Ο Ντβόρζακ και το ορατόριό του για το μαρτύριο της Αγίας Λουντμίλας...

"Κοίμηση της Αγίας Λουντμίλας", Josef Tulka / Εθνική Πινακοθήκη Πράγας

Ανατολική και Δυτική Εκκλησία τιμούν σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου, μια γυναίκα που συνδέθηκε βαθιά με τον εκχριστιανισμό και την ιστορία του τσεχικού λαού, την Αγία Λουντμίλα.

Η Λουντμίλα γεννημένη γύρω στο 856 μ.Χ. ήταν μόλις δεκαέξι ετών, όταν παντρεύτηκε τον ηγεμόνα των Τσέχων, Μποριβόια. Μαζί ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό, την εποχή που οι Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος διέδιδαν τη χριστιανική πίστη στους Σλάβους. Από τότε, η Λουντμίλα αφιέρωσε τη ζωή της στην πίστη και στη διάδοση του Χριστιανισμού στη Βοημία.

Η Αγ. Λουντμίλα φεύγει για τον πύργο της στο Τέτιν
(14ος αι)

Μετά τον πρόωρο θάνατο του συζύγου της, ανέλαβε σημαντικό ρόλο στην οικογένεια και ιδιαίτερα στην ανατροφή του εγγονού της, Βινσεσλάς. Η αφοσίωσή της στον Χριστιανισμό, όμως, την έφερε σε σύγκρουση με τη νύφη της, Δραγομίρα, η οποία αντιδρούσε στη νέα πίστη. Η σύγκρουση αυτή οδήγησε τελικά στον τραγικό θάνατο της Λουντμίλας, τη νύχτα της 15ης προς 16η Σεπτεμβρίου του 921 μ.Χ..
Σύμφωνα με την παράδοση, απεσταλμένοι της Δραγομίρας τη στραγγάλισαν στον ύπνο της, τυλίγοντας ένα μαντήλι γύρω από τον λαιμό της. Η Λουντμίλα είχε αποσυρθεί για προστασία στον πύργο της, κοντά στο Τέτιν.
Αργότερα, ο εγγονός της μετέφερε τα λείψανά της στην Πράγα, όπου φυλάσσονται μέχρι σήμερα.

Η χειρόγραφη παρτιτούρα του ορατορίου με 
σημειώσεις του Ντβόρζακ

Η Αγία Λουντμίλα έμεινε στη μνήμη σαν σύμβολο πίστης, αφοσίωσης και πνευματικής δύναμης.
Η ζωή της έγινε μέρος της ιστορίας και της παράδοσης του τσεχικού λαού και αιώνες αργότερα, ενέπνευσε τον Αντονίν Ντβόρζακ να δημιουργήσει το ορατόριο που φέρει το όνομά της, "Svatá Ludmila".
Θεωρείται το σημαντικότερο από τα τρία ορατόρια του συνθέτη και παρότι το θέμα του είναι θρησκευτικό, το έργο έχει έντονο εθνικό χαρακτήρα, καθώς συνδέεται με την αναζήτηση της τσεχικής πολιτιστικής και εθνικής ταυτότητας.

Η σύνθεση, που γράφτηκε για το Χορωδιακό Φεστιβάλ του Λιντς στη Βρετανία διακρίνεται για τη λαμπρότητα της χορωδιακής γραφής και τη δραματική του δύναμη, στοιχεία που παραπέμπουν στην παράδοση των ορατορίων του Χαίντελ, του Χάυντν και του Μέντελσον. Παράλληλα, ο Ντβόρζακ ενσωματώνει στοιχεία από την τσεχική λαϊκή και θρησκευτική μουσική παράδοση.

Το έργο αναπτύσσεται σε τρία μέρη:
Στο πρώτο κυριαρχούν ένταση και ορμητικότητα, αποτυπώνοντας τη σύγκρουση ανάμεσα σε ειδωλολάτρες και Χριστιανούς.
Στο δεύτερο, στο επίκεντρο βρίσκεται η Λουντμίλα, της οποίας η πραότητα και η αγάπη οδηγούν στην καταλλαγή. Εδώ αναδεικνύεται ιδιαίτερα η λυρική και μελωδική ευρηματικότητα του Ντβόρζακ.

Το άγαλμα της Αγίας στη Γέφυρα του Καρόλου
Πράγα

Το τρίτο μέρος έχει λαμπρό, πομπώδες και εορταστικό χαρακτήρα, με αναφορές σε τσεχικά λαϊκά τραγούδια και θρησκευτικούς ύμνους.

Έτσι, μέσα από την εναλλαγή έντασης, λυρισμού και εορταστικής λαμπρότητας, ο Ντβόρζακ μετατρέπει την ιστορία της Αγίας Λουντμίλας σε ένα έργο όπου η πίστη συναντά την ιστορική μνήμη και η θρησκευτική παράδοση την εθνική ταυτότητα, μέσα από τον πλούσιο και εκφραστικό ήχο της ορχήστρας, των σολίστ και της χορωδίας.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει το "Hospodine, pomiluj ny-Κύριε, ελέησον μας", βασισμένο σε ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα τσεχικά πνευματικά άσματα, το οποίο συγχρόνως κατέχει και  πατριωτική σημασία. Ο Ντβόρζακ χρησιμοποιεί τη μελωδία στην αρχή και στο φινάλε του τρίτου μέρους, μετατρέποντάς την σε σύμβολο της τσεχικής θρησκευτικής και εθνικής παράδοσης. Κατά την ακρόαση, αξίζει να προσέξουμε τη χαρακτηριστική φράση στα ελληνικά "Κύριε, ελέησον", που ακούγεται περίπου στα 2:42 και 3:49.

Antonín Dvořák: "Svatá Ludmila, Part III, Hospodine, pomiluj ny":

Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να ακούσετε το ορατόριο ολοκληρωμένο, για το οποίο ο Ντβόρζακ ήταν ιδιαίτερα περήφανος. Ο συνθέτης εργάστηκε εντατικά για περισσότερο από οκτώ μήνες, απομονωμένος σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνική ζωή και τις άλλες μουσικές του δραστηριότητες, προκειμένου να ολοκληρώσει το έργο όπως ακριβώς το επιθυμούσε.
Η απαιτητική αυτή εργασία τον καταπόνησε έντονα, τόσο σωματικά όσο και ψυχικά. Σύμφωνα με μαρτυρία του μαθητή και γαμπρού του, Γιόζεφ Σουκ, την περίοδο της σύνθεσης ο Ντβόρζακ υπέφερε από έντονη κόπωση και στομαχικά προβλήματα. Μάλιστα, σύμφωνα με τον Σουκ, από κείνη την περίοδο και στο εξής ταλαιπωρείτο από κρίσεις άγχους και συχνά φοβόταν ακόμη και να διασχίσει τον δρόμο.

Antonín Dvořák: "Svatá Ludmila":

"Carnival Overture": Ο Ντβόρζακ στη δίνη της καρναβαλικής γιορτής...

Ήταν σούρουπο όταν ο μοναχικός, στοχαστικός περιπλανώμενος έφτασε στην πόλη. Το φως ήταν λιγοστό, μα η ατμόσφαιρα παλλόταν, καθώς το καρναβάλι βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη. Από παντού ακούγονταν όργανα, οι φωνές μπλέκονταν με γέλια και επευφημίες, τραγούδια και χορευτικές μελωδίες ξεσπούσαν σαν κύματα χαράς.
Ο παρατηρητής στάθηκε για μια στιγμή στο περιθώριο, ανάμεσα στη σιωπή του και στη δίνη της γιορτής.
Αυτή η αντίθεση, ανάμεσα στο βλέμμα που στοχαζόταν και στη σκηνή που φλεγόταν από ζωή, ήταν ο πυρήνας της "Carnival Overture" του Αντονίν Ντβόρζακ.

Το έργο ανήκει στο τρίπτυχο του 1892 "Φύση - Ζωή - Αγάπη", που αποτελείται από τρεις εισαγωγές: Στο Βασίλειο της Φύσης (Op. 91), Καρναβάλι (Op. 92) και Οθέλλος (Op. 93). 

Ο Ντβόρζακ συνέλαβε τα τρία αυτά έργα σαν ενιαία ποιητική και φιλοσοφική διαδρομή, από τη γαλήνη της φύσης, στη ζωτική έξαρση της ανθρώπινης συνάθροισης και από κεί στο πάθος και τη δραματική ένταση της αγάπης. Το "Καρναβάλι" αντιπροσωπεύει τη συλλογική, εκρηκτική, παλλόμενη "ζωή".

Η εισαγωγή γράφτηκε σε μια κομβική στιγμή, λίγο πριν ο συνθέτης εγκαταλείψει την Πράγα για να αναλάβει τη διεύθυνση του Εθνικού Ωδείου Μουσικής στη Νέα Υόρκη. Έτσι, το έργο λειτούργησε σαν μουσικός αποχαιρετισμός αλλά και σαν χαιρετισμός προς ένα νέο ξεκίνημα.
Ο ίδιος το παρουσίασε για πρώτη φορά στην Πράγα και αργότερα το επανέλαβε στο Κάρνεγκι Χωλ, στο πρώτο του αμερικανικό πρόγραμμα, μεταφέροντας τη σφραγίδα της τσεχικής του ταυτότητας στη νέα ήπειρο. Το έργο αφιερώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πράγας, το οποίο του είχε απονείμει τιμητικό διδακτορικό τίτλο λίγο πριν από τη σύνθεσή του.

Από τις πρώτες κιόλας νότες, το ζωηρό, ρυθμικό, γεμάτο συγκοπές, μοτίβο μάς βυθίζει ακαριαία στην ατμόσφαιρα του χορού και των φωνών. Η ορχήστρα λάμπει. Πνευστά και κρουστά αναμειγνύονται σε μια πανηγυρική έξαρση, ενώ τα έγχορδα τρέχουν με σπιρτάδα, σαν βήματα σε πλακόστρωτη πλατεία γεμάτη κόσμο. Κι όμως, μέσα σ' αυτή τη θορυβώδη χαρά, αναδύεται ένα μεσαίο τμήμα με έντονες αντιθέσεις. Η μουσική υποχωρεί, ο ρυθμός χαλαρώνει, και ο στοχαστικός περιπλανώμενος επιστρέφει στο προσκήνιο. Σε ένα υπέροχο διάλειμμα για αγγλικό κόρνο και φλάουτο, με τη στήριξη λαμπερών εγχόρδων, ο χρόνος μοιάζει να αναστέλλεται. Είναι η στιγμή της εσωτερικής ματιάς, η σιωπηλή αναπνοή μέσα στη βοή της γιορτής.
Στη συνέχεια, η δίνη επανέρχεται. Η γιορτή αναζωπυρώνεται, τα θέματα συμπλέκονται, και το έργο κλείνει με λαμπρότητα και ενέργεια, σαν να παρασύρει τελικά και τον μοναχικό παρατηρητή μέσα στο πλήθος. 

Έτσι, σε ελάχιστο χρόνο, ο Ντβόρζακ δεν συμπυκνώνει μόνο τον παλμό ενός καρναβαλιού, αλλά και τη διαρκή ταλάντωση ανάμεσα στη μοναχικότητα και στη συλλογική έκσταση, ανάμεσα στη σκέψη και στη ζωή. Μέσα από τις αντιθέσεις του φωτός και της σκιάς, της εσωτερικής περισυλλογής και της εξωστρεφούς χαράς, μας θυμίζει πως ο άνθρωπος κινείται αδιάκοπα ανάμεσα σε δύο κόσμους... στον σιωπηλό του εαυτό και στη θορυβώδη κοινότητα.
Και ίσως τελικά το καρναβάλι να μην είναι παρά μια αλληγορία της ίδιας της ύπαρξης, μια στιγμή όπου η ατομική συνείδηση δοκιμάζεται, διαστέλλεται και έστω για λίγο παραδίδεται στον ρυθμό του πλήθους χωρίς να χάνει τον μυστικό της πυρήνα...

Dvořák: Carnival Overture, Op. 92

Διευθύνει ο Rafael Kubelik

Ντβόρζακ - Στράους: "Η Ζωή ενός Ήρωα"...

Η 8η του Σεπτέμβρη είναι μέρα που μοιράζονται δυο αγαπημένοι εκπρόσωποι της κλασικής μουσικής.

Αυτή τη φθινοπωρινή μέρα του 1841 είδε το φως της ζωής ο γιος ενός φτωχού Βοημού ξενοδόχου, ο κορυφαίος τσέχος συνθέτης, Αντονίν Ντβόρζακ.
Το έργο του, που συνδυάζει στοιχεία ρομαντισμού με το σλαβικό φολκλόρ, διαπνέεται από γνήσιο πατριωτισμό.


Την 8η Σεπτεμβρίου του 1949, επίσης, διάλεξε η μοίρα να περάσει στην αιωνιότητα ο κορυφαίος του ύστερου ρομαντισμού, Ρίχαρντ Στράους.
Μια πολυτάλαντη καλλιτεχνική προσωπικότητα, που παράλληλα με τις μουσικές σπουδές, μελέτησε Φιλοσοφία και Ιστορία Τέχνης, διακρίθηκε για την τολμηρή ενορχήστρωση και στη διεύθυνση ορχήστρας, με τους ειδικούς να αποδίδουν στον Στράους το χαρακτηρισμό: "ο μουσουργός με τη μαγική μπαγκέτα"...


Γενέθλια σήμερα για τον Αντονίν Ντβόρζακ και μνημόσυνο για τον Ρίχαρντ Στράους. 

Έτσι, τους αποτίουμε φόρο τιμής, ενώνοντάς τους σε μια πορεία με ομότιτλα συμφωνικά τους ποιήματα, γραμμένα την ίδια περίοδο και με κοινή -σε συναίσθημα- την έμπνευση.

Ο τίτλος: "Η Ζωή ενός ήρωα"

Ι. Το τελευταίο από τα πέντε συμφωνικά ποιήματα που συνέθεσε ο Ντβόρζακ αρχές φθινοπώρου του 1897 είναι το "Hero’s Song, op.111", ο αρχικός τίτλος του οποίου, όπως σημειώνει ο συνθέτης στη χειρόγραφη παρτιτούρα του ήταν: "A Hero's Life - Η Ζωή ενός ήρωα". 

Συμπτωματικά την ίδια ακριβώς περίοδο και ο Ρ. Στράους δούλευε μια σύνθεση παρόμοιου μουσικού είδους (συμφωνικό ποίημα) με τον ίδιο τίτλο: "Ein Heldenleben - Η Ζωή ενός ήρωα".

Ο Ντβόρζακ συνέθεσε το συμφωνικό ποίημα μέσα σε 3 μήνες κατά τη διάρκεια των διακοπών του στη γενέτειρά του, στο Πρίμπραμ. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα συμφωνικά ποιήματά του, ο τσέχος δημιουργός δεν βασίζεται σε κάποιο συγκεκριμένο κείμενο ή ποίημα, γι'αυτό χρησιμοποιεί μια απλούστερη σε σύνθεση ορχήστρα με όργανα μέσω των οποίων επιθυμεί να απεικονίσει τα δύο αντίθετα συναισθήματα, που τον κατακλύζουν: απελπισία και ψυχική ανάταση.

Πολλοί εικάζουν ότι το έργο είναι αυτοβιογραφικό και το περιγράφουν ως "εκτόνωση απόγνωσης μα και ξέσπασμα χαράς και ενεργητικότητας". 

Η απελπισία ζωγραφίζεται στο μέρος του "Lacrimosa", όπου ξεχειλίζει θλιμμένα  και νοσταλγικά μοτίβα σε μορφή παραλλαγής σε Μπετοβενικό ύφος. Το δε "Πένθιμο εμβατήριο" παρουσιάζει επιρροές από Μάλερ. Το αρχικό, όλο ορμή "Αllegro con fuoco" και η θριαμβευτική coda, που εκφράζει τη λαχτάρα, τη νικηφόρα διάθεση και το θρίαμβο του ήρωα, από πολλούς παραλληλίστηκε με την πατριωτική μουσική του Έλγκαρ.

Οι αναλυτές εμμένουν στον αυτοβιογραφικό χαρακτήρα της σύνθεσης, μετά τη δήλωση του ίδιου του Ντβόρζακ ότι αναφέρεται στον πνευματικό ήρωα, στον πολύπαθο καλλιτέχνη κάθε εποχής, με τις αγωνίες, τον πόνο, τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει, την παρηγοριά και την ελπίδα που τού παρέχεται μέσω της δημιουργίας ως την τελική νίκη της καλλιτεχνικής ιδέας! 
Ο τίτλος του έργου, δίνεται στα τσέχικα: "Píseň bohatýrská",  σλαβική έκφραση για τον καλλιτέχνη, τραγουδιστή-αφηγητή των ηρωικών επών, κάτι αντίστοιχο με τους δικούς μας μεθομηρικούς ραψωδούς.

 Dvorak: "Hero’s Song, op.111":

ΙΙ. Και το συμφωνικό ποίημα του Ρ. Στράους: "Η Ζωή ενός ήρωα, op.40", είναι επίσης έργο αυτοβιογραφικό στο οποίο πίσω από την ανωνυμία του πρωταγωνιστή του, ο συνθέτης αντιμάχεται τους κριτικούς της εποχής του, που τον βομβάρδιζαν με τις κακίες τους, μη μπορώντας να κατανοήσουν τη νεωτεριστική, μουσική του γλώσσα.

(genius.com)

Ο ήρωας του Στράους -όπως και στον Ντβόρζακ- είναι ο καλλιτέχνης, είναι ο πνευματικός άνθρωπος, ο αναζητητής της καλλιτεχνικής ιδέας, που μπορεί να δυσκολεύεται, όμως ελπίζει και πασχίζει…

Πρόκειται για μία κολοσσιαίας μουσικής αυτοπροσωπογραφία του συνθέτη και συνάμα ενός από τα πιο ενδιαφέροντα έργα του.

"Η ζωή ενός ήρωα"  αποτελείται από έξι μέρη, που εκτελούνται χωρίς διακοπή:

Τον "Ήρωα", τους "Αντιπάλους του Ήρωα", τη "Σύντροφο του ήρωα", τον "Ήρωα στο πεδίο της μάχης", "Τα έργα ειρήνης του ήρωα" και την "Τελείωση του ήρωα και την αναχώρησή του από τον κόσμο".

Πρόκειται για ευφάνταστο έργο, που χαρακτηρίζεται από έντονη θεατρικότητα και ευρηματική ενορχήστρωση... Γραμμένο την περίοδο 1897-8, σημείωσε από την πρώτη παρουσίασή του στη Φραγκφούρτη θριαμβευτική επιτυχία, ενθουσιάζοντας το κοινό παρά τις επιφυλάξεις των κριτικών.

R. Strauss: "Ein Heldenleben, op.40 - A hero's life"

(Karl Böhm)

Μουσικές επιλογές για τη Σελήνη, την "ερωμένη" τ' ουρανού...

 

Marc Chagall: "The Concert"

Το ζευγάρι αφημένο στις αισθήσεις, μέσα σε μια βάρκα παρασυρμένη στο ατέρμονο μπλε του ποταμού. Μουσικοί αιωρούνται σε μια απροσδιόριστη χρωματικά ένταση κόκκινου. 

Το παραπάνω εικαστικό είναι του Μαρκ Σαγκάλ και έχει τίτλο: "Τhe Concert-Η Συναυλία".
Ο ζωγράφος παρουσιάζει τον τόπο και το χρόνο. Ο πύργος του Άιφελ, η NotreDame, όπως και η Αψίδα του Θριάμβου, όλα είναι στοιχεία που μαρτυρούν πως η σκηνή διαδραματίζεται στο ερωτικό Παρίσι μια φεγγαρολουσμένη βραδιά, καθώς το λαμπρό φως της πανσελήνου διαχέεται προσδίδοντας ρομαντισμό και πάθος στην ονειρική σκηνή!

Όπως ίσως καταλάβατε, φίλοι μου, η καληνύχτα μου έρχεται με αφορμή την σημερινή πανσέληνο!

Απόψε το φεγγάρι φαντάζει μεγαλύτερο και φωτεινότερο, καθώς έχουμε τη λεγόμενη Υπερπανσέληνο.
Σε κάποιους λαούς η σελήνη αυτή ήταν γνωστή από παλιά ως "πανσέληνος του χιονιού" επειδή χιόνιζε πολύ τέτοια εποχή ή "πανσέληνος της πείνας" επειδή το κυνήγι ήταν δύσκολο λόγω του χιονιού και του κρύου.
Από την αρχαιότητα η μυστήρια θεά κυριαρχούσε στο ουράνιο στερέωμα κι επιδρούσε στον ψυχισμό του ανθρώπου! Μυστηριώδης, γλυκιά και γοητευτική η μορφή της, αποτέλεσε πλην της θηλυκής αρχής της δημιουργίας του κόσμου και την πόρτα προς την απόκρυφη φύση της ανθρωπότητας και του σύμπαντος.
Με αφορμή τη Σελάνα των προγόνων μας, επιλέγουμε απόψε κάποια από τα πολύ γνωστά κι αγαπημένα έργα-έμπνευση από την πιο κοσμοθώρητη "ερωμένη" τ' ουρανού.

1. ΝΤΒΟΡΖΑΚ:

Η Ρουσάλκα της σλαβικής μυθολογίας είναι νύμφη του νερού, που ζει σε ποτάμια και λίμνες.Ενα πνεύμα που εν ζωή χάθηκε πρόωρα και βίαια.Τις νύχτες, έβγαινε στις όχθες και χόρευε στα λιβάδια. Αν έβλεπε κάποιο όμορφο παλικάρι το μάγευε με το τραγούδι και το χορό της, και το έπαιρνε στο βυθό του ποταμού για να ζήσουν μαζί.
Η όπερα "Rusalka" του Ντβόρζακ είναι ένα ονειρικό παραμύθι που αφηγείται την τραγική ιστορία μιας απόκοσμης νεράιδας, και τον παράφορο έρωτά της για έναν πρίγκιπα, έρωτα που ολοκληρώνεται μόνο μέσα από την απώλεια, αφού δίνοντάς του ένα φιλί γίνεται η ίδια αιτία του θανάτου του.
Πιο δημοφιλής άρια της όπερας του Ντβόρζακ είναι το "Τραγούδι στο Φεγγάρι", που το ερμηνεύει σαν αερικό η Ρουσάλκα...

Στο ρόλο μάγεψε η Ρενέ Φλέμινγκ:

"Song to the Moon-Rusalka", Dvorak:

2. MΠΕΤΟΒΕΝ:

Αιθέρια λεπτότητα, κομψή ονειροπόληση, σχεδόν ποιητική φαντασία, μια λεπτεπίλεπτη ευγένεια, λουσμένη στο φως της σελήνης είναι η αφιερωμένη στη  νεαρή μαθήτριά του,  Giullietta Guissiardi, Σονάτα αρ.14 του Μπετόβεν, που μουσικά ρέει "σχεδόν σαν φαντασία", όπως επιθυμεί κατά δήλωσή του ο συνθέτης:"Quasi una fantasia..."
Από τις πιο δημοφιλείς και αγαπημένες σονάτες του για πιάνο, που γέννησε ο έρωτας του Μπετόβεν για τη μικρή του μαθήτρια, που τιτλοφορήθηκε "Υπό το Σεληνόφως", όταν ο ποιητής Ludwig Rellstab ακούγοντας το αντάτζιο  έγραψε: "moonlight, the primitive landscapes of Lake Lucerne-φεγγαρόφωτο πάνω απ’τη λίμνη της Λουκέρνης".

Beethoven: "Sonata No.14 - Moonlight'" - Adagio sostenuto:

3. ΝΤΕΜΠΙΣΙ:

Τρίτο στη σειρά, το μαγευτικό "Clair de Lune" από τη "Suite Bergamasque" του Κλωντ Ντεμπισί, που εμπνεύστηκε από το εξαιρετικό ομώνυμο ποίημα του Βερλαίν.Aποτελεί το τρίτο και δημοφιλέστερο μέρος της Σουίτας που ο γάλλος ιμπρεσσιονιστής έγραψε το 1890.
Το ποίημα ανήκει στην συλλογή "Fêtes galantes".
Αφεθείτε, φίλοι μου στο μουσικό και ποιητικό χάδι υπό το φως της ασημοσέληνης θεάς!

"Clair de lune-Φως του φεγγαριού"

Ειν' η ψυχή σου ένα τοπίο διαλεχτό
που το μαγεύουν χορευτές μασκαρεμένοι,
παίζουν λαγούτο και χορεύουν με πνιχτό
κάτω απ΄τις μάσκες τους λυγμό, παραμυθένοι
Γλυκά μινόρε τραγουδάνε ιλαροί,

τη νίκη του έρωτα υμνούν, την ευτυχία,
μα δεν πιστεύουνε πως είναι τυχεροί
με το φεγγάρι σμίγει αυτή η πανδαισία,

με τη γαλήνια, θλιμμένη του ομορφιά,
που τα πουλιά κάνει στα δέντρα να μεθάνε
και να στενάζουν τα νερά εκστατικά,
καθώς στα μάρμαρα μ'ορμή αναπηδάνε.

("Του Έρωτα και της Αγάπης", επιμ. Στρατής Πασχάλης, εκδ. Μεταίχμιο, σελ.118)

Debussy - Clair de Lune / Arrau:

4. ΓΚΑΜΠΡΙΕΛ ΦΩΡΕ:

Από το ίδιο ποίημα του Βερλαίν, λίγα χρόνια αργότερα δίνει τη δική του μουσική εκδοχή ο Γκαμπριέλ Φωρέ, που για πολλούς ακροατές και αναλυτές θεωρείται "η πεμπτουσία της γαλλικής μελωδίας".
Ο Φωρέ μελοποίησε το ποίημα "Clair de lune" αρχικά για  φωνή και πιάνο, που αφιέρωσε στο φίλο του ζωγράφο και ερασιτέχνη πιανίστα, Emmanuel Jadin.
Το 1919 παρουσίασε την εκδοχή για φωνή και ορχήστρα, την οποία ακούμε από την Ορχήστρα της Τουλούζης και στο σόλο ο Nicolai Gedda:

Gabriel Fauré: "Clair de Lune":

5. ΤΣΑΪΚΟΦΣΚΥ:

Από το δημοφιλέστερο μπαλέτο όλων των εποχών και πολύ αγαπημένο, του Τσαϊκόφσκυ: "Λίμνη των Κύκνων" η επόμενη επιλογή. Eνα ρομαντικό παραμύθι που αφηγείται τις περιπέτειες ενός νέου πρίγκηπα και μιας μαγεμένης -από τον κακόβουλο μάγο- κοπέλας,  μεταμορφωμένης σε λευκό κύκνο.
Η πρώτη σκηνή του μπαλέτου έχει τίτλο: "Lake in the moonlight".
Με την ονειρική μελωδία ο Τσαϊκόφσκυ περιγράφει τη σκηνή της λίμνης, στην οποία αντιφεγγίζει το ολόγιομο φεγγάρι, λίγο πριν  ο πρίγκηπας συναντήσει την Οντέτ.

Tchaikovsky: "Swan Lake, Ballet suite, Op. 20: Scene Ι-Lake in the Moonlight":

6. ΣΟΠΕΝ:

Kαι θα ολοκληρώσω με τον λατρεμένο μου "Ποιητή του πιάνου", Φρειδερίκο Σοπέν, και τη "Romance" από το "Piano Concerto No. 1"

Από τις κορωνίδες της πιανιστικής φιλολογίας, παρότι είναι σύνθεση της νεότητος του συνθέτη, που σύμφωνα με τα λόγια του: "η Romance είναι ένα larghetto που προορίζεται να μεταφέρει στον ακροατή την τρυφερότητα και το ρομαντισμό της ψυχής του δημιουργού και την ηρεμία που προκαλεί η αναπόληση ευτυχισμένων αναμνήσεων, ένα είδος ονειροπόλησης στο "φως του φεγγαριού μια όμορφη εαρινή νυχτιά".

Chopin: "Piano Concerto No.1, Romance" / Zimerman:

Μυστηριώδης και σαγηνευτική, η σελήνη, μάγευε κι εξακολουθεί να μαγεύει και να ασκεί στα πλάσματα υπνωτική έλξη!
Ας λικνιστούμε στο ρυθμό των μουσικών φεγγαριών, ας περιπλανηθούμε, ας ονειροβατήσουμε στη διαδρομή τους με την ευχή οι ασημιές αχτίδες τους να φωτίζουν τα μονοπάτια των ονείρων μας...

Ντβόρζακ - Μπραμς, η βαθιά φιλία τους...

 

"Είμαι ένας απλός εργάτης της τσέχικης μουσικής"

(Αντονίν Ντβόρζακ)

Ο γεννημένος σαν σήμερα, 8 Σεπτεμβρίου 1841 κορυφαίος τσέχος συνθέτης, Αντονίν  Ντβόρζακ ήταν γιος ενός φτωχού Βοημού ξενοδόχου, που αψήφησε την πατρική επιθυμία για μία καριέρα στις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις και ακολούθησε την καρδιά του που ανήκε στη μουσική.

Το έργο του, που συνδυάζει στοιχεία ρομαντισμού με το σλαβικό φολκλόρ,  διαπνέεται από γνήσιο πατριωτισμό.
Η συνθετική γραφή του, ξεχωρίζει για το λυρισμό, τη ρυθμική ποικιλία, τη μελωδική ευρηματικότητα και την πολύχρωμη ενορχήστρωση. Στο έργο του διακρίνονται επιδράσεις από Σούμπερτ, Μπετόβεν, Βάγκνερ (όσον αφορά τις όπερες) αλλά κυρίως τον Μπραμς, με τον οποίο συνδέθηκε φιλικά και ο δεύτερος αποτέλεσε ένα είδος μέντορα για τον Ντβόρζακ.


Η βαθιά φιλία που ένωνε τον Ντβόρζακ με τον Μπραμς είναι το θέμα που θα μάς απασχολήσει σήμερα.

Οι δυο τους γνωρίστηκαν το καλοκαίρι του 1874, όταν ο Τσέχος συνθέτης υπέβαλε αίτηση για κρατική υποτροφία που δινόταν σε νέους μουσικούς. Μέλος της κριτικής επιτροπής ήταν ο Γιόχαν Μπραμς, ο οποίος εντυπωσιάστηκε με το ταλέντο του νεαρού. Ο Ντβόρζακ κέρδισε άλλες 2 φορές την υποτροφία, το 1876 και το 1877. Μετά από αυτή την τρίτη νίκη του, ο Μπραμς αποφάσισε να προσφέρει εμπράκτως την στήριξη του στον τσέχο συνθέτη.

Προώθησε τη μουσική του συστήνοντάς τον στον Βερολινέζικο μουσικό εκδοτικό οίκο Fritz Simrock, αλλά και στον κορυφαίο βιολιστή της εποχής,  Joseph Joachim, προκειμένου -όπως και έπραξε- να συμπεριλάβει τα έργα του στις συναυλίες του.

Φωτογραφία του Μπραμς με αφιέρωση στον Ντβόρζακ
(πηγή: antonin-dvorak.cz

Η αλληλογραφία του Ντβόρζακ μαρτυρά το σεβασμό του απέναντι στο έργο του Μπραμς και με τη σειρά του ο Μπραμς απέδειξε την αγάπη του για τον Ντβόρζακ συμφωνώντας να διορθώνει τις συνθέσεις του πριν δημοσιευτούν.

Εκτός από  βαθιά φιλία, ανάμεσα στους δυο άνδρες είχε αναπτυχθεί και μια δημιουργική άμιλλα, οπότε συχνά ο ένας "απαντούσε" στο έργο του άλλου.

Μια τέτοια "απάντηση" του Ντβόρζακ προς τον Μπραμς προτείνω να ακούσουμε σήμερα.

Η Συμφωνία του αρ.7 σε ρε ελάσσονα, γραμμένη το 1885, είναι η απάντηση στην "Τρίτη Συμφωνία" του Μπραμς, που η ακρόασή της συγκλόνισε τον Ντβόρζακ!

Την εμπνεύστηκε στο σιδηροδρομικό σταθμό της Πέστης παρακολουθώντας τους συμπατριώτες του να καταφθάνουν για μια μουσική βραδιά υπέρ του αγώνα των Τσέχων για ανεξαρτησία. Τότε αποφάσισε να γράψει ένα έργο που θα αντικατοπτρίζει αυτόν τον αγώνα. Ταυτόχρονα όμως, με αυτόν τον τρόπο, θα αποκάλυπτε τον προσωπικό του αγώνα να αναδείξει τα πατριωτικά του συναισθήματα  και την επιθυμία του να ανθίσει το τσεχικό έθνος.

Είναι έργο, από τα ελάχιστα δίχως σλαβικές επιρροές, κινούμενο σε τολμηρά αρμονικά μονοπάτια, ενώ οι μελωδίες διακρίνονται για την  έντονη δραματική και μελαγχολική διάθεση, που όμως ο Ντβόρζακ ιδιοφυώς αποφορτίζει και κάνει το έργο οικείο στον ακροατή.

Ο συνθέτης θέτει σοβαρά υπαρξιακά ζητήματα στο έργο, κάτι φυσικό αν αναλογιστούμε ότι το έγραψε μετά από μία χρόνια εσωτερική κρίση, η οποία τον ταλαιπώρησε ψυχικά.
Είναι η περίοδος που βρίσκεται αντιμέτωπος με την ανάγκη να επιλύσει την εσωτερική σύγκρουσή  του  μεταξύ του πατριωτισμού και του κοσμοπολιτισμού του, μεταξύ της "υπηρεσίας προς τη χώρα του"  και των φιλοδοξιών του για διεθνή επιτυχία.

Η παρτιτούρα της 7ης Συμφωνίας με  φωτογραφία του φον Μπύλοβ
και τη σημείωση του Ντβόρζακ:
"Εύγε! Ζωντανέψατε το έργο μου!"
 (αναφερόμενος στην εξαιρετική απόδοση υπό την δ/νση του Μπύλοβ στο Βερολίνο)
[από: antonin-dvorak.cz]

Όμως υπάρχουν και άλλα ζητήματα που τον βασανίζουν...Ιδιαίτερα στην παρτιτούρα του 2ου μέρους Poco Adagio, ο συνθέτης προσθέτει την υποσημείωση: "από τα θλιβερά χρόνια", παραπέμποντας στον θάνατο των τριών παιδιών του. Θλιβερά γεγονότα που σημάδεψαν μια περίοδο της ζωής του.
Με τη μουσική του, λοιπόν περιγράφει όλη την εξέλιξη αυτής της εσωτερικής του διαμάχης.
Ξεκινά εκφράζοντας τις αγωνίες, ανησυχίες, υπαρξιακά ερωτήματα, ενοχές και καταλήγει στον ηρωικό θρίαμβο της ανθρώπινης θέλησης.

Οι αναλυτές υποστηρίζουν πως παρότι η Ενάτη Συμφωνία του "Νέου Κόσμου" είναι η δημοφιλέστερη και συχνότερα παιζόμενη, εν τούτοις η "Εβδόμη χωρίς αμφιβολία είναι το σπουδαιότερο παράδειγμα συμφωνικής γραφής του Ντβόρζακ"!

Dvořák: "Symphony N. 7", The Cleveland Orchestra / George Szell: