυτής της έντασης, η Σερβίλια τραγουδά την άρια "Λουλούδια μου" εκφράζοντας τον πόνο, την αγάπη για τον Βαλέριο και την πίστη της, λίγο πριν η ξαφνική επιστροφή του Βαλέριου αποκαταστήσει την ηθική και συναισθηματική ισορροπία. Η άρια αποτελεί μια συγκινησιακή και πνευματική εξομολόγηση της Σερβίλιας, συνδέοντας την προσωπική της τραγωδία με τη θεϊκή δικαιοσύνη και την πίστη.

Την άρια ηχογράφησε η Ρενέ Φλέμινγκ, υπό τη μουσική διεύθυνση του Βαλέρι Γκέργκιεφ, αποκαλύπτοντας την συγκινησιακή ένταση και την ποιητική ευαισθησία της όπερας, που αξίζει να γνωρίσουμε...

"Λουλούδια μου! εσείς, στο καυτό μεσημέρι,

κι εσείς, ωραία στέφανα της άνοιξης,

σκύβετε λυπημένα τα κεφαλάκια σας

στα καυτά φιλιά του ανέμου

μα σας ποτίζει η δροσιά της αυγής,

σας δροσίζει η δροσιά του δειλινού,

και στο μεσημέρι σας ποτίζει η φροντίδα

της Σερβίλιας…

Κι η καρδιά μου,

καυτή από τη φλόγα του πάθους,

ποτίζεται μόνο με πικρά δάκρυα

και λούζεται στο αίμα…

Γιατί λοιπόν

έδωσαν οι θεοί το αίσθημα στη γυναίκα,

όταν η μοίρα και οι άνθρωποι

της στερούν την ελευθερία των συναισθημάτων;

Όλη η φύση,

τα λουλούδια, τα δέντρα, τα γαλάζια κύματα

και τα πουλιά με το κελαηδητό τους ψάλλουν

ύμνο στη μητέρα Κύπριδα,

κι η φτωχή Σερβίλια δεν μπορεί

να πει σε κείνον που δονεί την ψυχή της:

Σ’ αγαπώ, σ’ αγαπώ!"

Rimsky Korsakov: "Servilia's aria, Цветы мои!

Ο Ρίμσκυ Κόρσακωφ άφησε την τελευταία πνοή του στις 8 Ιουνίου του 1908, σε ηλικία 64 ετών, από έμφραγμα του μυοκαρδίου στο εξοχικό του κτήμα στο Λιούμπενσκ. Τάφηκε στην Αγία Πετρούπολη στο Κοιμητήριο Νοβοντέβιτσι με πλήθος κόσμου να τον ακολουθεί στην τελευταία του κατοικία, αποτίοντάς του τιμή για την προσφορά του στην τέχνη της μουσικής...

Η σημασία του όμως δεν περιορίζεται μόνο στο συνθετικό του έργο.

Ο Τσαϊκόφσκι θαύμαζε και το παιδαγωγικό του έργο, γράφοντάς του ότι δεν αρκέστηκε στη σύνθεση, αλλά "καθοδήγησε σαν σωστός δάσκαλος μια ολόκληρη γενιά Ρώσων μουσικών, που μετέδωσαν τη δημιουργικότητά του στις μελλοντικές γενιές".

Ο δε Στραβίνσκι περιέγραψε τον Ρίμσκυ-Κόρσακοφ ως "εξαιρετικά σχολαστικό, σοφό και πνευματώδη δάσκαλο, του οποίου οι παρατηρήσεις ήταν ανεξίτηλες και η κριτική αυστηρή, χωρίς περιττούς επαίνους, ενισχύοντας έτσι τη μαθησιακή πειθαρχία και την τεχνική αριστεία των μαθητών του..."

"Μαγιάτικη Νύχτα": Πνεύματα, έρωτας και φεγγαράδα στην όπερα του Κόρσακοφ...

 

"Yδάτινα πνεύματα", Ivan Kramskoi

Ο Μάης είναι ο μήνας της άνοιξης, της αναγέννησης της φύσης και της αρμονίας. Τα ανθισμένα δέντρα, τα ήρεμα νερά και η ασημένια ομίχλη που απλώνεται τη νύχτα δημιουργούν ένα σκηνικό γαλήνης αλλά και μυστηρίου. Η νύχτα του Μάη, με τη σιωπή και τη μαγεία της, γεννά ρομαντισμό και αφήνει χώρο στο υπερφυσικό, αποτελώντας ιδανικό πλαίσιο για ιστορίες με φαντάσματα και μαγικά πλάσματα. Όπως σε πολλούς λαούς, έτσι και στη ρωσική και ουκρανική λαϊκή παράδοση, οι μαγιάτικες νύχτες θεωρούνται ιδιαίτερα μυστηριακές... Τότε εμφανίζονται ξωτικά, φαντάσματα και άλλα υπερφυσικά όντα, ενώ μάγισσες και ανήσυχες ψυχές δρουν εντονότερα.

Νικολάι Γκόγκολ

Σε αυτήν ακριβώς την ατμόσφαιρα στηρίζεται ο τίτλος "Νύχτα του Μάη", που επιλέγει ο Νικολάι Γκόγκολ, καθώς συμπυκνώνει το μυστήριο, τη μαγεία, τον ρομαντισμό και το υπερφυσικό στοιχείο που διαπερνούν ολόκληρη την ιστορία. Το έργο είναι το τρίτο παραμύθι της συλλογής "Βράδια σ’ ένα αγρόκτημα κοντά στη Ντικάνκα".

Κεντρικός ήρωας είναι ο νεαρός Κοζάκος Λέβκο, που είναι ερωτευμένος με τη δεκαεπτάχρονη Χάνα. Ο πατέρας του, δήμαρχος του χωριού, αντιτίθεται στον γάμο, επειδή επιθυμεί ο ίδιος τη Χάνα. Κατά τη διάρκεια μιας βόλτας, ο Λέβκο αφηγείται στην αγαπημένη του την ιστορία ενός παλιού, εγκαταλελειμένου σπιτιού δίπλα στη λίμνη. Εκεί ζούσε η Πανόσκα, μια όμορφη κοπέλα που μετά τον θάνατο της μητέρας της, βασανίστηκε από τη νέα μητριά της, η οποία αποδείχθηκε μάγισσα. Καταπιεσμένη και δυστυχισμένη, η Πανόσκα ρίχτηκε στα νερά της λίμνης και πνίγηκε, γι’ αυτό και το παραμύθι είναι γνωστό και με τον τίτλο "Η Πνιγμένη Κόρη". Στον βυθό συνάντησε τα φαντάσματα άλλων πνιγμένων κοριτσιών και, αργότερα, παρέσυρε και τη μάγισσα, η οποία όμως μεταμορφώθηκε και χάθηκε ανάμεσά τους, παραμένοντας άγνωστη.

Στη συνέχεια, ο Λέβκο και οι φίλοι του προσπαθούν να εκδικηθούν τον πατέρα του με φάρσες, αλλά απομακρύνονται όταν εκείνος τους καταδιώκει. Ο Λέβκο μένει μόνος κοντά στο παλιό σπίτι και συναντά το πνεύμα της Πανόσκα, που του ζητά να αναγνωρίσει ποια από τις πνιγμένες κοπέλες είναι η μάγισσα. Εκείνος τα καταφέρνει και ως ανταμοιβή, λαμβάνει ένα γράμμα που εξασφαλίζει τελικά την άδεια του πατέρα του για τον γάμο με τη Χάνα.
Έτσι, η ιστορία συνδυάζει την τραγωδία με το υπερφυσικό και την κοινωνική σάτιρα, ενώ η μορφή της Πανόσκα παραμένει ένα ζωντανό μυστήριο που επιστρέφει στις μαγικές νύχτες του Μάη.

Σλαβική Γιορτή Σέμικ

Από το παραμύθι του Γκόγκολ εμπνεύστηκε την ομώνυμη τρίπρακτη όπερά του ο Ρίμσκυ-Κόρσακωφ. Το λιμπρέτο το έγραψε ο ίδιος ο συνθέτης, συνδυάζοντας στοιχεία κωμωδίας, λυρικής ποίησης και ουκρανικής λαογραφίας, με κεντρικά θέματα την αγάπη, τα πνεύματα της λίμνης (τα γνωστά ρουσάλκι) και τη ζωή στο χωριό. Ο Ρώσος δημιουργός τοποθέτησε χρονικά την ιστορία του κατά την Εβδομάδα των Ρουσάλκι(Σέμικ), μια σλαβική γιορτή του Μαΐου, κοντά στην Πεντηκοστή, η οποία σηματοδοτεί το τέλος της άνοιξης και την αρχή του καλοκαιριού. 

Ρίμσκι Κόρσακωφ

Στην όπερα ενσωμάτωσε ουκρανικά τραγούδια, άσματα για την άνοιξη και μελωδικά χορωδιακά, όλα ενορχηστρωμένα με λαμπερή διαφάνεια, που αναδεικνύει τα υπερφυσικά μοτίβα και προαναγγέλλει τεχνικές τις οποίες αργότερα θα υιοθετούσαν οι ιμπρεσιονιστές.

Ο Κόρσακωφ δημιούργησε ένα έργο γεμάτο λαϊκά φολκλορικά στοιχεία και εντυπωσιακά ορχηστρικά εφέ, όπως γκλισάντι από άρπες και ξύλινα πνευστά, για να αποδώσει το απόκοσμο και μυστηριώδες περιβάλλον, όπου μαγεία και φύση συνυπάρχουν αρμονικά.

Ο 34χρονος Ρίμσκυ-Κόρσακωφ, την περίοδο που προηγήθηκε της σύνθεσης της όπερας, έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για το φανταστικό, το παραμυθικό και το υπερφυσικό, ενώ βρισκόταν σε φάση εντατικής μουσικής μελέτης. Έτσι, αποφάσισε να τοποθετήσει τη δράση της όπερας κατά τη διάρκεια του Μάη, ενός μήνα με βαθιές ρίζες στη σλαβική λαογραφία, συνδεδεμένου με τελετουργίες γονιμότητας και με την εμφάνιση των ρουσάλκι, νυμφών του νερού ή εκδικητικών πνευμάτων πνιγμένων γυναικών. Η ιστορία συνδυάζει ρομαντισμό, χιούμορ και υπερφυσικά στοιχεία. Ο συνθέτης αναδεικνύει την παρουσία των υδάτινων πνευμάτων επεκτείνοντας τις σκηνές τους σε περίτεχνα χορωδιακά σύνολα, που αποτυπώνουν την αιθέρια γοητεία τους και τον εκδικητικό χορό τους.

Η παγκόσμια πρεμιέρα της όπερας πραγματοποιήθηκε το 1880 στο Θέατρο Μαριίνσκι της Αγίας Πετρούπολης. Μεταξύ των αξιοσημείωτων συντελεστών ήταν ο Φιόντορ Στραβίνσκι, πατέρας του Ιγκόρ, που υποδύθηκε το ρόλο του δημάρχου. Η υποδοχή από τους κριτικούς ήταν ανάμεικτη, αλλά πολλοί επαίνεσαν τις καινοτόμες ενσωματώσεις των λαϊκών τραγουδιών στην όπερα, καθώς και την πολύχρωμη και ζωντανή ενορχήστρωση.

Η όπερα ξεκινά με την ορχήστρα να ζωγραφίζει μουσικά τη Μαγιάτικη Νύχτα, μεταφέροντας τις μυρωδιές της ανθισμένης φύσης και την ατμόσφαιρα μυστηρίου που την καλύπτει. Σε ένα ήσυχο ουκρανικό χωριό, η μουσική προετοιμάζει την εναρκτήρια σκηνή, όπου αγόρια και κορίτσια συμμετέχουν σε παραδοσιακά παιχνίδια στους δρόμους, χαρίζοντας στην παράσταση μια εορταστική, ζωντανή και λαϊκή αύρα.

Rimsky-Korsakov - May Night "Overture"

Στην ίδια πράξη, αργότερα ο  ερωτευμένος Λέβκο πλησιάζει το σπίτι της Χάνα, παίζοντας τις χορδές της μπαντούρας του και τραγουδάει:

"Ο ήλιος χαμηλώνει, η νύχτα πλησιάζει.

Έλα κοντά μου, αγάπη μου, έστω για μια στιγμή.

Κοιμάσαι ή διστάζεις να φανείς στο φως;

Ποιος θα μπορούσε να μη σε θαυμάσει;

Ή μήπως φοβάσαι να παραδώσεις το λευκό σου πρόσωπο

στο ψυχρό άγγιγμα της νύχτας;

Μη φοβάσαι… είμαστε μόνοι εδώ.

Το βράδυ είναι ήρεμο, απαλό, σχεδόν ιερό.

Κι αν περάσει κάποιος, θα σε κρύψω με το σάλι μου,

κανένα βλέμμα δεν θα μας προδώσει.

Κι αν φυσήξει κρύο, θα σε φυλάξω μέσα στην καρδιά μου.

Θα σκεπάσω τα λευκά σου πόδια με το σκουφί μου

και μ' ένα φιλί θα σε ζεστάνω"

Στο ρόλο του Levko

Εδώ, αξίζει να σημειωθεί ότι ο ρόλος του τενόρου Λέβκο είναι κεντρικός σε ολόκληρο το έργο.
Πρόκειται για μια σπάνια περίπτωση στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ, όπου σε μια οπερατική ιστορία αγάπης η έμφαση δεν δίνεται σε γυναίκα, αλλά σε άνδρα.

Ο λόγος πιθανότατα είναι ότι ο συνθέτης βίωνε τα ίδια συναισθήματα που ένιωθε ο ερωτευμένος ήρωας του έργου του. Άλλωστε, η όπερα είναι αφιερωμένη στην αγαπημένη σύζυγο του συνθέτη, γεγονός που προσδίδει στο έργο προσωπική, τρυφερή χροιά.

Rimsky-Korsakov - "May Night , Levko' s aria / "Ο ήλιος χαμηλώνει":

Στην Τρίτη Πράξη, το ασημένιο φεγγάρι φωτίζει τη Μαγιάτικη νύχτα, αντανακλώντας το φως του στη λίμνη, στο εγκαταλελειμμένο αρχοντικό και στον άγριο κήπο που το περιβάλλει. Ο Λέβκο μπαίνει κρατώντας την μπαντούρα του και το παράθυρο του παλιού σπιτιού ανοίγει διάπλατα. Μπροστά του εμφανίζεται το φάντασμα της πνιγμένης γυναίκας, ενώ οι ρουσάλκι αναδύονται από τη λίμνη, τραγουδώντας και λικνιζόμενες σε κυκλικούς χορούς, γεμίζοντας τη σκηνή με μαγεία και υπερφυσική ομορφιά.

"Rusalki", Malczewski Jacek

"Λέβκο:

Ονειρεύομαι;

Βλέπω νεράιδες…

μία-μία να ξεπροβάλλουν στην ακτή…

Τα πρόσωπά τους, χλωμά στο φως του φεγγαριού…

Νερό στάζει από τις μακριές πλεξούδες τους…

Σώματα διάφανα, σαν σκιές…

Ρούχα άσπρα… άσπρα σαν χιόνι…

Υδάτινα πνεύματα:

Είτε δελεάζουμε έναν νεαρό με τραγούδι,

είτε τρομάζουμε τον γέρο με γέλιο…

Μας αρέσει…

Να τραγουδάμε, να παίζουμε…

Με τις ανοιχτόχρωμες σκιές στο φως του φεγγαριού!

Μας αρέσει να στροβιλιζόμαστε στη σκοτεινή λίμνη…

Να βουτάμε στα βάθη της νύχτας…

Να παίζουμε στο κύμα…

Και μερικές φορές…

Ακούγοντας τη νύχτα…

Το θρόισμα του ανέμου στα καλάμια…

Με ελαφριά, αέρινα βήματα…

Βγαίνουμε στην ακτή…

να απολαύσουμε τις φεγγαρίσιες τις αχτίδες…"

Rimsky-Korsakov: "May Night, Act III, Scene with Rusalki":

Μετά από αρκετά ευτράπελα επεισόδια και παρεξηγήσεις, η όπερα κορυφώνεται με μια θριαμβευτική χορωδία, που υμνεί τη μαγεία της νύχτας του Μαΐου, εγκωμιάζει τον ήλιο, τη ζωντάνια της φύσης και την ομορφιά της ζωής:

"Δόξα στον κόκκινο ήλιο,

δόξα στο λαμπερό Μαγιάτικο φεγγάρι!

Δόξα στον ωραίο άνθρωπο,

δόξα στον λευκό κύκνο!

Δόξα, δόξα!"

Rimsky-Korsakov: "May Night, Finale":

Ρίμσκυ - Κόρσακωφ: "Το Μεγάλο Ρώσικο Πάσχα - Ουβερτούρα, op.36"

 

"Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

Σημαντική παράδοση των ομόδοξων Ρώσων και της ρωσικής λειτουργικής μουσικής αποτελούν τα Obikhod, μια συλλογή από πολυφωνικά λειτουργικά άσματα της Ορθόδοξης Ρωσικής εκκλησίας του 16ου αι.

Πάνω σ'αυτά, στηρίχτηκε ο Ρίμσκι-Κόρσακωφ για να συνθέσει την "Russian Easter Festival Overture".

Πρόκειται για μια μουσική, αφηγηματική ιστορία της Κυριακής του Πάσχα, γνωστής στη Ρωσία ως "Bright Holiday", από το πρωί μέχρι το σούρουπο.

Ο σκοπός του "άθεου" συνθέτη είναι να "ζωγραφίσει" μουσικά τις διακοπές του Πάσχα. Όπως ο ίδιος σημειώνει στην αυτοβιογραφία του, ήθελε να απεικονίσει μουσικά την μετάβαση από το ζοφερό και μυστηριώδες βράδυ του Μ. Σαββάτου των Παθών στο ολόχαρο θρησκευτικό πανηγύρι του πρωινού της Κυριακής του Πάσχα.

Η Πασχαλινή "Εισαγωγή" ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1888 και ο συνθέτης την αφιέρωσε στη μνήμη των Mουσόργκσκυ και Μποροντίν, από την Ομάδα των Πέντε. Θεωρείται ως το τελευταίο εξαιρετικό έργο του συνθέτη...

Η Ουβερτούρα αναπτύσσεται σε τρία μέρη, καθένα απ'τα οποία ακολουθεί πρόγραμμα από αποσπάσματα από τη Βίβλο κι ένα τρίτο γραμμένο από τον συνθέτη.

Συγκεκριμένα:

• Το πρώτο από τον Ψαλμό 68 του Δαυίδ:

"Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

"Αναστήτω ὁ Θεός, και διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροί αὐτοῦ,
και φυγέτωσαν ἀπό προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν.
ὡς ἐκλείπει καπνός, ἐκλιπέτωσαν· ὡς τήκεται κηρός ἀπό προσώπου πυρός, οὕτως ἀπολοῦνται οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπό προσώπου τοῦ Θεοῦ"

• Το δεύτερο που εκτελείται από σόλο βιολοντσέλο από το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο κεφ.16, 1-6:

"Κατά την επομένην, όταν έδυσε το ήλιος και επερασε το Σαββατον, η Μαρία Μαγδαληνή και Μαρία η μητέρα του Ιακώβου, και η Σαλώμη αγόρασαν αρώματα, δια να έλθουν στον τάφον και αλείψουν τον Ιησούν.
Και πολύ πρωϊ την πρώτην ημέρα της εβδομάδος, την ώρα που εγλυκοχάραζε το φως του ήλιου, ήλθαν στο μνημείον.
Και έλεγαν μεταξύ των· ποιός θα μας αποκυλίση τον βαρύν λίθον από την θύραν του μνημείου;
Και μόλις εσήκωσαν τα βλέματά των είδαν ότι είχε αποκυλισθή ο λίθος ο οποίος άλωστε ήτο πολύ μεγάλος.
Και αφού εμπήκαν στο μνημείον, είδαν να κάθεται εις τα δεξιά ένας νέος, ντυμένος λευκήν στολήν και κατελήφθησαν από φόβον και κατάπληξιν.
Αυτός δε τους είπε· "μην απορείτε και μη φοβείσθε. Γνωρίζω ότι ζητείτε Ιησούν τον Ναζαρηνόν, τον εσταυρωμένον. Ανεστήθη, δεν είναι εδώ. Ιδού ο τόπος που τον είχαν θέσει".

Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

Μεταξύ πρώτου και δεύτερου θέματος ακούγεται ο ύμνος "Χριστός Ανέστη".

• Θριαμβευτική η κατακλείδα της Ουβερτούρας με το θέμα της Ανάστασης να εκτελούν τα χάλκινα. Το τελευταίο μέρος προλογίζεται από το κείμενο που έγραψε ο Κόρσακωφ:

"Και τα καλά νέα διαδόθηκαν σε όλο τον κόσμο. και εκείνοι που μισούσαν τράπηκαν σε φυγή μπροστά, όπως εξαφανίζεται ο καπνός. 

"Χριστός Ανέστη εκ νεκρών!" τραγουδούσαν Άγγελοι εξ Ουρανού, ενώ παιάνιζαν με τις σάλπιγγές τους τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ. 

"Χριστός Ανέστη εκ νεκρών!" , έψαλλαν οι ιερείς στις ορθόδοξες εκκλησιές, μέσα σε σύννεφα απ' το λιβάνι, τη λάμψη των κεριών και το χαρμόσυνο χτύπημα των καμπανών..."

Στη συγκεκριμένη εκτέλεση υπό τη δ/νση του Stokowski, την ψαλμωδία του ιερέα μιμείται η φωνή του βαρύτονου(6:48).

Rimsky-Korsakov: "Russian Easter Festival Overture":

Πούσκιν: Μότσαρτ και Σαλιέρι, διάνοια και κακουργία...

"Portrait of  Pushkin", Carl Peter Mazer

 

Ο Αλεξάντρ Πούσκιν γεννήθηκε σαν σήμερα, 26 Μαϊου του 1799. Μεγάλος ποιητής, λογοτέχνης και φιλέλληνας, το όνομά του συνδέεται με την αφετηρία της ακμής της ρωσικής λογοτεχνίας.
Αυτός ο μικρόσωμος άνδρας με τα σγουρά μαλλιά και το "μπρούτζινο δέρμα", (χαρακτηριστικά που οφείλονται στην καταγωγή του από έγχρωμο σκλάβο από την Αβησσυνία, που βρέθηκε στην υπηρεσία του Μεγάλου Πέτρου), υπήρξε σημείο αναφοράς για όλους τους μεγάλους συγγραφείς της Ρωσίας, Ντοστογιέφσκι, Τολστόι...

 Ο μεγάλος ποιητής, δραματουργός και πεζογράφος της Ρωσίας, χαρακτηρίστηκε "αρχή κάθε αρχής" από τον ομόεθνό του, Μαξίμ Γκόρκι, ενώ ο Νικολάι Γκόγκολ έγραψε πως "ο Πούσκιν για τους ποιητές υπήρξε η εξ ουρανού πεσμένη ποιητική φλόγα που απ'αυτήν, σαν κεράκια, άναψαν άλλοι ποιητές".


Οι βιογράφοι του τον χαρακτήρισαν ανυπάκουο και απείθαρχο ως παιδί. Η συμπεριφορά της μητέρας του δεν υπήρξε αρκετά στοργική απέναντί του, με αποτέλεσμα να διαμορφώσει έναν εσωστρεφή χαρακτήρα. Στο σπίτι του -όπως συνηθιζόταν στους κύκλους ευγενών της εποχής- μιλούσαν μόνο γαλλικά. Τα ρωσικά τα έμαθε από τη γιαγιά του και τους υπηρέτες τους. Από την γκουβερνάντα του έμαθε ν' αγαπά τη λαϊκή ρωσική ποίηση, αλλά κι από το θείο του Βασίλι Πούσκιν, που ήταν ποιητής.

Το γραφείο του Πούσκιν

Δεύτερη από τις μικρές τραγωδίες του τιμώμενου σήμερα ποιητή, είναι η τιτλοφορούμενη: "Μότσαρτ και Σαλιέρι".

Πρωτοσυνέλαβε την ιδέα της γραφής της το 1826 αλλά την ολοκλήρωσε το 1830. Αναφέρεται φυσικά στη δολοφονία του Μότσαρτ από τον Σαλιέρι, εκδοχή που εκείνη την εποχή μετά το θάνατο το 1825 του Σαλιέρι, είχε πλατιά διάδοση.
Ο αρχικός τίτλος που ο Πούσκιν είχε δώσει στην τραγωδία του ήταν: "Φθόνος" και ανέβηκε στη σκηνή του Μπολσόι της Πετρούπολης το 1832. Είναι δε, το μοναδικό από τα έργα του Πούσκιν που παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Στο μικρής διάρκειας θεατρικό εμφανίζονται μόνο τρεις χαρακτήρες: ο Μότσαρτ, ο Σαλιέρι και ένας τυφλός γέρος βιολιστής.

Η αυλαία ανοίγει κι εμφανίζεται μονάχος ο Σαλιέρι να μονολογεί:

"Αλήθεια, δεν υπάρχει, λεν, στη γη

Μήτε και στα ουράνια υπάρχει αλήθεια...

Μ' έρωτα για την τέχνη ήρθα στον κόσμο

παιδί σαν ήμουνα και τ' αρμόνιο ηχούσε

από ψηλά μεσ' στην παλιά εκκλησία

τ' άκουγα αχόρταγα και γλυκά δάκρυα

από τα μάτια μου άθελα κυλάγαν.[..]

Τότε αποθάρρεψ' όλο γνώση να δοθώ

σ' όνειρα ηδονικά δημιουργίας

σ' έκστασιν έγραφα, κρυφά όμως, μουλωχτά

τη δόξα μη αποτολμώντας

[..]

Όχι δεν γνώρισα ποτέ το φθόνο!

Ποτέ! Μήτε και τότε που ο Πιτσίνι

τους άξεστους σαγήνευε τους Παριζιάνους[..]

Κανείς! Τώρα όμως -ο ίδιος θα το πω-

ζηλεύω. Είμαι ζηλόφθονος, βαθιά,

και βασανιστικά φθονώ. -Ουρανέ,

που' ναι το δίκιο σου αν το δώρο το ιερό

έρχεται τρελού κεφάλι να φωτίσει,

αργόσχολου γλεντζέ;...Ω, Μότσαρτ, Μότσαρτ"

Ανοίγω μια παρένθεση για να αναφέρω ότι στη μουσική, κυρίως στο χώρο της όπερας, η αναφορά στον Πούσκιν αποκτά ιδιαίτερο περιεχόμενο. Στο έργο του στηρίχτηκε το λιμπρέτο για πολλές σημαντικές όπερες, μερικές από τις οποίες παραθέτω με χρονολογική σειρά: Ευγένιος Ονιέγκιν, Μαζέπα, Ντάμα-Πίκα, Μπόρις Γκοντούνωφ, Ρουσλάνος και Λουντμίλα, Το Παραμύθι του Τσάρου Σαλτάν και άλλες...

Η προτίμηση των συνθετών στο έργο του Πούσκιν πέρα από το επίπεδο του μύθου οφείλεται σύμφωνα με τους ειδικούς στη μουσικότητα της ποιητικής του γλώσσας, που "παρομοιάζεται με τη μουσικότητα και τον πλούτο της αρχαίας ελληνικής".


Το λιμπρέτο της μονόπρακτης όπερας(σε δομή ζίνγκσπηλ) του Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακωφ: "Μότσαρτ και Σαλιέρι" στηρίζεται κατά λέξη πάνω στο μικρό θεατρικό του Αλεξάντρ Πούσκιν. Αναπτύσσεται σε δυο σκηνές, όπως και η μικρή τραγωδία του ρώσου δημιουργού και γράφτηκε το 1897.

Κεντρικό θέμα της όπως αναφέραμε, ο απόκρυφος μύθος ότι ο Σαλιέρι δηλητηρίασε τον Μότσαρτ από ζήλια για τη μουσική ιδιοφυία του δεύτερου.

Στη σκηνή εμφανίζεται ο Μότσαρτ:

"Ερχόμουνα σε σένα

φέρνοντας κάτι για να σου το δείξω

μα, όπως περνούσα από την ταβέρνα, ξάφνου

βιολί άκουσα να παίζει...ε, φίλε μου Σαλιέρι

Πιο αστείο δεν θ' άκουσες ποτέ σου...βιολιστής

τυφλός έπαιζε στην ταβέρνα

Δεν άντεξα κι έφερα δω το βιολιστή

πεσκέσι η τέχνη του από με για σένα!

(γυρνώντας στο γέρο):

Πέρασε μέσα! Παίξε κάτι από τον Μότσαρτ

(ο τυφλός γέρος μπαίνει και αρχίζει να εκτελεί μια άρια από τον Δον Ζουάν)

F. Shalyapin ως Σαλιέρι(δεξιά) και
V. Shkafer(αριστερά) ως Mότσαρτ στην πρεμιέρα

Η πρεμιέρα της όπερας του Κόρσακωφ έγινε στη Μόσχα το 1898 με τον Φιόντορ Σαλιάπιν να ερμηνεύει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Σαλιέρι.


Ο μεγάλος τραγουδιστής ισχυριζόταν πως δεν ανέλαβε το ρόλο του Μότσαρτ γιατί οι άριές του δεν ξεπερνούσαν τη νότα σολ, και έτσι δεν έδινε στον ερμηνευτή την ευκαιρία να αναδείξει τις φωνητικές του ικανότητες και το φωνητικό εύρος του.

Ο Ρίμσκι-Κόρσακοφ στη θαυμαστή παρτιτούρα του ενσωμάτωσε αποσπάσματα από το "Ρέκβιεμ" και τον "Ντον Τζιοβάννι" του Μότσαρτ.


Επιστρέφουμε στο θεατρικό του Πούσκιν.
Ο Μότσαρτ κάτι έχει φέρει για τον Σαλιέρι, είπε πριν...

ΣΑΛΙΕΡΙ: Τι μου'χεις φέρει;

ΜΟΤΣΑΡΤ: Μπα, κάτι τιποτένιο

μια απ' αυτές τις νύχτες 

με τυραννούσε η αϋπνία, ξέρεις

κι ήρθαν στο νου μου δυο τρεις σκέψεις

σήμερα στο χαρτί τις είχα ρίξει κι είπα

τη γνώμη σου ν' ακούσω, αλλ' όμως τώρα

δεν έχεις διάθεση.

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Αχ, Μότσαρτ, Μότσαρτ!

Πότε δεν έχω διάθεση για σένα;

Κάθισε.Ακούω..

ΜΟΤΣΑΡΤ(στο πιάνο)

Φαντάσου κάποιον.

ερωτευμένο με κάποιαν ομορφούλα

είμαι χαρούμενος... και ξάφνου, νεκρικό

ένα όραμα αιφνίδιο, σκότος, κάτι τέτοιο...

Άκουσε!(παίζει)

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Με τέτοιο "κάτι" ερχόσουν

και μπόρεσες να σταματήσεις σε ταβέρνα

ν'ακούσεις τον τυφλό ζητιάνο; Ω, Θεέ μου!

[..]

Τι βάθος!

Τι τόλμη αλήθεια, τι αρμονία! Μότσαρτ,

είσαι Θεός, κι ο ίδιος δεν το ξέρεις

εγώ όμως, το ξέρω, εγώ!"

Ακούμε τη θαυμαστή σύντομη εισαγωγή και την πρώτη σκηνή με τον αρχικό διάλογο ανάμεσα σε Σαλιέρι και Μότσαρτ, που διαβάσαμε παραπάνω. Στο 9:08 μπαίνει ο τυφλός βιολιστής και εκτελεί το μοτίβο από τον Ντον Τζιοβάννι.

Στο 12:32 ο Μότσαρτ παίζει στο πιάνο την ανάλαφρη μελωδία του έρωτα, που μεταλλάσσεται ξάφνου(13:17) για να αποδώσει το απόκοσμο και σκοτεινό για το οποίο κάνει λόγο λίγο νωρίτερα...

Mozart and Salieri, Op. 48, Scene 1:

"Recht, sagt ein Wort, gibt es auf Erden nicht-Αλήθεια, δεν υπάρχει, λεν, στη γη"

ΣΑΛΙΕΡΙ

Μα όχι, δεν δύναμαι ν' αντισταθώ στη μοίρα!

στο ριζικό μου: μου' λαχεν ο κλήρος

να τόνε σταματήσω -αλλιώς χαθήκαμε όλοι-

εμείς οι μύστες, οι ιερείς της μουσικής

Να το φαρμάκι

[..]

Ήρθεν η ώρα!

Σήμερα στάξε στης φιλίας την κούπα!"

Με αυτά τα λόγια κλείνει η πρώτη από τις δυο σκηνές της τραγωδίας του Πούσκιν με τον Σαλιέρι να παίρνει την απόφαση να δηλητηριάσει τον μεγάλο του αντίπαλο.
Έχει προηγηθεί ο διάλογος πάνω στο Ρέκβιεμ, που παρήγγειλε στον Μότσαρτ ένας μαυροντυμένος άγνωστος και του έχει δημιουργήσει δυσάρεστο προαίσθημα...

Στην επόμενη σκηνή, ο Σαλτσβουργιανός που έχει γεννήσει τα φθονερά αισθήματα στην ψυχή του Σαλιέρι, μόλις έχει πιει από το κρασί με το δηλητήριο, ευχόμενος:

ΜΟΤΣΑΡΤ:

Πίνω για σένα φίλε,

για την ειλικρινή τη συμμαχία

το Μότσαρτ που ένωσε με το Σαλιέρι,

της αρμονίας δυο γιους.

Έτσι δεν είναι;

[..]

Άκουσε το Ρέκβιεμ μου..."(7:23)

Mozart and Salieri, Op. 48, Scene 2:

Ο Μότσαρτ ενθυμούμενος τη συνεργασία του Σαλιέρι με τον Μπωμαρσαί στο παρελθόν,  τον ρωτά:

ΜΟΤΣΑΡΤ:

"Ο Μπωμαρσαί ήτανε κοντινός σου φίλος!

Σαλιέρι, αλήθεια, ο Μπωμαρσαί δηλητηρίασε κάποιον;

Ήτανε διάνοια σαν εσέ και μένα

Μεγαλοφυία και κακουργία

δυο πράγματα ασυμβίβαστα δεν είναι;"

Ο Πούσκιν ευρηματικά συνδυάζει τα δυο περιστατικά-φήμες, προδιαθέτοντας τον θεατή για ό,τι θα επακολουθήσει.

ΜΟΤΣΑΡΤ:

Νοιώθω άσχημα όμως, βαριά. Θα πάω να κοιμηθώ

Αντίο, λοιπόν!

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Αντίο.

Θα κοιμηθείς για πάντα, Μότσαρτ!

Όμως, να'χει δίκιο

και δεν είμαι καμμιά μεγαλοφυία;

Διάνοια και κακουργία

Δυο πράγματα ασυμβίβαστα;..."

Η όπερα τελειώνει με το Σαλιέρι να στοχάζεται και να αφήνει αναπάντητα τα ερωτηματικά για το τι ακριβώς έγινε εκείνο το βράδυ του θανάτου του Μότσαρτ...

ΣΑΛΙΕΡΙ:

"Κι ο Μπουαναρότι; Μα αν είναι παραμύθι

του ηλίθιου, χαζού όχλου και δεν ήταν

και του Βατικανού ο δημιουργός, φονιάς;"

(Αλεξάντρ Πούσκιν: "Μότσαρτ και Σαλιέρι", εκδ. Δωδώνη,μτφ.Πετ. Ανταίος, σελ.10-12, 14-16, 23)

"Portrait of  Pushkin", Konstantin Somov

Η κατακλείδα του Πούσκιν στηρίζεται στις φήμες για ένα τρομερό φόνο που αμαύρωσε το όνομα του μεγάλου αναγεννησιακού καλλιτέχνη, Michelangelo Buonarroti.
Είχε κυκλοφορήσει ότι μαχαίρωσε μέχρι θανάτου έναν νεαρό, το σώμα του οποίου χρησιμοποίησε για μελέτη ανατομίας στο εργαστήριό του. Ένα επεισόδιο που δεν είναι ιστορικά τεκμηριωμένο, δεν υπήρξε ποτέ καταγγελία ή δίκη, ούτε ποτέ διώχθηκε ο καλλιτέχνης.

Η ιδιοφυΐα του Μιχαήλ Άγγελου είχε σίγουρα γεννήσει, όπως και μετέπειτα ο Μότσαρτ, τον φθόνο στους λιγότερο επιφανείς συναδέλφους του και μάλλον κάποιος απ' αυτούς για να τον συκοφαντήσει κυκλοφόρησε τη φήμη...

Ο ευφυέστατος Πούσκιν δημιουργεί προβληματισμό για τη μοίρα των ιδιοφυών ανθρώπων. Δεν παίρνει όμως άμεσα θέση για το τί πιστεύει τί συνέβη και αφήνει τον αναγνώστη-θεατή του να αναρωτηθεί και να οδηγηθεί στα προσωπικά του συμπεράσματα. Μήπως ο Σαλιέρι υπήρξε μια παρεξηγημένη προσωπικότητα;...Ας θυμηθούμε ότι σαν συνθέτης τίμησε την τέχνη του, με καίρια  την παρουσία του στη μουσική ζωή της Ευρώπης. Βοήθησε δε, σημαντικά στην ανάπτυξη του μελοδράματος του 18ου αιώνα και κυριάρχησε στην ιταλόγλωσση όπερα στην Αυστρία...

Ανάμεσα στις δυο σκηνές της όπερας, "Μότσαρτ και Σαλιέρι", ο Ρίμσκι-Κόρσακωφ παρεμβάλλει ένα πολύ μικρής διάρκειας, αλλά εξαιρετικής ποιότητος ιντερμέδιο, αντιστικτικής φόρμας που μεταφέρει την εσωτερική ταραχή και αναστάτωση του Σαλιέρι σχετικά με την αποτρόπαια πράξη που σχεδιάζει. Σε μορφή φούγκας αναπτύσσονται μοτίβα από τα δυο Μοτσάρτια αριστουργήματα...

Mozart and Salieri, Op. 48: Intermezzo:

Στις μουσικές, στήσαν τρελό χορό τα μελισσόπουλα...

pinterest

"Εδώ είναι τα τρεχούμενα νερά εδώ είναι ο κήπος,
εδώ βουίζουν οι μέλισσες μες στα κλωνάρια"

 (Γιώργος Σεφέρης)

web-holidays

"H μέλισσα ανακηρύχθηκε το πιο σημαντικό έμβιο ον στον πλανήτη, λένε οι επιστήμονες...

Αν κάποτε οι μέλισσες εκλείψουν, το ανθρώπινο είδος δεν θα αργήσει να τις ακολουθήσει", ισχυρίστηκε ο Αλβέρτος Αϊνστάιν.



Σήμερα , φίλοι μου, οι μέλισσες έχουν την τιμητική τους.
Η Παγκόσμια Ημέρα των Μελισσών στις 20 Μαΐου, συμπίπτει με τα γενέθλια του Anton Janša, ενός Σλοβένου μελισσοκόμου που ήταν παγκόσμιος πρωτοπόρος στον τομέα της μελισσοκομίας τον 18ο αιώνα.

Περνά- περνά η μέλισσα με τα μελισσόπουλα, λοιπόν, γι' αυτό το Μαγιάτικο πρωινό...

"Περίαπτο με τις μέλισσες"
Αρχ. Μουσείο Ηρακλείου

Τη θρεπτική αξία του μελιού είχαν αντιληφθεί από πο­λύ νω­ρίς και οι αρχαίοι μας πρόγονοι, γι' αυτό και το θε­ω­ρού­σαν θεϊκή τρο­φή.

Σύμφωνα με τη μυθολογία, η Μέ­λισ­σα ήταν θυ­γα­τέ­ρα του βα­σι­λιά της Κρή­της Με­λισ­σέ­α, α­δελ­φή της Α­μάλ­θειας, μαζί με την ο­ποί­α εκτελού­σαν χρέ­η τροφών του νε­ο­γέν­νη­του Δί­α, που τον τάιζαν με γά­λα και μέ­λι. Α­πό αυτό ο­νο­μά­στη­κε ο Ζεύς, Με­λισ­σαίος.

Περίφημο είναι το "περίαπτο με τις μέλισσες", ένα αριστουργηματικό δείγμα της μινωικής τέχνης, χρυσό κόσμημα σε σχήμα δύο μελισσών που αποθέτουν μια σταγόνα μέλι στην κηρήθρα. 

Τα δύο έντομα είναι αντικριστά, με τα πόδια ενωμένα επάνω στη σταγόνα, ενώ στους κορμούς και στα φτερά τους οι λεπτομέρειες αποδίδονται με εντυπωσιακή μικροσκοπική κοκκίδωση.

Στην ελληνική μυθολογία, οι Παρνασίδες νύμφες με μαντικές ικανότητες και προστάτιδες των μελισσών ονομάζονταν Θριές. Ηταν φτερωτές και αγαπούσαν ιδιαίτερα το μέλι. Όταν οι άνθρωποι τις συμβουλεύονταν για τα μελλούμενα, τους πρόσφεραν μέλι ως δώρο για να κερδίσουν την προθυμία τους. Όπως αναφέρει ο "Ομηρικός Ύμνος" στον Ερμή:
"Από την κατοικία τους πετούν πότε εδώ και πότε εκεί, τρεφόμενες με μέλι… Και όταν εμπνέονται τρώγοντας το κίτρινο μέλι, είναι πρόθυμες να πουν την αλήθεια. Αλλά αν στερηθούν το γλυκό φαΐ των θεών, τότε λένε ψέματα".

Στη φυλή των Μάγια, ονομαστή είναι η θεά των μελισσών(Colel Cab). Σκοπός της ήταν να κρατήσει ασφαλείς τις μέλισσες  και το μέλι τους. Ήταν μεγάλης σπουδαιότητας για την κοινωνία των Μάγια, επειδή φρόντιζε τη γη και εξασφάλιζε ότι θα γινόταν η επικονίαση, επηρεάζοντας έτσι θετικά τη γεωργία τους. Απεικονίζεται με φτερά μέλισσας να πετά.

"Κάτω στης Μαργαρίτας τ΄αλωνάκι, στήσαν τρελό χορό τα μελισσόπουλα" σήμερα και μεις ροβολάμε χαρούμενα σκαλίζοντας στην τέχνη των ήχων το ρυθμικό βουητό τους, αναζητώντας στην έμπνευση των δημιουργών "το χέρι που κράτησε μέλισσα θεόρατη..."

1. Rimsky-Korsakov, "Flight of the Bumblebee"

pinterest

Όταν γίνεται λόγος για μελίσσια σε παρέα φιλόμουσων, πρώτη που έρχεται στο νου είναι φυσικά η σύνθεση του Ρίμσκυ Κόρσακωφ: "Flight of the Bumblebee", αρχικά γραμμένη ως ορχηστρικό ιντερμέδιο για την όπερα: "The Tale of Tsar Saltan-Ο θρύλος του Τσάρου Σαλτάν".

Ο συνθέτης στο "Πέταγμα της μέλισσας" στοχεύει να αναδείξει μουσικά το φαινομενικά χαοτικό και ταχύτατα μεταβαλλόμενο μοτίβο της πτήσης μιας μέλισσας. Η δημοφιλέστατη σύνθεση κλείνει την πρώτη σκηνή της 3ης πράξης κατά την οποία ο φτερωτός μάγος-κύκνος μετατρέπει τον γιο του Τσάρου σε μέλισσα για να πετάξει μακριά ώστε να επισκεφτεί τον πατέρα του, ο οποίος δεν ξέρει ότι είναι ζωντανός.

Είναι από τα πλέον αναγνωρίσιμα μοτίβα στην κλασική μουσική, με τη ρυθμική ταχύτητά του να το καθιστά έργο εξαιρετικά υψηλού βαθμού δυσκολίας.

Rimsky-Korsakov, "Flight of the Bumblebee":

(Yuja Wang)

2. John Dowland: "It Was a Time When Silly Bees Could Speak"

pinterest

Από τις σπουδαίες μουσικές προσωπικότητες της Αγγλικής αναγεννησιακής σχολής συνθετών είναι ο John Dowland.
Η προσφορά του στην οργανική μουσική είναι αξιοσημείωτη, ιδιαίτερα στις συνθέσεις για λαούτο, καθότι υπήρξε βιρτουόζος λαουτίστας. Χαρακτηριστική είναι η φράση συγχρόνων του πως "το ουράνιο άγγιγμα του Ντάουλαντ στο λαούτο ανυψώνει την ανθρώπινη αίσθηση"...
Μπορεί να απορρίφθηκε για τη θέση του αρχιμουσικού στην αυλή της βασίλισσας Ελισάβετ Α', βρήκε όμως μια πολύ καλά αμειβόμενη θέση στην Αυλή του βασιλιά της Δανίας.

Στο τέταρτο βιβλίο τραγουδιών του Dowland βρίσκουμε μια δημιουργία με βουητό μελισσών όλο πίκρα, καθώς το ποίημα που μελοποιείται βασίζεται σε ένα παιχνίδι λέξεων με πλήθος παραλληλισμών.

Έχει τίτλο: "It Was a Time When Silly Bees Could Speak":

"Ήταν μια εποχή που οι ανόητες μέλισσες μπορούσαν να μιλήσουν

και εκείνη την εποχή ήμουν μια ανόητη μέλισσα

που τρέφονταν με θυμάρι μέχρι να σπάσει η καρδιά μου,

αλλά ποτέ δεν ευδοκίμασα,

όμως έφερνα κερί και μέλι στην κυψέλη..."

Τα λόγια είναι σαν το παράπονο όλων των πικραμένων που κάθονται βουβοί ώσπου...

"γιατί αυτό το ευλογημένο θυμάρι μου να' ναι ξερό

απ' αυτό το θυμάρι ζει ο τεμπέλης κηφήνας,

η σφήκα, το σκουλήκι, η σκνίπα, η πεταλούδα.

ζευγάρωσα με θλίψη, έπεσα στα γόνατα,

και έτσι παραπονέθηκα στη βασίλισσα των μελισσών..."

John Dowland: "It Was a Time When Silly Bees Could Speak"
(Emma Kirkby)

3. Thomas Arne: "Where the bee sucks, there suck I"

Αρχαίο νόμισμα από την Έφεσο

Από τους κορυφαίους συνθέτες θεατρικής μουσικής στην Αγγλία του 18ου αι. υπήρξε ο Thomas Arne.

Το 1746 μελοποιεί τη Σαιξπηρική "Τρικυμία". Στην 5η πράξη υπάρχει το τραγούδι του Άριελ: "Where the bee sucks, there suck I - Όπου ρουφάει η μέλισσα, εκεί ρουφώ κι εγώ":

"Όπου ρουφάει η μέλισσα, εκεί ρουφώ κι εγώ,

μονιάζω μέσ' στο λούλουδο· αυτού

κοίτομαι την ώρα, που σκούζ' η κουκουβάγια.

Στης νυκτερίδας τον ώμο

πετώ προς το καλοκαίρι χαρούμενα·

χαρούμενος, χαρούμενος μέλλει να ζω

από κάτου εις τ' άνθι που κρέμετ' από το κλαδί"

(Σαίξπηρ: "Τρικυμία", Πράξη 5η, μτφ. Ιάκωβου Πολυλά)

Thomas Arne - William Shakespeare: "Where the bee sucks, there suck I"
(Emma Kirkby - Ch. Hogwood)

4. Chopin: Etude Op. 25, No. 2(The Bees)

 Ένα ακόμη όμορφο μουσικό παράδειγμα, με πιάνο αυτή τη φορά, που σχετίζεται με το γρήγορο πέταγμα και το βουητό των μελισσών έχουμε κι από τον ποιητή του πιάνου.

Ο Φρειδερίκος Σοπέν στην "Étude Op. 25, Νο. 2" με την ένδειξη Presto, δίνει μια σύνθεση εξαιρετικά δεξιοτεχνική, για κάθε πιανίστα δοκιμασία αντοχής και αντίληψης σωστού ρυθμού καθώς είναι πολυρρυθμική(με τρίηχα ογδόων στο δεξί χέρι έναντι τρίηχων τετάρτων στο αριστερό). 

Λόγω της ταχύτητας, στη σπουδή έχει δοθεί ο υπότιτλος: "Bees-Μέλισσες".

Chopin - Etude No. 14 in F Minor, Op. 25, No. 2
Daniel Barenboim

6. François Schubert: "L’Abeille"

Ο Φρανσουά Σούμπερτ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους βιολονίστες και συνθέτες του 19ου αι, αφήνοντας πίσω του έργα που συνδυάζουν τεχνική δεξιοτεχνία και ζωντάνια. Το πιο γνωστό του έργο είναι ένα perpetuum mobile για βιολί και πιάνο ή ορχήστρα, με τίτλο "L’Abeille - Η Μέλισσα". Το κομμάτι περιλαμβάνεται σε μια συλλογή από δώδεκα μπαγκατέλες και ξεχωρίζει για τα ταχύτατου ρυθμού, παιχνιδιάρικα μοτίβα του, που αποτυπώνουν την αιθέρια πτήση, το βουητό και την αστείρευτη ενέργεια του μικρού εντόμου. 
Με τα γρήγορα σολιστικά περάσματα του βιολιού και τις φωτεινές παρεμβολές του πιάνου ή της ορχήστρας, το έργο μεταφέρει στον ακροατή την αίσθηση μιας μέλισσας που κινείται ακατάπαυστα, δημιουργώντας μικρή μουσική πανδαισία γεμάτη χάρη, χαρακτηριστική της δεξιοτεχνίας του Σούμπερτ.

François Schubert: "L’Abeille"

Το ακούμε από το Λεωνίδα Καβάκο:

5. John Duke: "Bee, I'm Expecting You"

Βουητό μέλισσας ηχεί και στη σύνθεση του σύγχρονου-κλασικού μουσουργού, John Duke.

Ο Αμερικανός συνθέτης δίνει φωνή στο ποίημα της Emily Dickinson με τίτλο "Bee, I'm Expecting You", τελευταίο ληντ για υψίφωνο και πιάνο, από τον κύκλο τραγουδιών "6 Poems of Emily Dickinson", που συνέθεσε ο Duke το 1968.

pinterest

Είναι πολύ γοητευτικό, γραμμένο από τη σκοπιά μιας μύγας:

Mέλισσα! Περιμένω να φανείς!

Έλεγα μόλις Χτες

Σε Κάποιο γνώριμό σου

Πως ήτανε να ’ρθείς —

Γυρίσανε οι Βάτραχοι—

Και πιάσανε δουλειά—

Πίσω τα πιο πολλά Πουλιά—

Και το Τριφύλλι είναι ζεστό—

Θα ’χεις λάβει το γράμμα

Απάντησε, ως τις δεκαεφτά
ή μάλλον έλα δω—

Δική σου, Μύγα.

(Έμιλυ Ντίκινσον: "44 ποιήματα και 3 γράμματα, Bee! I’m expecting you",
εκδ. Το Ροδακιό, μτφ. Ερ. Σοφράς)

Εύκολα στην πιανιστική συνοδεία αναγνωρίζει κανείς το γρήγορο φτεροκόπημα των μελισσών...

John Duke: "Bee, I'm Expecting You":