Αχμάτοβα - Μοντιλιάνι: Σύντομος έρωτας, αιώνια έμπνευση...

 

Amedeo Modigliani: Anna Akhmatova

Συναντήθηκαν για πρώτη φορά στο Παρίσι, στο καφέ Ροτόντα, το 1906. Ο Aμεντέο Μοντιλιάνι, ένας 24χρονος Ιταλός εβραϊκής καταγωγής, είχε μόλις φτάσει στη γαλλική πρωτεύουσα για να δοκιμάσει την τύχη και το ταλέντο του σε έναν κόσμο που ακόμη αγνοούσε την ύπαρξή του. Φτωχός, άγνωστος και ανήσυχος, διέθετε ωστόσο μια παράξενη γοητεία που μαγνήτιζε όσους τον συναντούσαν. Η Άννα Αχμάτοβα θυμόταν αργότερα τη φωτεινή, σχεδόν αλλόκοτη εμφάνισή του: "Ντυμένος φωτεινά και κραυγαλέα, με κίτρινο παντελόνι και σακάκι του ίδιου χρώματος… φαινόταν γελοίος, όμως η χάρη με την οποία κινούνταν σε έκανε να φαντάζεσαι έναν κομψό, όμορφο άντρα της παριζιάνικης πρωτοπορίας".

Η νεαρή Ρωσίδα ποιήτρια ήταν τότε μόλις είκοσι ετών και είχε φτάσει στο Παρίσι για τον μήνα του μέλιτος με τον σύζυγό της, τον ποιητή Νικολάι Γκουμιλιόφ. Ο Μοντιλιάνι γοητεύτηκε αμέσως από την θεωρία και την πνευματικότητα της Αχμάτοβα και της ζήτησε να τη ζωγραφίσει. Έτσι άρχισε μια σύντομη αλλά έντονη ιστορία, μια σχέση που κράτησε μόλις λίγους μήνες, αλλά έμεινε βαθιά χαραγμένη στη μνήμη και των δύο. Η ίδια θυμόταν πως από την πρώτη στιγμή την εντυπωσίασε η "εσωτερική του λάμψη"... "Δεν ήταν μόνο όμορφος, αλλά έμοιαζε να φωτίζεται από μέσα, σαν να κουβαλούσε ένα μυστικό φως", σκεφτόταν...

Akhmatova - Modigliani
(ksada.org)

Οι δυο τους έκαναν ατέλειωτους περιπάτους στους δρόμους του νυχτερινού Παρισιού. Ο Μοντιλιάνι δεν είχε χρήματα για πολυτέλειες. Ετσι, στους Κήπους του Λουξεμβούργου κάθονταν πάντα σε παγκάκι και ποτέ σε κάποιο καφέ. Ένα βροχερό βράδυ άνοιξε τη μεγάλη μαύρη ομπρέλα του και κάθισαν δίπλα-δίπλα, προστατευμένοι από τη βροχή. Διάβαζαν δυνατά ποίηση, αγαπούσαν τον Βερλαίν και αντιπαθούσαν τον Aνατόλ Φρανς. Μέσα σε αυτές τις μικρές στιγμές γεννήθηκε ένα δικό τους σύμπαν, μια σιωπηλή συνάντηση ποίησης και ζωγραφικής μέσα στη μεγάλη πόλη.

Η γυναίκα που τον ενέπνευσε εκείνα τα βράδια ήταν ήδη μια ανερχόμενη ποιητική φωνή. Η Άννα Αχμάτοβα, που σαν σήμερα, πριν εξήντα χρόνια(5 Μαρτίου 1966) πέρασε στην αιωνιότητα, υπήρξε μία από τις πιο εμβληματικές και βαθιά ανθρώπινες μορφές της ρωσικής ποίησης του 20ού αιώνα. Το πραγματικό της όνομα ήταν Άννα Αντρέγεβνα Γκορένκο. Μεγάλωσε σε ένα σπίτι όπου τα βιβλία δεν ήταν πολλά, όμως η πνευματική κληρονομιά υπήρχε. Στο οικογενειακό της παρελθόν βρισκόταν μια λόγια προγιαγιά ταταρικής καταγωγής. Όταν άρχισε να γράφει ποίηση, ο πατέρας της φοβούμενος μήπως το οικογενειακό όνομα συνδεθεί με μια "αβέβαιη" καλλιτεχνική πορεία, της ζήτησε να μη δημοσιεύει με το επώνυμό του. Έτσι υιοθέτησε το ψευδώνυμο Αχμάτοβα, το όνομα εκείνης της προγιαγιάς, που έμελλε να γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Την ποίηση τη γνώρισε βαθύτερα και μέσα από τον πρώτο μεγάλο έρωτα της ζωής της, τον Γκουμιλιόφ. Μαζί του εντάχθηκε στον κύκλο των νέων ποιητών της Αγίας Πετρούπολης και συνδέθηκε με το ρεύμα του Ακμεϊσμού, που αναζητούσε καθαρότητα, ακρίβεια και λιτότητα στον ποιητικό λόγο. Από την πρώτη κιόλας συλλογή της, Evening, η φωνή της ξεχώρισε για τη λεπτότητα των συναισθημάτων και την εκπληκτική οικονομία των λέξεων. Η εξέλιξή της ξεπέρασε κάθε προσδοκία και η Αχμάτοβα σύντομα καθιερώθηκε σαν μια ποιήτρια που μπορούσε να μετατρέπει τις πιο μύχιες ανθρώπινες εμπειρίες σε καθολικό ποιητικό λόγο.

Όταν αργότερα έφυγε από το Παρίσι, η σύντομη συνάντησή της με τον Μοντιλιάνι παρέμεινε μια φωτεινή σκιά στη μνήμη της. Μετά τον θάνατό του, τον θυμήθηκε σε ένα ποίημά της, το μόνο όπου τον κατονομάζει:

"Το Παρίσι μέσα σε μαβιά αχλή

και πάλι ίσως ο Μοντιλιάνι

να με ακολουθεί απαρατήρητος.

Είναι αυτός που έχει τη δυσάρεστη ικανότητα

να ταράζει ακόμα και τον ύπνο μου…"

Έτσι, μέσα στη μνήμη της ποιήτριας, ο νεαρός ζωγράφος του Παρισιού έμεινε για πάντα σαν μια σκιά φωτός...

Από τα πιο γνωστά ποιήματά της είναι "Ο γκριζομάτης βασιλιάς", που συμπεριλήφθηκε στην πρώτη της συλλογή Evening:

"Δόξα σοι, πόνο μου χωρίς διέξοδο και διαφυγή!

Ο γκριζομάτης χθες ο βασιλιάς έχει αποκοιμηθεί.

Μια φθινοπώρου βραδιά ήταν κόκκινη και πνικτική,

Ήρθε ο άνδρας μου και με αδιάφορη είπε φωνή:

"Ξέρεις, από το κυνήγι τον έχουνε φέρει νεκρό,

Βρήκαν το πτώμα δίπλα στης δρυός ένα δέντρο παλιό.

Κρίμα όμως τη βασίλισσα. Ήτανε νέος πολύ!

Σε μία νύχτα της έγινε άσπρο όλο το μαλλί".

Πάνω στο τζάκι την πίπα του βρήκε αυτός και μετά

Βγήκε και πήγε στη νυχτερινή του δουλειά.

Τώρα θα πάω εγώ να ξυπνήσω την κόρη μου και τρυφερά

Θα κοιταχτώ στα ματάκια της γκρίζα γι’ άλλη μια φορά.

Έξω στο δρόμο θροΐζουν οι μέλαινες λεύκες μέσα στη σιγή

Και λένε: "Πια ο βασιλιάς σου σ’ ετούτο τον κόσμο δεν ζει"

(μτφρ. Ξένια Καλαϊτζίδου)

Amedeo Modigliani: Akhmatova as Caryatid
i.pinimg

Πολλοί μελετητές έχουν συνδέσει το ποίημα αυτό με τα βιώματα της νεαρής Αχμάτοβα στο Παρίσι και με τη γνωριμία της με τον Μοντιλιάνι. Παρότι δεν αναφέρεται άμεσα σε κείνον, αρκετοί ερμηνευτές θεωρούν πως η μορφή του "γκριζομάτη βασιλιά" αντανακλά τη μνήμη ενός μυστηριώδους άνδρα-καλλιτέχνη που σημάδεψε τη νεανική της εμπειρία.

Το ποίημα αφηγείται μια σκηνή φαινομενικά απλή αλλά βαθιά δραματική. Μια γυναίκα μαθαίνει από τον σύζυγό της ότι ο "γκριζομάτης βασιλιάς" σκοτώθηκε στο κυνήγι. Η αφήγηση διατηρεί έναν ήρεμο τόνο, όμως πίσω από αυτή τη φαινομενική γαλήνη κρύβεται μια μεγάλη προσωπική απώλεια. Η γυναίκα συγκρατεί τα συναισθήματά της και συνεχίζει τις καθημερινές της πράξεις, ενώ η φύση γύρω της, με τις λεύκες που ψιθυρίζουν μέσα στη σιωπή, μοιάζει να αποκαλύπτει το αληθινό βάθος του πένθους.

Η κεντρική ιδέα του ποιήματος είναι η μυστική και ανεκπλήρωτη αγάπη. Η Αχμάτοβα δείχνει πώς ένα μεγάλο συναίσθημα, ίσως ένας απαγορευμένος ή χαμένος έρωτας, μπορεί να συνυπάρχει σιωπηλά με μια εξωτερικά συνηθισμένη ζωή. Με τη χαρακτηριστική της λιτότητα και δύναμη, δημιουργεί ένα μικρό ποιητικό δράμα όπου οι υπαινιγμοί λένε περισσότερα από τις λέξεις.

Το ποίημα αυτό συγκίνησε βαθιά αρκετούς συνθέτες του 20ού αιώνα.

Πιο γνωστή θεωρείται η μελοποίηση του Σεργκέι Προκόφιεφ, ο οποίος ενέταξε το ποίημα στον κύκλο τραγουδιών "Five Poems by Anna Akhmatova, Op. 27". Όταν τα τραγούδια παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στο κοινό, προκάλεσαν έντονη εντύπωση, με τον ίδιο τον Προκόφιεφ να συνοδεύει στο πιάνο.

Ο κύκλος, γραμμένος για υψίφωνο και πιάνο, διακρίνεται από μια ιδιαίτερα λυρική ατμόσφαιρα, γεμάτη ευαισθησία, τρυφερότητα και θερμή εκφραστικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο συνθέτης παραδέχθηκε με κάποια έκπληξη: "Ύστερα από αυτά τα τραγούδια, πολλοί ίσως πιστέψουν πως γράφω για πρώτη φορά πραγματικά λυρική μουσική".

Στα τραγούδια αυτά ο Προκόφιεφ διεισδύει με προσοχή και λεπτότητα στον ποιητικό κόσμο της Aχμάτοβα, αναδεικνύοντας τις εικόνες και τα συναισθήματα των στίχων μέσα από την εκφραστική δύναμη της μουσικής του και τη γοητεία της μελωδικής του γραμμής. 

Prokofiev: "5 Poems by Anna Akhmatova, Op. 27, The grey-eyed King"

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι μια ιδιαίτερα όμορφη μελοποίηση του ίδιου ποιητικού κόσμου δημιούργησε και ο Alexander Vertinsky, ο οποίος με τη δική του χαρακτηριστική ευαισθησία έδωσε μια εξίσου συγκινητική μουσική διάσταση στους στίχους της Αχμάτοβα.

Alexander Vertinsky: Anna Akhmatova/The grey-eyed King"

Τελικά, όπως φαίνεται, μια σύντομη αλλά έντονη συνάντηση στο Παρίσι του 1906 ένωσε δύο μεγάλες καλλιτεχνικές ψυχές, τη νεαρή Άννα, ανερχόμενη ποιήτρια, και το φτωχό, ελκυστικό Aμεντέο. Μερικοί μήνες μαζί αρκούσαν για να γεννηθεί ένα μικρό, προσωπικό σύμπαν ποίησης και ζωγραφικής, μια στιγμή πάθους και έμπνευσης που η Αχμάτοβα θα κρατούσε για πάντα στη μνήμη της και θα αιχμαλώτιζε την ποιητική τέχνη της...

Για την Αχμάτοβα υπάρχουν και άλλα κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ντοστογιέφσκυ: "Ο Παίκτης", από το βίωμα στη λογοτεχνία και τη μουσική...

Στις 9 Φεβρουαρίου 1881 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία μόλις εξήντα ετών, ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, ύστερα από μακρόχρονες επιληπτικές κρίσεις.  Η ταφή του στην Αγία Πετρούπολη εξελίχθηκε σε ένα πρωτοφανές λαϊκό προσκύνημα. Περίπου σαράντα χιλιάδες άνθρωποι συνόδευσαν τη νεκρική πομπή, τιμώντας τον συγγραφέα που η Ρωσία είχε ήδη αναγνωρίσει ως "εθνικό λογοτεχνικό ήρωα" και "προφήτη" της. Δεν ήταν τυχαίο. Το έργο του, βαθιά ψυχογραφικό και ριζοσπαστικό, αποτελεί έως σήμερα σημείο αναφοράς της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Στη μνήμη του, στρεφόμαστε σε ένα από τα πιο προσωπικά και διεισδυτικά του κείμενα, άμεσα δεμένο με τη βιωμένη εμπειρία του εθισμού στον τζόγο.

Εξώφυλλο 1ης Έκδοσης, 1866

Ο "Παίκτης" γράφτηκε υπό ασφυκτική πίεση και μέσα σε μόλις έναν μήνα, όταν ένα συμβόλαιο απειλούσε να του αφαιρέσει τα πνευματικά δικαιώματα ολόκληρου του έργου του. Από αυτή την οριακή συνθήκη γεννήθηκε ένα έργο, που συμπυκνώνει με μοναδική οξύτητα την ανθρώπινη εμμονή, την αυτοκαταστροφή και την ψευδαίσθηση της ελευθερίας.

Η δράση τοποθετείται στη φανταστική λουτρόπολη Ρουλέτενμπουργκ της Γερμανίας και παρακολουθεί τον Αλεξέι Ιβάνοβιτς, έναν νεαρό Ρώσο διανοούμενο που εργάζεται ως παιδαγωγός και βρίσκεται παγιδευμένος ανάμεσα σε έναν παθιασμένο, οδυνηρό έρωτα για την αινιγματική Πολίνα και στη σταδιακή του βύθιση στον κόσμο της ρουλέτας. Δίπλα του δεσπόζει η μορφή της Γιαγιάς, της περίφημης Μπαμπούσκα, μιας γυναίκας αυταρχικής και ακαταμάχητης, που γίνεται η ίδια θύμα της μανίας του παιχνιδιού, οδηγώντας τον εαυτό της και τους γύρω της στην οικονομική καταστροφή.

Το μυθιστόρημα υπερβαίνει κατά πολύ το θέμα του τζόγου. Ο Ντοστογιέφσκι καταγράφει με οξύτητα τον εθισμό ως ψυχική κατάσταση, την έλξη του ρίσκου ως μορφή αυτοκαταστροφής, αλλά και τη λεπτή σχέση εξουσίας, χρήματος και εξευτελισμού. Η ρουλέτα λειτουργεί ως κεντρική μεταφορά. Ο άνθρωπος πιστεύει πως δοκιμάζει την τύχη του ελεύθερα, ενώ στην πραγματικότητα παραδίδεται ολοκληρωτικά σ' αυτήν, μετατρέποντας την ελευθερία σε σκλαβιά.

Η αλήθεια του έργου πηγάζει από το βίωμα. Ο συγγραφέας είχε χάσει μεγάλα ποσά στα ευρωπαϊκά καζίνα και αποδίδει με ανατριχιαστική ακρίβεια τη μέθη της νίκης, την απόγνωση της απώλειας και τη μόνιμη ψευδαίσθηση ότι "την επόμενη φορά θα κερδίσω". Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα όπου ο αφηγητής περιγράφει τον παλμό της καρδιάς μπροστά στη ρουλέτα, τη σπασμωδική αγωνία πριν ακουστεί η φωνή του κρουπιέρη, τη σχεδόν σωματική μέθη της επιτυχίας και την αίσθηση ότι, έστω και για λίγα λεπτά, ξαναβρίσκει τη θέση του ανάμεσα στους ανθρώπους. Στιγμές όπου το χρήμα χάνει την πραγματική του αξία και γίνεται σύμβολο αναγνώρισης, δύναμης και υπαρξιακής επιβεβαίωσης:

"...το ίδιο βράδυ πήγα στη ρουλέττα. Ω, πώς χτυπούσε η καρδιά μου! Όχι, δεν ήταν το χρήμα που ποθούσα! Τότε ήθελα μονάχα όλοι τούτοι να μιλάνε την άλλη μέρα για μένα, να διηγούνται την ιστορία μου, να με θαυμάζουνε, να μ’ επαινούνε και να σκύβουνε μπροστά στο καινούργιο κέρδος μου. [...]... κι’ όμως με τί τρεμούλα, με τί κέρωμα στην καρδιά, ακούω τη φωνή του κρουπιέρη: trente et un, rouge, impair et passe, ή: quatre, noir, pair et manque. Με τί απελπισία παρατηρώ το τραπέζι του παιχνιδιού, όπου είναι σκορπισμένα τα φλουριά, τα λουδοβίκια και τα τάλληρα, τις πυραμίδες του χρυσαφιού όταν απ’ το φτυάρι του κρουπιέρη πέφτει σε φλόγινους σωρούς ή τις μακρυές σαν πήχες στήλες τ’ ασημιού που βρίσκονται τριγύρω απ’ τον τροχό. Πριν πλησιάσω ακόμα την αίθουσα του παιχνιδιού κι’ ακούσω τον κρότο που κάνουνε τα νομίσματα που σκορπιούνται, με πιάνει σχεδόν σπασμός. Ω, η βραδυά εκείνη, πούφερα τα εβδομήντα μου φλωρίνια στο τραπέζι του παιχνιδιού ήτανε το ίδιο αξιοσημείωτη. Άρχισα με δέκα φλωρίνια και με το passe. Για το passe έχω καλή προκατάληψη. Έχασα. Μου μείνανε εξήντα φλωρίνια σ’ αργυρά νομίσματα. Συλλογίστηκα λίγο — και προτίμησα το zéro. Άρχισα να βάζω μονομιάς στο zéro από πέντε φλωρίνια· την τρίτη φορά βγήκε ξαφνικά το zéro. Λίγο κόντεψε να πεθάνω απ’ τη χαρά μου, που πήρα εκατόν εβδομήντα πέντε φλωρίνια. Σαν είχα κερδίσει εκατό χιλιάδες φλωρίνια δεν είχα τέτοια χαρά. Αμέσως έβαλα εκατό φλωρίνια στο κόκκινο — πήρα· όλα τα τετρακόσια στο μαύρο — κέρδισα· όλα τα οχτακόσα στο manque — πήρα, μετρώντας και τα προηγούμενα, είχα χίλια εφτακόσα φλωρίνια, κι’ αυτό σε διάστημα λιγώτερο από πέντε λεπτά! Ναι, σε τέτοιες στιγμές ξεχνάς κι’ όλες τις προηγούμενες αποτυχίες! Γιατί τα κέρδισα αυτά κινδυνεύοντας πιότερο κι’ απ’ τη ζωή μου, το τόλμησα και κινδύνεψα, και νά με πάλι στη σειρά των ανθρώπων! Πήρα ένα δωμάτιο, κλειδώθηκα, κι’ ώς τρεις ώρες, καθόμουνα και λογάριαζα τα λεφτά μου..."

(Φ. Ντοστογιέφσκυ, "Ο Παίκτης", εκδ. Γκοβόστη, μτφ. Αθηνά Σαραντίδη, σελ. 170-173)


Ο "Παίκτης" παραμένει ένα βαθιά ανθρώπινο έργο, σκληρό και ειλικρινές, που δεν φωτίζει μόνο τον κόσμο του τζόγου, αλλά και τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης επιθυμίας να ρισκάρει τα πάντα για μια στιγμή θριάμβου...

Στο μπαλκόνι του διαμερίσματος όπου έζησε ο Ντοστογιέφσκι, στο Μπάντεν-Μπάντεν, ένα ανάγλυφο με την προτομή του θυμίζει ότι εδώ γράφτηκε ο "Παίκτης"

Βασισμένος στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκυ, ο ρώσος συνθέτης Σεργκέι Προκόφιεφ έγραψε το λιμπρέτο για την ομότιτλη, τετράπρακτη όπερά του, η οποία ολοκληρώθηκε το Γενάρη του 1917. Ωστόσο, η Φεβρουαριανή Επανάσταση ανέτρεψε τα σχέδια παρουσίασής της.

Ύστερα από εκτεταμένες αναθεωρήσεις η όπερα έκανε πρεμιέρα το 1929, στις Βρυξέλλες, ενώ δυο χρόνια αργότερα ο συνθέτης δημιούργησε και μια ορχηστρική σουίτα.

Ο "Παίκτης" είναι η δεύτερη όπερα του Σεργκέι Προκόφιεφ και ξεχωρίζει για την ακραία μουσική γλώσσα της. Παρουσιάζει ένα εσωτερικό δράμα ψυχικής φθοράς και ταπείνωσης, χωρίς πραγματικούς θανάτους ή σκηνές σωματικής βίας. Ο συνθέτης επέλεξε να παρουσιάσει την ιστορία μέσα από το ρωσικό είδος "όπερας διαλόγου", απορρίπτοντας τις παραδοσιακές άριες και συμμετρικές φόρμες υπέρ ενός σκληρού ρεαλισμού και πιστότητας στο κείμενο. Οι φωνητικές γραμμές είναι λιτές και υποβλητικές, ενώ η ορχήστρα αναλαμβάνει τον ψυχολογικό σχολιασμό, χρησιμοποιώντας μοντερνιστική, αιχμηρή γλώσσα, με ρυθμούς, αρμονικές ανατροπές και ηχητικά μοτίβα που αποτυπώνουν την αγωνία, την ψυχολογική πίεση και την αυτοκαταστροφική έλξη του τζόγου.

Η όπερα αποτελεί απαιτητική εμπειρία για το κοινό, που καλείται να αποδεχθεί μια μουσική παράδοση που ανατρέπει σκόπιμα τις συμβατικές προσδοκίες της όπερας και να κατανοήσει τη βαθιά σχέση της ρωσικής ψυχής με τον τζόγο, ως σύμβολο εμμονής, υποταγής στη μοίρα και υπαρξιακής αγωνίας. Η μουσική του Προκόφιεφ δημιουργεί ένα τοπίο όπου κυριαρχούν ένταση, απόγνωση και μανία προσφέροντας στον θεατή μια ψυχολογική αλήθεια που ενισχύει τη δραματική εμπειρία.

Η σουίτα, που θα ακούσουμε, οργανώνεται γύρω από τέσσερα ορχηστρικά πορτρέτα χαρακτήρων και καταλήγει σε μια σύντομη Έκβαση.
Κάθε μέρος φωτίζει έναν από τους κεντρικούς ήρωες της όπερας(Αλεξέι, Μπαμπουλένκα, Στρατηγό και Πολίν) αποδίδοντας με αιχμηρή μουσική γλώσσα την ψυχολογία, τις μεταξύ τους σχέσεις και τις εσωτερικές τους συγκρούσεις.
Στην Έκβαση (Dénouement), τα προηγούμενα μουσικά στοιχεία επανεμφανίζονται απογυμνωμένα και θραυσματικά, οδηγώντας σε μια ψυχρή επίγνωση του αδιεξόδου και της καταστροφικής έλξης του τζόγου...

Prokofiev : "The Gambler Suite, Op. 49"

Διευθύνει ο Neeme Järvi

Άντερσεν και Προκόφιεφ, τα δύο "ασχημόπαπα"...

Νοερή περιήγηση στο Σέντραλ Παρκ της Ν.Υόρκης, βόλτα στην ύπαιθρο, κάτω από τον ανοιξιάτικο ήλιο σήμερα, φίλοι μου, και αφορμή δίνει η "Ημέρα Παιδικού βιβλίου".

2 του Απρίλη έχει καθιερωθεί ως Ημέρα παιδικού βιβλίου, διηγήματος και παραμυθιού, καθώς αυτή τη μέρα γεννήθηκε ο μεγάλος Δανός παραμυθάς Χανς Κρίστιαν Άντερσεν.

Hταν ο γιός ενός φτωχού τσαγκάρη και μιας πλύστρας που ήθελε να γίνει ηθοποιός, κάτι για το οποίο απορρίφθηκε επειδή ήταν "κοκκαλιάρης και άσχημος"!
Ετσι, αφού διέθετε πολλή φαντασία στράφηκε στα παραμύθια. Πίστευε πως το παραμύθι αποτελεί μια ευχάριστη διήγηση με θαυμαστά εξωπραγματικά συμβάντα, που  κρύβει πολλές αλήθειες της καθημερινής ανθρώπινης ζωής,μα συγχρόνως νουθετεί.

Το μπρούτζινο  γλυπτό του κεντρικού νεοϋορκέζικου παρκου που στήθηκε το 1956 για τα 150 χρόνια από τη γέννηση του Άντερσεν, απεικονίζει καθισμένο το μεγάλο παραμυθά διαβάζοντας  το βιβλίο του:  "Το ασχημόπαπο".

Όταν κάποτε ο Άντερσεν ρωτήθηκε αν θα έγραφε ποτέ την αυτοβιογραφία του εκείνος απάντησε πως ήδη την έχει γράψει με το "Ασχημόπαπο"!

Παραμύθι που εκδόθηκε το 1843 και εν μέρει ο συγγραφέας εμπνεύστηκε  από το "Αηδόνι της Σουηδίας",την  γνωστή μας, περίφημη υψίφωνο Τζένυ Λιντ.
Λέγεται πως ο Άντερσεν είχε ερωτευθεί τη φίλη του Τζένυ, όμως εκείνη τον απέρριψε ερωτικά.

Το "ασχημόπαπο", είναι η ιστορία ενός μικρού κύκνου που γεννήθηκε ανάμεσα σε πάπιες.
Ιστορία-αναφορά στη διαφορετικότητα, την αυτογνωσία και αυτοεκτίμηση, στοιχεία που μάς μεταμορφώνουν σε αυτό που αναδεικνύει την πραγματική μας ομορφιά.


Αναγνώστης των παραμυθιών του Άντερσεν υπήρξε και ο Σεργκέι Προκόφιεφ. 
Μάλιστα το 1914, χρονιά που κέρδισε το Βραβείο Ρουμπινστάιν,και κατά κάποιο τρόπο καθιερώθηκε ως καλλιτέχνης, έγραψε το "The Ugly Duckling".
Πρόκειται για ληντ με συνοδεία πιάνου ή ορχήστρας, που αρκετοί το χαρακτηρίζουν αυτοβιογραφικό, υποστηρίζοντας ότι ο Προκόφιεφ είδε τον εαυτό του ως το ασχημόπαπο που εξελίχθηκε στον όμορφο κύκνο.
Εκφραστικότατος ο συνθέτης αποδίδει την ιστορία του Άντερσεν με  αριστοτεχνικό τρόπο και δυναμική κατάλληλη να αποτυπώσει την άλλοτε μελαγχολική, αγωνιώδη κι άλλοτε παιχνιδιάρικη  διάθεση του παραμυθιού.

Την Συμφωνική της Ν.Υόρκης διευθύνει ο Leopold Stokowski:

Prokofiev: "The Ugly Duckling, Op. 18"

"Προκόφιεφ: Σκυθική Σουίτα"

 

Είναι γνωστό πως ο Σεργκέι Ντιάγκιλεφ, ιδρυτής των Ρωσικών Μπαλέτων, ήταν αυτός που έκανε γνωστά τα έργα για μπαλέτο του Σεργκέι Προκόφιεφ. 
Η πρώτη συνεργασία τους ήταν το μπαλέτο "Άλα και Λόλλι".
Μια σύνθεση της νεότητας του Προκόφιεφ(ήταν μόλις 24), που ξετυλίγει ένα θρύλο της παγανιστικής Ρωσίας και συγκεκριμένα μια τελετουργία των Σκυθών, λαού που κατοικούσε στον Καύκασο και για τους οποίους ονόματι "Σκολότες", ο Προκόφιεφ ερεύνησε όταν διάβασε Ηρόδοτο.
O Ντιάγκιλεφ δεν ενθουσιάστηκε με το λιμπρέτο κι έτσι η συνεργασία δεν ευοδώθηκε. Αργότερα ο Προκόφιεφ αναμόρφωσε το έργο υπό τον τίτλο: "Σκυθική σουίτα".

Η Σουίτα έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, 16 Γενάρη του 1916  υπό την μπαγκέτα του Προκόφιεφ στο Θέατρο Μαριίνσκυ της Αγ. Πετρούπολης και λέγεται πως αποτελεί απάντηση του συνθέτη στην "Ιεροτελεστία της Άνοιξης" του Στραβίνσκυ.

Η τετραμερής Σουίτα ξεκινά με την επίκληση στο θεό του Ήλιου, Βέλες και την πανέμορφη κόρη του, Άλα.
Η τελετή του άγριου Σκυθικού λαού απεικονίζεται με την πολύχρωμη, βάρβαρη μουσική με την υπόδειξη: "Allegro feroce-γρήγορα άγρια", χωρισμένη σε 2 θέματα...Το πρώτο περισσότερο ζωηρό και βάναυσο αντιπροσωπεύει τον αρχηγό Βέλες, ενώ το ηπιότερο και αργό θέμα(2:18)σε διάλογο μεταξύ των ξύλινων πνευστών, την ευγενική μορφή της Άλα, την οποία επιθυμεί να κλέψει ο κακός θεός του Σκότους.

Το 2ο μέρος αρχίζει με την εμφάνιση του χθόνιου θεού κατά τη διάρκεια θυσίας των Σκυθών στην Άλα. Ο σκοτεινός θεός χορεύει έναν άγριο, τραχύ χορό (5:38)με συνοδούς του τους τιμωρούς-δαίμονες, τα επτά τέρατα του κάτω κόσμου.

Ήσυχο, λυρικό και ατμοσφαιρικό το 3ο μέρος(8:52)...Ομάδες από τετράδες κατιόντων φθόγγων που συνοδεύονται από λεπτές υπόνοιες από ιδιόφωνα τριγωνάκια υποδηλώνουν τη νύχτα, που έχει σκοτεινιάσει τα πάντα...Ήχοι που τρεμοπαίζουν από τα pizzicati των βιολιών, μεταφέρουν τον τρόμο του νυχτερινού, παγερού αέρα...Άρπες και οι μεταλλικοί ήχοι της τσελέστας δημιουργούν συναισθηματική φόρτιση...Η Άλα αιχμάλωτη του κακού θεού είναι βαθιά θλιμμένη...Οι φεγγαρονεράιδες κατεβαίνουν να την παρηγορήσουν.
Η διάφανη ενορχήστρωση και η σταδιακή προσθήκη νέων οργάνων οδηγεί σε ένα ισχυρό fortissimo  tutti που βαθμιαία μειώνεται, επιστρέφοντας στην αρχική ορχηστρική ήπια εικόνα.

Η μουσική μεταλλάσσεται με τα ηχηρά, χάλκινα πνευστά συνοδεία drumrolls, να ηγούνται(15:09)...Σε μορφή μεγαλόπρεπου εμβατηρίου, το θέμα...Ένας θνητός ήρωας, ο σκύθης Λόλλι, εμφανίζεται με σταθερά, βαριά βήματα(15:31) και με αυταπάρνηση μάχεται ενάντια στο θεό του ερέβους για να σώσει την κόρη του ήλιου.
Η Σουΐτα ολοκληρώνεται με τη μουσική "νικηφόρα" εικόνα της υπέρλαμπρης Ανατολής (18:22), τη θριαμβευτική κυριάρχηση του Βέλες, αντικατόπτρισμα της λαχτάρας και δίψας για ζωή...

Ο Προκόφιεφ για να διαχωρίσει με σαφήνεια τους δύο θεούς-ανταγωνιστές, έναν από τον κόσμο του φωτός, και τον άλλο από την σφαίρα του σκότους χρησιμοποίησε ένα εξαιρετικά δυναμικό, σχεδόν ακατέργαστο μουσικό ύφος, καταφέρνοντας να ισορροπήσει με επιδεξιότητα ανάμεσα στην πρωτόγονη ομορφιά και τους συμβολισμούς.
Οι βίαιες, απειλητικές απεικονίσεις της μουσικής μετριάζονται με μαεστρία από τις ήπιες και γεμάτες λυρισμό ηχητικές εικόνες.

Πολλές οι ηχογραφήσεις: (Myaskovsky, Bernstein, Masur, Abbado, Järvi, Rattle, Gergiev).

Από εκείνες, που ξεχωρίζουν είναι υπό την μπαγκέτα του ρουμάνου ελληνικής καταγωγής, Sergiu Celibidache. Μια έντονα τελετουργική ερμηνεία, καθόλα πειστική, ένα "θαύμα δυναμισμού, χρώματος, συναισθημάτων και σαφήνειας"!

Prokofiev: Scythian Suite, Op. 20

Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να παρακολουθήσετε μιαν μεταγενέστερη χορογραφική απόπειρα της Σκυθικής Σουίτας:

"Αλέξανδρος Νιέφσκυ, ο ηγέτης της ρωσικής λαϊκής παράδοσης"

 

"Η Μάχη του Νέβα-Alexander Nevsky Fighting the Swedes", Boris Artemievich Tchorikov

[Με αφορμή το σημερινό εορτασμό του Αγίου της Ρωσικής Εκκλησίας,
 Αλεξάνδρου Νιέφσκι]

Ο Αλέξανδρος Γιαροσλάβιτς Νιέφσκι είναι μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της μεσαιωνικής Ρωσίας και άγιος της Ρωσικής Εκκλησίας.
Υπήρξε ηγέτης σε μια πολύ δύσκολη περίοδο για τον ανατολικό σλαβικό κόσμο.
Ο Νιέφσκυ είναι ο ηγέτης που μέσα από ατέλειωτες μάχες κι αγώνες κάνει το ρωσικό λαό να πιστέψει στη νίκη, να ενισχυθεί το εξασθενημένο ηθικό του!
Και μόνο το όνομά του ήταν αρκετό να προκαλεί απροσμέτρητο ενθουσιασμό και να σκορπίζει τον φόβο στους αντιπάλους.
Η ζωή και οι νικηφόρες μάχες του μεταφέρονται στη μεγάλη οθόνη με την ομώνυμη, επική ταινία του Σεργκέι Αϊζενστάιν "Αλέξανδρος Νιέφσκι", με τις εικόνες και τους ήχους να συνδυάζονται με τις θαυμάσιες μουσικές συνθέσεις του Προκόφιεφ.
Ένα από τα αριστουργήματα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, αλλά και του παγκόσμιου κινηματογράφου με τη μουσική να "προηγείται κι έπεται της εικόνας, σε μια οπτικο-ακουστική αντίστιξη", όπως έγραψαν οι κριτικοί.


Η καντάτα "Alexander Nevsky Op. 78" παρουσιάστηκε το 1939 υπό τη διεύθυνση του Προκόφιεφ και έτυχε θερμότατης υποδοχής!

"Μάχη του Νέβα",  η θρυλική σκηνή με τους αγίους πρίγκιπες Μπόρις και Γκλεμπ
να κωπηλατούν σε βάρκα για να βοηθήσουν το Νιέφσκι στη μάχη.
(Λεπτομέρεια από εικόνα -δημιουργία αγνώστου- του 17ου αι.  που απεικονίζει
τον Άγιο Αλέξανδρο Νιέφσκι με σκηνές από τη ζωή του) 

Αναπτύσσεται σε 7 κινήσεις και είναι στη ρωσική γλώσσα πλην δύο μερών που ακούγονται στα λατινικά.
Δυο από τα μέρη που η ακρόασή τους με γεμίζει δέος και μού προκαλεί ρίγη ενθουσιασμού είναι το 2ο και 5ο, "Το τραγούδι του Νιέφσκι, μάχη του Νέβα" και η "Μάχη των Πάγων", αντίστοιχα.
Το δεύτερο ακούγεται στη λατινική γλώσσα.


Το μέρος της καντάτας με τίτλο "Τραγούδι για τον Αλέξανδρο Νιέφσκι" αντιπροσωπεύει τη νίκη του πρίγκιπα Αλέξανδρου στη "Μάχη του Νέβα".

 Ο μόλις 20 ετών Αλέξανδρος νίκησε τις δυνάμεις των Σουηδών, που κατόπιν σχεδίου του τούς εγκλώβισε στη συμβολή του Νέβα, τους επιτέθηκε αιφνιδιαστικά τη νύχτα (15 Ιουλίου 1240), οπότε δεν πρόλαβαν να βγουν από τα πλοία τους με τον Αλέξανδρο να θριαμβεύει!

 Έκτοτε έλαβε το προσωνύμιο "Νιέφσκι" (δηλαδή: του Νέβα).

Aπό την ηχογράφηση του 1966 με τον Yevgeny Svetlanov 

να διευθύνει την USSR Symphony Orchestra:

Αδιαμφισβήτητα το αποκορύφωμα της καντάτας αποτελεί η μεγαλύτερη σε χρονική διάρκεια 5η κίνηση με τίτλο "Η μάχη των Πάγων"!

Αντιπροσωπεύει την τελική σύγκρουση του Nevsky με τους Τεύτονες Ιππότες στην παγωμένη λίμνη Πέιπους την 5η Απριλίου 1242.

Αναμνηστικό νόμισμα για την 750ή επέτειο της νίκης του Νιέφσκι στη Μάχη των πάγων

Σύμφωνα με ρωσικά χρονικά της εποχής, ο Νιέφσκυ παρέσυρε πάνω στη λίμνη τους αντιπάλους.
Οι τεύτονες ιππότες, εξουθενωμένοι αδυνατώντας να ελιχθούν σωστά με τα άλογά τους επάνω στον πάγο, άρχισαν να υποχωρούν ατάκτως με το λεπτό στρώμα πάγου να καταρρέει από το βάρος του οπλισμού τους και πολλοί πνίγηκαν.

Η κίνηση ξεκινά με ένα γαλήνιο θέμα, που εκπροσωπεί την αυγή την ημέρα της μάχης, ενώ ακολουθεί ένα τμήμα μάλλον ενοχλητικό και "κακόηχο", έκφραση της άγριας συμπλοκής.
Χάλκινα πνευστά παιανίζουν το νικηφόρο αποτέλεσμα, ενώ ακολουθεί ένα ήσυχο, κατευναστικό φινάλε, με τη μουσική να ιερουργεί συνοδευτικά την ανύψωση των ψυχών των νεκρών στρατιωτών στα ουράνια...

"Η μάχη των πάγων" από επετειακή έκδοση γραμματοσήμου (1992) για τα 750 χρόνια από τη μάχη 

Η μάχη των πάγων, αποφασιστική και η αντίσταση των Ρώσων κατά των άπληστων κατακτητών, λυσσαλέα!Οι νεκροί στο πεδίο της μάχης, πολλοί...Όλοι έπεσαν ένδοξα και με γενναιότητα υπέρ πατρίδος... 

Το πεδίο του θανάτου

Περπατά στο χιονισμένο πεδίο της μάχης..., 

στο  πεδίο του θανάτου. 

Αναζητά το ένδοξο γεράκι, 

η αρραβωνιαστικιά aυτού του νεαρού, γενναίου άνδρα.

Κάποιοι πέσανε από σπαθί, κι άλλο από βέλη

χύσανε το αίμα τους 

στα λαμπρα χώματα της ρωσικής γης.

Αυτού, που πέθανε για την πατρίδα, 

θα φιλήσω τα νεκρά του μάτια. 

Και για όσους έζησαν θα 'μαι  σύζυγος  πιστή

και γλυκιά ερωμένη.

Δεν επιλέγω τον άνδρα για την ομορφιά του 

η γήινη ομορφιά τελειώνει. 

Επιέγω γι'αντρα μου τον ισχυρό!

Τιμή στο "γεράκι"!

-απάντησε στο κάλεσμά μου...

Το μέρος της καντάτας μετά τη Μάχη των Πάγων  αποτελεί ένα θρήνο για τους ήρωες -νεκρούς. Γι'αυτό ο Προκόφιεφ επιλέγει να χτίσει την ελεγειακή μελωδία του στην κλίμακα της ντο ελ., κλίμακα που θεωρείται μέσο έκφρασης πένθους, κατεξοχήν  ήδη από την εποχή του Μπετόβεν. Για τους συνθέτες η κλίμακα αυτή αντιπροσωπεύει  την οδύνη και τον πόνο για τις απώλειες, την ψυχική θύελλα στις καρδιές όσων έμειναν πίσω...Επίσης η ντο ελ. θεωρείτο "τονικότητα ηρωικής διάθεσης"...
Το κείμενο αποδίδεται από τη νεαρή κοπέλα(επιλέχθηκε μέτζο σοπράνο, μια φωνή έντονης δραματικότητας και σκούρας απόχρωσης) που ανάμεσα στους νεκρούς προσπαθεί να βρει τον αγαπημένο της...

Prokofiev: "Alexander Nevsky: The Field of the Dead" / Obraztsova - Abbado:

Azy Gouziou (Άζη Γουζίου)23 November 2020 at 09:27

Ένα επικό έργο με πολλά λυρικά αλλά και δραματικά στοιχεία η σπουδαία αυτή καντάτα του Προκόφιεφ! Δοξαστικό το πρώτο χορωδιακό της επιλογής σου, Ελπίδα μου δείχνει την χαρά της νίκης.
Η μάχη των πάγων - ορχήστρα και χορωδία - δίνουν την εικόνα της σύγκρουσης, της μάχης και του αιματηρού τέλους που επικρατεί ο θάνατος.
Συγκλονιστική και θρηνητική η άρια απ' το "Πεδίο του θανάτου" . Αυτή η αρχή με την μπαλαλάικα με ανατρίχιασε όμως και οι στίχοι φέρνουν κόμπο στον λαιμό!
Και τα εικαστικά εξαιρετικά!
Ευχαριστούμε πολύ, Ελπίδα μου για την υπενθύμιση και το έξοχο αυτό έργο του Προκόφιεφ. Καλησπέρα! ❤
ReplyDelete

"Μουσικής ενδύματα στη Φλωρεντινή τραγωδία του Ουάιλντ"

(πηγή φωτο: scribd)

Γενέθλια του Όσκαρ Ουάιλντ σήμερα (16 Οκτωβρίου 1854), του μεγαλοφυούς ποιητή, δραματουργού, μυθιστοριογράφου και κριτικού.
Έτσι,  η έμπνευση της καλημέρας έρχεται "εις διπλούν" με κάτι δικό του.

Δεν είναι λίγες οι φορές που μεγάλοι της μουσικής τέχνης με πυρήνα κείμενά του έχουν δώσει πλήθος αριστουργημάτων (Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι, Σαλώμη, Το αηδόνι και το τριαντάφυλλο, De Profundis...)

Σήμερα, ταξιδεύουμε στο χρόνο και το χώρο...Μεταφερόμαστε στη Φλωρεντία του 15ου αι., όπου ένας έμπορος ζει ευτυχισμένος με τη γυναίκα του, μέχρι που τούς επισκέπτεται ένας Φλωρεντίνος άρχοντας, φίλος του συζύγου... Η γυναίκα του εμπόρου δεν μπορεί να αντισταθεί, όταν ο νεαρός άρχοντας της εκμυστηρεύεται τον έρωτα του....Όταν ο σύζυγος  ανακαλύπτει την παράνομη σχέση, καλεί τον εραστή σε μονομαχία και τον σκοτώνει...
Η τραγική αυτή εξέλιξη αφυπνίζει τον έρωτα του ζευγαριού...
Ο Ουάιλντ κλείνει το θεατρικό του:

ΣΙΜΩΝΕΣ(σύζυγος):

Να, σαν το σκύλο πέθανε με γλώσσα

κρεμασμένη! Ναι, πέθανε! ο βουβός

ο ποταμός το λείψανό σου ας πάρει

να το ξεβράσει αφρόντιστο

κει πέρα στ' ακρογιάλι.

(Ο Φλωρεντίνος άρχοντας Γουίδος πεθαίνει. Ο σύζυγος Σιμώνες σηκώνεται και η γυναίκα του Βιάγκα θαμπωμένη έρχεται κοντά του με ανοιχτές αγκαλιές:

ΒΙΑΓΚΑ: Γιατί δεν μου' πες πως είσαι τόσο δυνατός;

ΣΙΜΩΝΕΣ: Γιατί να μη μού ειπείς πως είσαι τόσο ωραία;

(Τη φιλεί στο στόμα)

("Φλωρεντινή Τραγωδία": Όσκαρ Ουάιλντ, εκδ. Γκοβόστη, μτφ. Ν. Ποριώτης, σελ. 29-30)

Ο συγγραφέας στη "Φλωρεντινή Τραγωδία" (έργο, που άφησε ημιτελές), αναδεικνύει  έννοιες που προβληματίζουν τον άνθρωπο απ 'αρχής του κόσμου...
Τον  έρωτα, την απιστία, τα πάθη, τις ακραίες συμπεριφορές, το θάνατο, τη ματαιοδοξία και την απληστία.

***

1. Από τις σημαντικότερες όπερες των αρχών του 20ου αι. και με την υπογραφή του Αλεξάντερ Τσεμλίνσκι είναι η ομότιτλη "Eine florentinische Tragödie", το λιμπρέτο της οποίας στηρίχτηκε στη γερμανική μετάφραση του ομότιτλου θεατρικού του Όσκαρ Ουάιλντ.

Μάλλον όταν έγραφε την όπερα, ο Τσεμλίνσκι είχε κατά νου τη σχέση του με την Άλμα Μάλερ, την οποία ταύτισε προφανώς με το ρόλο της  Μπιάνκα της όπερας, που απατά το σύζυγό της ούσα σεξουαλικά (και όχι μόνο) δυσαρεστημένη από κείνον. Νοιώθοντας παραμελημένη και εγκλωβισμένη στον γάμο της, αφήνεται στην ερωτική δίνη...

Κάτι, που και οι κεραίες της Άλμα έπιασαν, και φυσικά δεν συγχώρησε ποτέ γι' αυτό τον πρώην εραστή της, Τσεμλίνσκι...

Η όπερα του Τσεμλίνσκι "Μια Φλωρεντινή τραγωδία έκανε πρεμιέρα στη Staatsoper της Στουτγκάρδης στις 30 Ιανουαρίου 1917.

Απολαμβάνουμε την εισαγωγή με τον υπότιτλο: "Ερωτικά παιχνίδια".
Η μουσική ακούγεται τραχιά, κοφτά, αγωνιώδης, απειλητική, με μια ηχητική σκληρότητα  που συναρπάζει τον ακροατή και τον προδιαθέτει συναισθηματικά για την ακόρεστη,  ερωτική συνάντηση εκτός ηθικού πλαισίου, που θα ακολουθήσει...

Alexander von Zemlinsky:"Μια Φλωρεντινή τραγωδία", εισαγωγή

2. Από το ίδιο θεατρικό "Μια Φλωρεντινή τραγωδία", εμπνέεται λίγα χρόνια νωρίτερα (1911) ο εικοσάχρονος Σεργκέι Προκόφιεφ τη μονόπρακτη όπερά του: "Maddalena", ένα μικρής έκτασης μελόδραμα της νεότητάς του, που πραγματεύεται το θλιβερό τρίγωνο αγάπης.
 

Οι χαρακτήρες της ιστορίας του Ουάιλντ αλλάζουν ως προς τα ονόματα (Μανταλένα ονομάζεται η άπιστη σύζυγος), που είναι  παντρεμένη με τον ζωγράφο Τζενάρο και ζουν όχι στη Φλωρεντία, μα στη Βενετία του 15ου αι. Μεταμφιεσμένη ερωτοτροπεί με τον φίλο του άντρα της Στένιο, κι εκείνος σαγηνεύεται από το μυστήριο που την περιβάλλει.
Τον πόθο του γι' αυτή τη γυναίκα εξομολογείται στο φίλο του, που έτσι αποκαλύπτεται η ταυτότητά της. Λόγοι τιμής ωθούν τον Τζενάρo να σκοτώσει τον Στένιο, αλλά τραυματίζεται θανάσιμα και κείνος.
Καθώς η Μανταλένα βλέπει και τους δυο νεκρούς, αναρωτιέται ποιον τελικά αγάπησε πραγματικά κι αναλογίζεται αν άξιζε για χάρη του έρωτα μια τέτοια συμφορά.
Έξαλλη τρέχει στο παράθυρο καλώντας σε βοήθεια, ισχυριζόμενη πως ένας ξένος σκότωσε τον άντρα της.

Ο Προκόφιεφ, αν και νεαρός, καταγράφει μοναδικά τις συναισθηματικές εξάρσεις των ηρώων του. Η ακρότητα του πόθου σε όλo το μεγαλείο της...
Στην τελευταία σκηνή η σωματική σύγκρουση των δυο ανδρών απεικονίζεται μαεστρικά με την ένταση να κορυφώνεται...Ο θάνατος φέρνει  απελπισία, συναίσθημα που κυριαρχεί...
Σκούρα ηχοχρώματα στην ενορχήστρωση του Προκόφιεφ αποτυπώνουν τη σκοτεινή πλευρά της ψυχής του ερωτευμένου, το "νοσηρό" ερωτισμό και τα επακόλουθά του, που δεν άφησαν αδιάφορο τον αντισυμβατικό Ουάιλντ.
Μετά την ηφαιστειακή μουσική λάβρα της σκηνής του φόνου, τα όργανα καταλαγιάζουν...
Η ηρεμία είναι φαινομενική προκειμένου να δοθεί ο χρόνος στον ακροατή να στοχαστεί...
Οι υψηλές κορώνες της Μανταλένας (3:56) εκθέτουν την εσωτερική της κραυγή ή η ηρωίδα του Ουάιλντ παραμένει γνήσια παραβατική, αποφασισμένη να μη συμφιλιωθεί με καμία εκδοχή ηθικής και αρμονίας;;;

Τελικά-για να χρησιμοποιήσω φράση του ίδιου του Ουάιλντ- ο άνθρωπος μπορεί να αντισταθεί στα πάντα, εκτός από τον πειρασμό του έρωτα;

 Sergey Prokofiev" "Maddalena"-Final scene

Σαίξπηρ - Προκόφιεφ: Ρωμαίος και Ιουλιέττα

[Αυτή την ανοιξιάτικη μέρα του 1891 γεννήθηκε ο ρώσος συνθέτης…
Την ίδια μέρα του 1564 είχε αφήσει την τελευταία του πνοή ο άγγλος δραματουργός…]

ROMEO and JULIET

ΡΩΜΑΙΟΣ

Σκηνή του Μπαλκονιού-Ρωμαίος και Ιουλιέττα»
Francis Bernard Dicksee

Όποιος δεν έπαθε πληγήν, γελά τον πληγωμένον!

(Η Ιουλιέτα φαίνεται εις το παράθυρόν της).

Αγάλια! 'ς το παράθυρον τι φως εκεί προβάλλει;
Ανατολή επρόβαλε, κ’ η Ιουλιέτα ήλιος!
Ήλιε γλυκέ, ανάτειλε και σβύσε την Σελήνην.
Ιδέ την απ' την ζήλειάν της αχνίζει και θαμπόνει,
διότι συ την ξεπερνάς 'ς την δόξαν και 'ς τα κάλλη.
[..]
ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Αχ

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ομιλεί. — Ομίλει,
ομίλει, άγγελε λαμπρέ! — Μου έλαμψες ‘ς το σκότος

ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Ρωμαίε, ω Ρωμαίε! Αχ! τι λέγεσαι Ρωμαίος;
Αρνήσου τον πατέρα σου, παραίτα τ' όνομά σου,
ή αν δεν θέλης, μοναχά πως μ' αγαπάς ορκίσου
και έπαυσα να λέγομαι του Καπουλέτου κόρη

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ν' ακούσω κι’ άλλα; ή αυτά με φθάνουν;

Ford Maddox Brown

ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Τ' όνομά σου
είναι ο μόνος μου εχθρός. Μοντέκης αν δεν ήσουν…
ΡΩΜΑΙΟΣ
Δεν' ξεύρω με τι όνομα να σου ειπώ ποιος είμαι·
το όνομα μου το μισώ, ω δέσποινα γλυκειά μου,
διότι το εχθρεύεσαι. Γραμμένον αν το είχα,
θα το εξέσχιζα εδώ.
ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Και ποιος σ' ωδήγησεν εδώ τον δρόμον σου να εύρης;

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ο Έρως, που μου έδειξε τον τρόπον να τον μάθω·
εκείνος έβαλε τον νουν, κ' έβαλα 'γώ τα μάτια.
Δεν είμ' εγώ θαλασσινός, αλλά και εις την άκρην
του κόσμου αν ευρίσκεσο, — και έως τ' ακρογιάλι
που βρέχει του ωκεανού το τελευταίον κύμα
δι’ ένα τέτοιον θησαυρόν τολμούσα ν' αρμενίσω...

(Απόσπασμα από το «Ρωμαίος και Ιουλιέττα» του Σαίξπηρ και την περίφημη «Σκηνή του Μπαλκονιού»)



Πρόκειται φυσικά για ένα κορυφαίο έργο του παγκόσμιου ρεπερτορίου! Η πιο διάσημη ερωτική ιστορία όλων των εποχών είναι αυτή που πλάθει ο άγγλος δραματουργός, Ουίλλιαμ Σαίξπηρ!
Εχει την τρυφερότητα της αγνής πρώτης αγάπης και συγκινεί κάθε ευαίσθητη ψυχή με την τραγική κατάληξη.

Ο Σεργκέι Προκόφιεφ συνέθεσε το μπαλέτο μετά από παραγγελία των Κίρωφ το 1935. Παραγγελία- ευκαιρία για κείνον, αλλά και πρόκληση, καθώς από καιρό επιθυμούσε να αναμετρηθεί με την συνθετική αποτύπωση ενός τραγικού έρωτα, έχοντας κατά νου το Βαγκνερικό "Τριστάνος και Ιζόλδη" και το "Πελλέας και Μελισσάνθη" του Ντεμπισί.

Είχε όμως, προβληματίσει τους συντελεστές, αλλά και την ηγεσία των Σοβιετικών η απόφασή του να δώσει αίσιο τέλος στην ιστορία των εραστών.
Έτσι, η πρεμιέρα άργησε....

Το μπαλέτο παρουσιάστηκε το 1938 στην τότε Τσεχοσλοβακία, που όμως δεν παρακολούθησε ο Προκόφιεφ, καθώς δεν τού επιτρεπόταν η έξοδος από τη χώρα.

Η έμπνευση που αντλεί ο ρώσος συνθέτης από το Σαιξπηρικό αριστούργημα οδηγεί σ' ένα μπαλέτο με κλασική πνοή κι έντονης δραματικότητας!
Xαρακτηριστικό στην ορχήστρα που συνοδεύει το μπαλέτο είναι η χρήση του σαξοφώνου. Ο Προκόφιεφ επιθυμούσε τη δημιουργία της ιδιαίτερης ατμόσφαιρας, που επιτυχάνεται με το λαμπρό ηχόχρωμα του νέου οργάνου.

Στη συνέχεια γράφτηκαν τρεις σουίτες μπαλέτου από τον συνθετη, καθώς και πιανιστικές εκδοχές της σύνθεσης.

Prokofiev: Romeo and Juliet- «Balcony Scene»/R.Nureyev –M. Fonteyn:

Στο φινάλε, ο Προκόφιεφ στήνει τη σκηνή όπου ο Ρωμαίος θέλει να μαχαιρωθεί, όταν βλέπει τη νεκρή αγαπημένη του. Στην προσπάθεια του φίλου του να τον συγκρατήσει από το εγχείρημα, ξεκινά μια πάλη μεταξύ τους, κατά τη διάρκεια της οποίας κι αφού έχει παρέλθει η επιρροή από το υπνωτικό φίλτρο που είχε πιει, η Ιουλιέττα ξυπνά...
Η σκηνή γεμίζει με χαρούμενους ανθρώπους, που παρακολουθούντον χορό του ζευγαριού... Τα συναισθηματα κορυφώνονται με τη δυναμική της μουσικής, που ολοένα γίνεται εντονότερη, καθώς οι τρισευτυχισμένοι εραστές αποχωρούν  από τη σκηνή χορεύοντας εν μέσω αποθεωτικών τυμπανισμών.

Όμως - όπως είπαμε- αυτή η διαφοροποιημένη από το Σαιξπηρικό κείμενο, εκδοχή, δεν άρεσε στους Σοβιετικούς. Έτσι, το μπαλέτο αναθεωρείται και το τέλος ξαναγράφηκε για να είναι τραγικό. Με αυτό τον τρόπο παρουσιάζεται σήμερα..

Prokofiev: "Romeo and Juliet, final scene":

Τα μέρη που αποκόπηκαν, χρησιμοποιήθηκαν από τον Προκόφιεφ σε άλλα έργα του. Όπως παραδείγματος χάριν στο Σκέρτσο της Πέμπτης Συμφωνίας του:

 Νομίζω, οι φιλόμουσοι και λάτρεις του μπαλέτου αυτού, δεν θα συγχωρούσατε την μη αναφορά μου στο εξαίρετο μέρος του "Χορού των Ιπποτών", μια κορυφαία "μουσική εικόνα" του καρναβαλικού χορού, βασισμένη σε ρυθμικότατα μοτίβα, κομψά και ντελικάτα μεν, δυσοίωνα δε, που προκαλούν αγωνία και εσωτερική αναταραχή για την εξέλιξη...
O Προκόφιεφ με τις ευρηματικές αρμονικές αναπτύξεις των θεμάτων δημιουργεί μια σκοτεινή, μυστηριώδη ατμόσφαιρα...

Prokofiev: "Romeo and Juliet - Dance of the Knights":

Για την πιανιστική εκδοχή της σύνθεσης, ο Προκόφιεφ επέλεξε δέκα θέματα του μπαλέτου, τα οποία τιτλοφόρησε: "Δέκα κομμάτια για πιάνο, Op. 75", απ' όπου θα ακούσουμε το  παραπάνω "Χορός των Ιπποτών ή Montagues and Capulets", Ν. 6 στην κατάταξη δια χειρός Γεβγιένι Κίσσιν, (πατήστε εδώ) 
και το Ν.10.:"Οι παρθένες με τα κρίνα", που αντικατοπτρίζει τον ελεγειακό χορό των νεαρών κοριτσιών δίπλα στην Ιουλιέττα που κείτεται στο νεκροκρέβατό της...

Ο κορυφαίος Σαίξπηρ αναφέρεται στο επεισόδιο στην 4η Πράξη της 5ης Σκηνής του δράματός του:


ΣΚΗΝΗ V, Πράξη IV:

Στον κοιτώνα  της Ιουλιέτας, η οποία βρίσκεται -υποτίθεται- νεκρή στο κρεβάτι της.
Εισέρχεται η παραμάνα της.

Juliet in deathbed, Frederic Leighton

ΠΑΡΑΜΑΝΑ:
[...]
Κυρία! Ιουλιέτα μου!... Αλλοίμονον! Βοήθεια!
Βοήθεια! Η κυρία μου απέθανε! Βοήθεια!
Ώρα κακή! τι ήθελα να γεννηθώ η μαύρη!
Λίγον ρακί! - Αυθέντα μου, κυρία μου, βοήθεια!
Ημέρα ωργισμένη!

(Εισέρχεται η Μάνα της Ιουλιέτας).

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
Τι έπαθες;

ΠΑΡΑΜΑΝΑ
Κύτταξ' εκεί! Δυστυχισμένη 'μέρα!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
Αλλοίμονον, αλλοίμονον! Παιδάκι μου, ζωή μου!
Ω! Αναστήσου, ή κ' εγώ μαζή σου θ' αποθάνω.
Βοήθεια! Βοήθεια! Ω! φώναξε να έλθουν.

(Εισέρχεται ο πατέρας)
[...]

ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ
Να την ιδώ... Τελειωμένη· κρύα·
το αίμα εσταμάτησε· εβάρυναν τα μέλη·
απεχαιρέτησ' η ζωή τα χείλη της προ ώρας·
ο Θάνατος απλώθηκεν επάνω ‘ς το κορμί της,
 'σαν παγωνιά παράκαιρη εις δροσερόν λουλούδι.

ΠΑΡΑΜΑΝΑ
Ώρα κακή μας 'πλάκωσε!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
 Ω συμφορά και πίκρα!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ
Ο Χάρος που την ήρπασε να την μοιρολογήσω,
μου έδεσε την γλώσσαν μου και φράζει την φωνήν μου...

Μπορείτε να δείτε την μπαλετική σκηνή εδώ.

Αναζητείστε και άλλες μεταγραφές για συνδυασμούς οργάνων( βιολί - πιάνο,... πιάνο - τσέλο, κλπ)

"Παραβολή του Ασώτου Υιού", Prokofiev / Debussy

 

"Επιστροφή του Ασώτου", Pompeo Batoni
Kunsthistorisches Museum, Βιέννη

"Κύριε, ελέησόν μου την τόλμην της ομολογίας.

Να δοκιμάσω την τροφήν των ζώων του πατέρα μου.

Αγαπητή γη, πατρικό χωράφι,

είν’ εύκολο να γονατίσει ο κουρασμένος.

Ευφροσύνη απ’ τη γνωστή όψη των πραγμάτων.

Πρόθυμη μετάνοια, θρεμμένη από αμαρτίες

αστήριχτες. Σαν έφευγα ήξερα πως θα γυρίσω,

γι’ αυτό επέστρεψα. Ν’ ακουμπήσω

τα κουρασμένα ανίκανα μέλη στην πρόθυμη γη.

Όνειρα χόρτασης, επιθυμίες που δεν χόρτασαν,

ποιος θα τις πληρώσει ποτέ; Πόσο βαστά

ευγνωμοσύνης η θαλπωρή και πώς θα βρεθούμε

ύστερα με τον πατέρα αντιμέτωποι;

Πατέρας του εαυτού μου εγώ

προσηνής και σκληρός νομοθέτης.

Κύριε, ελέησόν μου την συστολή του πόνου,

να εισέλθω ολόκληρος στους κόλπους σου"

("Ο λόγος του Aσώτου", Ζωή Καρέλλη)

"ΚΥΡΙΑΚΗ του ΑΣΩΤΟΥ" σήμερα, με την γνωστή Παραβολή του Ασώτου υιού, να τονίζει τη σημασία της μετάνοιας και συγχώρεσης.
Ύψιστα τα θεολογικά νοήματα της Παραβολής, μα κυρίως υπενθύμιση πως δεν πρέπει να μας κυριεύουν ενοχές, κι ότι αν πραγματικά έχουμε μετανοήσει υπάρχει δυνατότητα επιστροφής και διαγραφής των λαθών μας...

Η Μουσική τέχνη δίνει πλήθος αριστουργημάτων εμπνεόμενα από την Παραβολή, όμως σήμερα προτείνω να ακούσουμε σκηνική μουσική.

Ι. Αρχικά το μπαλέτο του Σεργκέι Προκόφιεφ "The Prodigal Son", που έγραψε ο ρώσος συνθέτης για τα Ρώσικα Μπαλέτα του Ντιαγκίλεφ σε χορογραφία του μεγάλου Ζωρζ Μπαλανσίν.

Το λιμπρέτο, που δίνει έμφαση στα θέματα της αμαρτίας και της λύτρωσηςείναι βασισμένο στην παραβολή από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο με κάποιες όμως αλλαγές, όπως η προσθήκη του χαρακτήρα της σειρήνας και η αντικατάσταση του μεγάλου αδερφού από δυο φίλους.

Το έργο ανοίγει με τη σκηνή της αναχώρησης του γιού από το σπίτι και συνεχίζει με την αποπλάνησή του από την ελκυστική, λάγνα κι αισθησιακή σειρήνα...
Τέλος, ταλαιπωρημένος και μετανοιωμένος, επιστρέφει γονυπετής ζητώντας βαθιά κι αληθινή συγγνώμη από τον πατέρα του.
Ο συνθέτης είχε οραματιστεί τη σειρήνα σεμνή και σοβαρή, ρόλο με χαρακτηριστικά αντίθετα με κείνα που έδωσε με τη χορογραφία του ο Μπαλανσίν. Έτσι ο συνθέτης αρνήθηκε να πληρώσει το χορογράφο.

Πρακολουθούμε το τέλος του μπαλέτου με τη σκηνή της επιστροφής του Ασώτου:

O Nτεμπισί με τους συμφοιτητές του
στη Βίλλα των Μεδίκων

ΙΙ. To 1884 και στα πλαίσια του Διαγωνισμού για το Prix de Rome, ο Κλωντ Ντεμπισί προσπαθώντας για δεύτερη φορά, αφού την προηγούμενη χρονιά είχε έρθει δεύτερος, συμμετέχει με την καντάτα: "L'enfant prodigue" σε λιμπρέτο του Édouard Guinand.

Ο γάλλος συνθέτης αυτή τη φορά κέρδισε την υποτροφία για σπουδές στη Βίλλα των Μεδίκων στη Ρώμη παίρνοντας με το μέρος του την πλειοψηφία των κριτών, 22 από τις 28 ψήφους, οι οποίοι επαίνεσαν τη σύνθεση για την "σαφή αίσθηση ποιητικότητας, λαμπρό, ζεστό χρωματισμό και μουσική γεμάτη ζωντάνια και δραματικότητα".

Ο Ντεμπισί περισσότερο ώριμος από την προηγούμενη χρονιά, διάλεξε ένα θέμα που μάλλον του ταίριαξε περισσότερο, ενώ χρησιμοποίησε "συμβατικούς" μουσικούς τύπους επεξεργασίας(ρυθμικά οστινάτι, συχνές πέμπτες, χρωματικές κλίμακες, έναν πομπώδη τελικό χορό κλπ) και διατήρησε έναν πλούσιο λυρισμό επηρεασμένο από τον Μασνέ, στοιχείο νεωτερικότητας εκείνη την εποχή. Φυσικά, αφήνοντας και τις προσωπικές πινελιές του, αισθητές ιδίως στη ρυθμική χαλαρότητα ή τις απρόβλεπτες αρμονικές μετατροπίες, που αποκλίνουν από τους καθιερωμένους κανόνες.Eμφανής επίσης από τα πρώτα κιόλας μέτρα η χροιά Ανατολής.

Αν και το έργο δεν προοριζόταν ποτέ να σκηνοθετηθεί, έχει παρουσιαστεί περιστασιακά και ως μονόπρακτη όπερα.

Claude Debussy: "L'enfant prodigue, L. 57"

"Prodigal son", Rembrandt-Μουσείο Ερμιτάζ

Το διπλανό εικαστικό έχει τίτλο:
"Επιστροφή του Ασώτου" κι είναι του Ρέμπραντ.

Ο καλλιτέχνης αποφεύγοντας κάθε διακοσμητικό στοιχείο, συγκεντρώνεται στην οπτική αφήγηση της παραβολής με το χρώμα και το φως ν’ αποκαλύπτουν την ιστορία του ακόλαστου νέου.

 
Μια συμφωνία λαμπερών και σκοτεινών τόνων, έντονου φωτός και σκιάς.

Το πρόσωπο του τυφλού πατέρα ακτινοβολεί από το εσωτερικό φως και το φως στα πέλματα του ασώτου αποκαλύπτει τα φθαρμένα παπούτσια και τα γδαρμένα πόδια, στοιχεία που μαρτυρούν πως ο δρόμος της επιστροφής ήταν μακρύς και δύσβατος.

Άλλο άρθρο για έργα-εμπνεύσεις από την Παραβολή του Ασώτου μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Στο Λογοτεχνικό Καφενείο με τον Πούσκιν"

Το ραντεβού μας σήμερα δίνεται στην Βενετία του βορρά, την αριστοκρατική πόλη της Αγίας Πετρούπολης, ένα μέρος γεμάτο ομορφιές, μια πόλη παγκόσμιας ακτινοβολίας!

Λέω λοιπόν, το απογευματινό καφεδάκι να το γευτούμε στο ιστορικό "Λογοτεχνικό Καφενείο", στέκι πολλών μεγάλων ρώσων δημιουργών, Ντοστογιέφσκυ , Λέρμοντοφ, αλλά και του Πούσκιν!







Ο Αλεξάντρ Σεργκέγεβιτς Πούσκιν γεννήθηκε σαν σήμερα 6 Ιουνίου του 1799 και ήταν θαμώνας του Λογοτεχνικού Καφενείου.

Σύμφωνα με το θρύλο, μάλιστα, ήταν το τελευταίο μέρος που επισκέφθηκε ο Πούσκιν πριν από το θάνατό του.

Εδώ ήπιε τον καφέ του κι έφυγε για τη μοιραία μονομαχία, ο μικρόσωμος άνδρας με τα σγουρά μαλλιά και το "μπρούτζινο δέρμα" ( χαρακτηριστικά που οφείλονται στην καταγωγή του από έγχρωμο  σκλάβο από την Αβησσυνία, που βρέθηκε στην υπηρεσία του Μεγάλου Πέτρου),  ο μεγάλος ποιητής, δραματουργός και πεζογράφος  της Ρωσίας, ο αποκληθείς "αρχή κάθε αρχής" από τον ομόεθνό του, Μαξίμ Γκόρκι. Ενώ ο Νικολάι Γκόγκολ έγραψε πως "ο Πούσκιν για τους ποιητές υπήρξε η εξ ουρανού πεσμένη  ποιητική φλόγα που απ'αυτήν, σαν κεράκια,  άναψαν άλλοι ποιητές". 


Στην είσοδο του διόροφου κτίσματος σε υποδέχεται το κέρινο ομοίωμά του, που τον παριστά καθιστό στο λιτό γραφείο του, κρατώντας μια πένα να καταγράφει τις ποιητικές του εμπνεύσεις!


Η σκάλα και οι τοίχοι του επιβλητικού και με αριστοκρατική ατμόσφαιρα κτιρίου κοσμώνται με γκραβούρες και πίνακες ρώσων ζωγράφων με θέματα τον μεγάλο ποιητή!













Το 1949, ο Σεργκέι Προκόφιεφ έγραψε  για τον εορτασμό των 150 χρόνων από τη γέννηση του Πούσκιν δυο μικρά βαλς, τα οποία τιτλοφόρησε με το όνομά του: "Pushkin Waltzes, Op. 120".

Στο πρώτο, με ρυθμό "Allegro espressivo", μια χαριτωμένη μελωδία εισάγεται από το όμποε και γρήγορα μεταπηδά στο κλαρινέτο.
Ανάλαφρη, με την ανάπτυξη να γίνεται μέσα από λεπτές, τραγουδιστές φράσεις και την κίνηση να ολοκληρώνεται ήσυχα και γαλήνια.

Το "Allegro meditativo" αναθέτει στο κλαρινέτο έναν πιο γλυκόπικρο ρόλο, εισάγοντας εν συντομία ένα θέμα σε τριμερές φυσικά  βαλς που σύντομα αναλαμβάνουν τα τοξοτά.
Αργή, λυπημένη η μελωδία επιστρέφει  στα πνευστά ενώ στη συνέχεια εμφανίζεται σε ισχύ δυναμικής από τα έγχορδα.
Το μελωδικό επεισόδιο ζοφερό, σε ύφος απειλητικό που ενισχύουν τα ξεσπάσματα από τις τρομπέτες και τα τύμπανα.
Το βαλς τελειώνει με μια πλημμυρισμένη λυρισμό, σχεδόν ερωτική coda.