Βελισάριος: Ηρωισμός και τραγωδία στη "Στάση του Νίκα" μέσα από τη μουσική του Ντονιτσέτι...

 

"Βελισάριος και Θεοδώρα σώζουν τον Ιουστινιανό από το πλήθος κατά τη Στάση του Νίκα", L. Kretzschmar

Η "Στάση του Νίκα" υπήρξε αποτέλεσμα βαθιάς κοινωνικής και πολιτικής δυσαρέσκειας. Η βαριά φορολογία, η αυταρχική διοίκηση και οι μεταρρυθμίσεις του Ιουστινιανού είχαν προκαλέσει την οργή τόσο του λαού όσο και της αριστοκρατίας. Οι δήμοι του Ιπποδρόμου και μέρος της Συγκλήτου αναζητούσαν ευκαιρία να αμφισβητήσουν την αυτοκρατορική εξουσία.

Σαν σήμερα, 11 Ιανουαρίου του 532 η ένταση κορυφώθηκε. Οι οπαδοί ξεσηκώθηκαν στον Ιππόδρομο φωνάζοντας την ιαχή "Νίκα", πυρπόλησαν κτίρια, πολιόρκησαν το παλάτι και προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές. Ο Ιουστινιανός φάνηκε ανίκανος να ελέγξει την κατάσταση και σκέφτηκε ακόμη και να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη. Όμως η αποφασιστική στάση της Θεοδώρας τον έπεισε να παραμείνει και να αντιδράσει.

Βελισάριος, Μωσαϊκό Ραβέννα

Καθοριστικό ρόλο ανέλαβαν τότε οι στρατηγοί του αυτοκράτορα, με εξέχουσα μορφή τον Βελισάριο. Δείχνοντας μεγάλο ζήλο και απόλυτη αφοσίωση στον Ιουστινιανό, συνέβαλε αποφασιστικά στον εγκλωβισμό των στασιαστών στον Ιππόδρομο και στη βίαιη καταστολή της εξέγερσης. Η επιχείρηση κατέληξε σε σφαγή χιλιάδων εξεγερμένων και έθεσε τέλος στη Στάση του Νίκα. Η στάση αυτή ανέδειξε τον Βελισάριο σε έναν από τους πιο έμπιστους και σημαντικούς συνεργάτες του Ιουστινιανού και τον καθιέρωσε ως έναν από τους σπουδαιότερους στρατηγούς της βυζαντινής ιστορίας.

Η προσωπικότητα και τα κατορθώματα του Βελισάριου ξεπέρασαν τα όρια της ιστορικής αφήγησης και τροφοδότησαν λαϊκές παραδόσεις, τη λογοτεχνία και τη μουσική τέχνη. Ο βυζαντινός στρατηγός μετατράπηκε σε σύμβολο τραγικού ήρωα: πιστός υπηρέτης της εξουσίας, που γνώρισε μεγάλη δόξα αλλά και αδικία. Αυτή η δραματική εικόνα ενέπνευσε τον Γκαετάνο Ντονιτσέτι, ο οποίος συνέθεσε την τραγική όπερα "Belisario", βασισμένη χαλαρά στη ζωή του φημισμένου στρατηγού της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας του 6ου αιώνα.

Το έργο Belisario είναι τραγωδία σε τρεις πράξεις (Θρίαμβος - Εξορία - Θάνατος), σε ιταλικό λιμπρέτο του Σαλβατόρε Καμαράνο, ο οποίος διασκεύασε το θεατρικό έργο Belisarius του Έντουαρντ φον Σενκ. Η όπερα του Γκαετάνο Ντονιτσέτι έκανε την πρεμιέρα της το 1836 στο Teatro La Fenice της Βενετίας και γνώρισε εντυπωσιακή επιτυχία, με αλλεπάλληλες παραστάσεις και θερμή υποδοχή τόσο από το κοινό, όσο και από τους κριτικούς.

Η πλοκή διαδραματίζεται στο Βυζάντιο του 6ου αιώνα και παρουσιάζει τον Βελισάριο ως ένδοξο αλλά αδίκως διωκόμενο στρατηγό. Μετά τον θρίαμβό του, υιοθετεί τον αιχμάλωτο Αλάμιρο, αγνοώντας το μίσος της συζύγου του Αντωνίνας, η οποία, πιστεύοντας ότι ο Βελισάριος ευθύνεται για τον χαμό του παιδιού τους, τον συκοφαντεί. Έτσι, ο αθώος στρατηγός κατηγορείται για προδοσία, φυλακίζεται, τυφλώνεται και εξορίζεται. Με τη βοήθεια της κόρης του Ειρήνης αντέχει τη δοκιμασία, ενώ ο Αλάμιρος, αγνοώντας την καταγωγή του, στρέφεται εναντίον του Βυζαντίου. Στο τέλος αποκαλύπτεται ότι είναι ο χαμένος γιος του Βελισάριου. O τυφλός στρατηγός σώζει την αυτοκρατορία, αλλά πεθαίνει τραυματισμένος, αποκαθιστώντας την αλήθεια και σφραγίζοντας τη μοίρα του ως τραγικού ήρωα.

Σύγχρονες κριτικές χαρακτήρισαν το έργο "νέο αριστούργημα της ιταλικής μουσικής", τονίζοντας ότι δεν ευχαρίστησε μόνο, αλλά "κατέκτησε και μάγεψε το κατάμεστο θέατρο". Παρ’ όλα αυτά, η επιτυχία του αποδείχθηκε βραχυπρόθεσμη, καθώς μελετητές επεσήμαναν αδυναμίες στη δραματουργική του συνοχή. Ο ίδιος ο Ντονιτσέτι αναγνώρισε ότι, παρά τις λαμπρές μουσικές στιγμές, το έργο υστερούσε σε σύγκριση με τη Λουτσία ντι Λάμερμουρ.

Παρά τις αδυναμίες της, η όπερα καθιέρωσε μουσικά τον Βελισάριο ως έντονα δραματική μορφή και ανέδειξε τη διαχρονική σημασία της ιστορικής του προσωπικότητας, που φανερώνεται στη Στάση του Νίκα, όταν με στρατηγική και αδάμαστο θάρρος σώζει την Κωνσταντινούπολη και γίνεται σύμβολο πίστης και ηρωισμού...

Μετά την εισαγωγή, που ξεχωρίζει για την ενέργεια και τη δραματική της ένταση, θέτοντας από την αρχή τον τόνο της τραγωδίας, ακούγεται το χορωδιακό "Serto di eterni lauri - Ας στεφανώσουμε με δάφνες αιώνιες", με το οποίο το πλήθος υποδέχεται τον στρατηγό Βελισάριο μετά τον θρίαμβό του στη Στάση του Νίκα. Η  θριαμβευτικού χαρακτήρα μουσική αποπνέει μεγαλοπρέπεια, ενώ οι φωνές δημιουργούν ένα "κύμα" ηχητικής ενέργειας που ενισχύει την αίσθηση συλλογικής δόξας, νίκης και περηφάνειας.

Το λιμπρέτο αποδίδει ποιητικά τον ενθουσιασμό του λαού:

"Ας στεφανώσουμε με δάφνες αιώνιες το μέτωπο

του γενναίου, αήττητου Βελισάριου, της δόξας της εποχής μας.

Μέσω του οποίου το Βυζάντιο έγινε αντίπαλος της Ρώμης.

Το όνομά του θα περάσει στους επόμενους αιώνες"

Donizetti: "Belisario - Serto di eterni lauri"

Σε μια συγκλονιστική στιγμή, εισέρχεται ο Ιουστινιανός, που δοξάζει το Θεό και εγκωμιάζει τον ήρωα, "O nume degli eserciti...":

"Κύριε των Δυνάμεων

δοξασμένο το όνομά Σου!

με την ουράνια βοήθειά Σου

οδήγησες στα ιταλικά πεδία

τον τρομερό ηγέτη

που νίκησε τους Γότθους

και στόλισε το στέμμα μου με ένα λαμπρό, νέο πετράδι"

Η σκηνή συνδυάζει μουσική και λόγο σε μια κορύφωση ηρωικής δόξας, αναδεικνύοντας το θάρρος, τη στρατηγική οξυδέρκεια και την ανυπέρβλητη πίστη του Βελισάριου.

Donizetti: "Belisario - O nume degli eserciti":

Στη 2η Πράξη, ο Βελισάριος, τυφλός πια, έχει εξοριστεί ύστερα από τη συκοφαντία εναντίον του. Την ίδια στιγμή, ο Αλάμιρος, αγνοώντας ότι είναι ο χαμένος γιος του, στρέφεται εναντίον του Βυζαντίου και ορκίζεται εκδίκηση στην άρια "Trema, Bisanzio":

"Τρέμε, Βυζάντιο! Πόλεμος αφανισμού

θα πέσει πάνω σου,

και κάθε δάκρυ του αδικημένου

θα το εξιλεώσει ποτάμι αίματος"

Donizetti: "Belisario - Trema, Bisanzio":

Η ζωή του Βελισάριου μας θυμίζει ότι ακόμη και οι μεγαλύτεροι ήρωες υπόκεινται σε κακοτυχίες και παγίδες της μοίρας, αλλά η τιμή και η θυσία τους παραμένουν αιώνιες. Μέσα από τη μουσική του Ντονιτσέτι, η ιστορία γίνεται διαχρονική, δίνοντας μαθήματα θάρρους, πίστης και ανθρώπινης αξιοπρέπειας που συνεχίζουν να συγκινούν και να διδάσκουν.

Άγιος Πολύευκτος: Από την τραγωδία του Κορνέιγ στην παρτιτούρα του Ντονιτσέτι...

Μαρτύριο του Πολύευκτου, από το Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄ (1000 μ.Χ.)

Ο Άγιος Πολύευκτος της Μελιτηνής, ελληνικής καταγωγής, υπήρξε μία από τις λαμπρότερες μορφές των πρώτων χριστιανικών μαρτύρων και τιμάται τόσο από τη Δυτική όσο και από την Ανατολική Εκκλησία στις 9 Ιανουαρίου.

Έζησε τον 3ο αιώνα μ.Χ. και ήταν Ρωμαίος στρατιωτικός κατά την εποχή του αυτοκράτορα Δεκίου. Υπηρετούσε στην περιοχή της Αρμενίας, στη Μελιτηνή, όπου και σφράγισε με το αίμα του την ομολογία της πίστης του. Αν και αρχικά ειδωλολάτρης, επηρεάστηκε βαθιά από τον στενό του φίλο Νέαρχο, χριστιανό, και οδηγήθηκε σε εσωτερική μεταστροφή και θερμή προσήλωση στον Χριστό.
Όταν ο Δέκιος εξαπέλυσε σκληρό διωγμό κατά των Χριστιανών, ο Πολύευκτος αρνήθηκε να συμμετάσχει και ομολόγησε δημόσια την πίστη του. Παρά τις πιέσεις, τις συμβουλές και τις ικεσίες των οικείων του, παρέμεινε αμετακίνητος και αλύγιστος. Σύμφωνα με τη Ρωμαϊκή Μαρτυρολογία, κατά τη διάρκεια ειδωλολατρικής θυσίας προχώρησε σε μια τολμηρή πράξη ομολογίας, σπάζοντας τα είδωλα, δείχνοντας έμπρακτα την αποκήρυξη της παλαιάς του ζωής.
Για την πράξη αυτή συνελήφθη, βασανίστηκε σκληρά και τελικά αποκεφαλίστηκε, λαμβάνοντας -όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η εκκλησιαστική παράδοση- το "αιδεσιμότατον βάπτισμα του αίματος". Για το ακλόνητο θάρρος και τον φλογερό ζήλο της πίστης του, η Εκκλησία τον τιμά ως Μεγαλομάρτυρα και πρότυπο πνευματικής αφύπνισης και ανδρείας.


Από το βίο και το μαρτύριο του Αγίου Πολύευκτου, ο Πιερ Κορνέιγ εμπνεύστηκε και παρουσίασε το 1641 την ομώνυμη τραγωδία του, ένα από τα σημαντικότερα έργα του γαλλικού κλασικισμού και κορυφαίο δείγμα χριστιανικής τραγωδίας στο ευρωπαϊκό θέατρο. Το έργο δεν επιδιώκει ιστορική ακρίβεια, αλλά εστιάζει στη βαθιά σύγκρουση ανάμεσα στην πίστη, τον έρωτα, τους οικογενειακούς δεσμούς και την κοσμική εξουσία.

Ο Πολύευκτος, νεοφώτιστος χριστιανός και σύζυγος της Παυλίνας, επιλέγει συνειδητά τον δρόμο του μαρτυρίου, φτάνοντας στην καταστροφή των ειδώλων, πράξη που τον οδηγεί στον θάνατο. Η στάση του προκαλεί έντονη εσωτερική σύγκρουση στους γύρω του και αναδεικνύει τον χριστιανικό ηρωισμό, την ελευθερία της συνείδησης και την υπέρβαση των ανθρώπινων παθών μπροστά στην απόλυτη αλήθεια της πίστης.
Με αυστηρή κλασική δομή και έντονο θεολογικό βάθος, ο Κορνέιγ παρουσιάζει έναν ήρωα που δεν μεταβάλλεται ψυχολογικά, αλλά "τελειώνεται" μέσα από τη θυσία του, δείχνοντας τη μεταμορφωτική δύναμη του μαρτυρίου. Παρότι αρχικά προκάλεσε επιφυλάξεις, η τραγωδία "Πολύευκτος" αναγνωρίστηκε τελικά ως ένα από τα μεγαλοπρεπέστερα έργα του συγγραφέα και ως ουσιαστική γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία τραγωδία και το χριστιανικό ήθος.

"Βλέπω καθαρά, γνωρίζω, πιστεύω. Κάθε πλάνη έχει πλέον διαλυθεί.

Ο ουρανός είναι η μόνη μου ελπίδα,

η γη δεν είναι παρά ο τόπος της δοκιμασίας μου και του πόνου..."

Eξώφυλλο προγράμματος για τον "Poliuto"

Με αυτά τα λόγια ο Πολύευκτος δηλώνει την οριστική του εσωτερική ρήξη με τον κόσμο. Δεν μιλά πια ως άνθρωπος διχασμένος, αλλά ως ύπαρξη που έχει κατακτήσει τη βεβαιότητα της πίστης. Η γήινη ζωή, με τις σχέσεις, τον έρωτα και την εξουσία της, υποβαθμίζεται σε πρόσκαιρο στάδιο, ενώ ο ουρανός προβάλλει ως η μόνη αληθινή πατρίδα. Έτσι, το μαρτύριο δεν βιώνεται ως απώλεια ή τραγικό τέλος, αλλά ως αναγκαίο πέρασμα προς την αλήθεια και την πληρότητα.

Τα λόγια αυτά συμπυκνώνουν την ουσία της τραγωδίας του Κορνέιγ, έναν ήρωα που υπερβαίνει τον φόβο του θανάτου, μετατρέπει τη θυσία σε πράξη ελευθερίας και καθιστά την πίστη ανώτερη από κάθε ανθρώπινο δεσμό. Ο Πολύευκτος δεν ηττάται, αλλά ολοκληρώνεται μέσα από τη θυσία του.

Aπό την τραγωδία του Πιερ Κορνέιγ έχουν εμπνευστεί αρκετοί συνθέτες, ανάμεσά τους οι Σαρπαντιέ, Γκουνώ, Πωλ Ντυκά ...

Κοστούμι για την παράσταση στο Παρίσι

Εμείς σήμερα εστιάζουμε στην όπερα του Γκαετάνο Ντονιτσέτι "Poliuto", που θεωρείται από μελετητές η πιο προσωπική όπερα του συνθέτη, ενώ η μουσική της συγκαταλέγεται στις καλύτερες δημιουργίες του.
Το έργο γράφτηκε το 1838 για να παρουσιαστεί στο Θέατρο Σαν Κάρλο της Νάπολης . Ωστόσο, λίγο πριν αρχίσουν οι πρόβες, ο βασιλιάς Φερδινάνδος Β΄ απαγόρευσε την παράσταση, κρίνοντας απαράδεκτη τη σκηνική απεικόνιση του μαρτυρίου ενός χριστιανού Αγίου. Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε:

"...οι ιστορίες των Μαρτύρων τιμώνται στην Εκκλησία και δεν παρουσιάζονται στη σκηνή"

Η απόφαση αυτή εξόργισε τον Ντονιτσέτι, ο οποίος άφησε τη Νάπολη και μετέβη στο Παρίσι. Εκεί, στο πλαίσιο της πρώτης του παραγγελίας για την Όπερα του Παρισιού, αποφάσισε να αναθεωρήσει τον "Poliuto". Το έργο μετατράπηκε σε γαλλική εκδοχή με τίτλο "Les martyrs-Οι Μάρτυρες", προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις της γαλλικής τετράπρακτης μεγάλης όπερας. Οι παραστάσεις γνώρισαν μεγάλη επιτυχία και καθιερώθηκαν γρήγορα στο γαλλικό κοινό.

Στην αυθεντική ιταλική τρίπρακτη μορφή, η μουσική τραγωδία παρουσιάστηκε το 1848, αρκετούς μήνες μετά τον θάνατο του συνθέτη.
Ο ιταλός δημιουργός αξιοποίησε ενόργανες και φωνητικές δυνάμεις, προκειμένου να δημιουργήσει σε επιλεγμένα σημεία του έργου φαντασμαγορικές ηχητικές εντυπώσεις. Υποτονικές αλλά και ακτινοβόλες -όπου χρειάζεται- αναφορές, προσδίδουν θέρμη, λυρισμό αλλά και αγωνιώδη ένταση.

Όσοι έχετε το χρόνο ακούστε τη συγκλονιστική παράσταση από τη Σκάλα το 1960 με Μαρία Κάλλας στο ρόλο της Παυλίνας και Φράνκο Κορέλι στο ρόλο του Μάρτυρα Πολυεύκτη.

 Παλαιότερο κείμενο για τον Άγιο Πολύευκτο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

 

8 Φεβρουαρίου 1587: η εκτέλεση της Μαρίας Στιούαρτ της Σκωτίας...

 

"Η Εκτέλεση της Μαρίας, Βασίλισσας της Σκωτίας στις 8 Φεβρουαρίου 1587", Abel de Pujol

Η Μαρία Στιούαρτ αποχαιρετά τους δικούς της πριν τον αποκεφαλισμό της:

"Γιατί θρηνείτε; Γιατί κλαίτε; Να χαιρόσαστε μαζί μου…

Τότε που μ’ είχε η εχθρά μου και υπόφερα… τότε έπρεπε όλοι να με κλαίτε.
Καλόβολος σαν μπάλσαμο ζυγώνει ο χάρος, ο σοβαρός μου φίλος!
Με τις μαύρες του  φτερούγες τον ξεπεσμό μου θα σκεπάσει.
Εξευγενίζει το τέλος το μοιραίο τον ξεπεσμένο άνθρωπο.
Το στέμμα νιώθω πάλι επάνω στο κεφάλι μου κι αξιοπρέπεια στην ευγενικιά ψυχή μου". 

(Φ.Σίλλερ: " Μαρία Στιούαρτ", εκδ. Επικαιρότητα, μτφ: Β. Ρώτα, σελ.152,153)

Ήταν αργά το απόγευμα παραμονής της 8ης Φεβρουαρίου 1587, όταν η Μαρία Στιούαρτ ειδοποιήθηκε στο Φόδερινγκεϋ που βρισκόταν καταδικασμένη για προδοσία κατόπιν εντολής της ξαδέρφης της Βασίλισσας Ελισάβετ Α', ότι θα εκτελεστεί το επόμενο πρωί. Τις τελευταίες ώρες της ζωής της πέρασε με προσευχή. Το ικρίωμα που στήθηκε στη μεγάλη αίθουσα καλύφθηκε με μαύρο υφασμα, ίδιο με κείνο που κάλυπτε το μαξιλάρι για να γονατίσει...Όταν η γυναίκα έφτασε, γονάτισε σχετικά ψύχραιμη. Κατά τη συνήθεια της εποχής ο δήμιος ζήτησε συγχώρεση από την μελλοθάνατη και κείνη του απάντησε: "...Σε συγχωρώ με όλη μου την καρδιά, ελπίζω ο θάνατος να δώσει τέλος στα βασανά μου".

Την εκτέλεση είχαν άδεια να παρακολουθήσουν οι υπηρέτριές της, οι οποίες τη βοήθησαν να βγάλει τα ρούχα της. Το μεσοφόρι τη Μαρίας είχε χρώμα σκούρο βυσσινί, που για την Καθολική Εκκλησία ήταν το χρώμα του μαρτυρίου..

 Έσκυψε και τέντωσε τα χέρια της μπροστά λέγοντας: "Στα χέρια σου Θεέ παραδίδω το πνεύμα μου". Ο δήμιος έδωσε το πρώτο χτύπημα, που όμως δεν κατάφερε να κόψει πέρα πέρα το λαιμό. Το δεύτερο χτύπημα ήταν αποτελεσματικότερο, καθώς ο λαιμός κόπηκε εκτός από ένα μικρό μέρος του που ο εκτελεστής απέσπασε με το τσεκούρι. Ο δήμιος σήκωσε το κεφάλι ψηλά πιάνοντάς το από τα μαλλιά. Όμως, εκείνο έπεσε με όλο το βάρος του, αποκαλύπτοντας πως η Μαρία φορούσε περούκα. Τα μαλλιά της ήταν κοντά και αρκετά γκριζαρισμένα παρότι η γυναίκα ήταν μόλις 45 χρονών...

"Η Εκτέλεση της Μαρίας, Βασίλισσας της Σκωτίας στις 8 Φεβρουαρίου 1587", Ford Madox Brown 

Το θέμα της Μαρίας Στιούαρτ της Σκωτίας ήταν συνηθισμένο στην όπερα του 19ου αι.με λιμπρέτα που αφορούσαν την περίοδο της ζωής της που διώκονταν από την Ελισάβετ Α', την εποχή αιχμαλωσίας της και την εκτέλεσή της.  Λόγω της Καθολικής πίστης της ήταν προσωπικότητα ιδιαίτερα συμπαθής στη Ν.Ευρώπη...

O Nτονιτσέτι την περίοδο σύνθεσης της όπερας

Ανάμεσα στους συνθέτες που τη ζωή της μετέφεραν μουσικά επί σκηνής είναι ο Γκαετάνο Ντονιτσέτι, ο οποίος έχοντας δει το θεατρικό του Σίλλερ στο Μιλάνο σε ιταλική μετάφραση και θέλοντας ένα δυνατό θέμα γα τη νέα του όπερα αναζήτησε άμεσα λιμπρετίστα. Τον βρίσκει στο πρόσωπο του  Τζιουζέππε Μπαρντάρι, ενός  δεκαεπτάχρονου φοιτητή νομικής, που καθώς δεν έχει και τόση εμπειρία, δίνει την ευκαιρία στον Ντονιτσέτι να συνεργαστεί στενά μαζί του ή ακόμη και να γράψει ολόκληρες σκηνές, επηρεάζοντας σε μεγάλο βαθμό τη δομή του δίπρακτου λυρικού  δράματος: "Maria Stuarda".

Φαίνεται πως η περίοδος των Τυδώρ και οι βασίλισσές της συναρπάζουν τον βασιλιά του μπελκάντο Ντονιτσέτι, που  δίπλα στο όνομά του στις σελίδες  της Μουσικής αναγράφει : "Τριλογία των Τυδώρ-Three Donizetti Queens", εννοώντας τις όπερές του: "Άννα Μπολένα". "Ρομπέρτο Ντεβερέ"(εραστής της βασίλισσας Ελισσάβετ) και "Μαρία Στιούαρτ".

Ο Σίλλερ υπογραμμίζει την αλλαγή της Μαρίας στη διάρκεια της πολύχρονης φυλάκισής της. Δεν είναι πλέον το ωραίο, φιλόδοξο, επιπόλαιο και ματαιόδοξο πλάσμα, που υπήρξε πριν συναντήσει το μοιραίο. Στο πρόσωπό της συνενώνονται ο αρετές της μυστηριώδους ενοχής, ενός χαμένου σκοπού και μιας καρδιάς γεμάτης πάθος. Είναι μια γυναίκα πονεμένη που επιθυμεί την ελευθερία της. Ο Σίλλερ -κι έτσι ακριβώς θα την σκιαγραφήσει και ο Ντονιτσέτι στο λυρικό του δράμα- την παρουσιάζει ως έντιμη ύπαρξη, ως σύμβολο ανθρώπινης αξιοπρέπειας και αυτοσυνειδησίας .

Υπενθυμίζουμε πως ο Σίλλερ επινόησε την συνάντηση των δυο γυναικών, κάτι που δεν συνέβη στην πραγματικότητα, πρόσθεσε επίσης και ερωτικό ανταγωνισμό μεταξύ τους, αφού διεκδικούσαν τον κόμη του Λέστερ, δίνοντας μεγαλύτερη ένταση στο δράμα του. Η δημιουργία του Ντονιτσέτι χαρακτηρίζεται "έργο για τραγουδιστές, στο οποίο η πλοκή και η δραματική εξέλιξη βασίζεται πάνω στο τραγούδι των τριών πρωταγωνιστών (των δύο βασιλισσών και του Λέστερ) και μέσα από το τραγούδι αυτό πραγματώνεται η ιστορία".

Μέσα από τη σύγκρουση των δυο γυναικών αναδύονται τα ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά καθεμιάς. 

•  Καθώς η μουσική δομή της όπερας είναι αρκετά απλή, ανατίθεται σε καθένα από του τρεις πρωταγωνιστές μια "διπλή άρια" (ένα cantabile ακολουθούμενο από μια cabaletta )στις εισόδους τους και μια επιπλέον  στη Μαρία στο τέλος της όπερας, όταν έρχεται ο  κόμης του Λέστερ  να την αποχαιρετήσει. Η Μαρία, φανερά αναστατωμένη τού ζητά να τη στηρίξει την ώρα του θανάτου της και δηλώνει για άλλη μια φορά την αθωότητά της:

"Ah! se un giorno"

"Αχ! αν μια μέρα απ' αυτη τη φυλακή ήθελες 

να με πάρεις μακριά,

οδήγησέ με τωρα να πεθάνω δυνατή

στ'όνομα της αγάπης.

Το αθώο αίμα μου που θα χυθεί

μακάρι την οργή να κατευνάσει,

Μην επικαλεστείς την ψεύδορκη Αγγλία

μάστιγα ενός τιμωρού θεού"

Donizetti: "Maria Stuarda , Act III: Ah! se un giorno" / Joan Sutherland

• Ο ιταλός συνθέτης ως μάστορας του μπελκάντο γράφει μεν αριστουργηματικές άριες, όμως  αναθέτει και στη χορωδία έναν ουσιαστικό και όχι διακοσμητικό ρόλο.Όπως στη σκηνή της εκτέλεσης της Μαρίας Στιούαρτ, που το πληθος ψάλλει το σπαρακτικό θρήνο του θανάτου(Ιnno della morte), από τα πλέον συγκινητικά μέρη της παρτιτούρας, υπογραμμίζοντας ότι ο θάνατος μιας βασίλισσας θα ντροπιάσει την Αγγλία.

  Inno della morte:

"Ω μακάβρια σύνεργα!

Η λαιμητόμος, το τσεκούρι ...

Η αίθουσα τελετών ...

Και ο κόσμος τρέμει

κοντά στη σκάλα της μοιραίας σκηνής.

Τι θέα! Τι φρίκη!

Το θύμα περιμένει

το δυσμοιρο πλήθος.

Το θύμα κατευθύνει.

Ω ευμεταβλητη μοίρα! 

Αλλά ο βάρβαρος θάνατος μιας Βασίλισσας 

θα προσβάλλει και θα ντροπιάζει πάντα την Αγγλία"

Donizetti: "Maria Stuarda , Act III:  Inno della morte-Ύμνος του θανάτου":

Η "Maria Stuarda" είναι άλλη μια όπερα, που αποδεικνύεται πως στον Ντονιτσέτι, η εκφραστικότητα αποκτά ακόμα πιο δραματική διάσταση και κάθε νότα, κάθε διάνθισμα παίρνει ιδιαίτερο νόημα αποτυπώνοντας πιστά την ατμόσφαιρα, που εκτυλίσσεται η σκηνή.

"Η Εκτέλεση της Μαρίας, Βασίλισσας της Σκωτίας στις 8 Φεβρουαρίου 1587
στο Κάστρο Fotheringhay"
(Εθνική Πινακοθήκη Πορτρέτων Σκωτία, Εδιμβούργο)

Το ιδιαίτερο εικαστικό παραπάνω φιλοτεχνήθηκε το 1613 κι εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη Πορτρέτων της Σκωτίας στο Εδιμβούργο. 

Όπως προείπαμε η Στιούαρτ εκτελέστηκε στις 8 Φεβρουαρίου 1587 μετά από δεκαεννέα χρόνια αιχμαλωσίας, ένοχη για συνωμοσία και σχέδιο δολοφονίας της Ελισάβετ Α'. Στη συγκεκριμένη υδατογραφία ίσως ξαφνιάζει ο τρόπος απεικόνισης των ενδυμάτων, που παραπέμπουν σε Ολλανδικό στυλ. Ομως κάτι τέτοιο δικαιολογείται καθώς η ακουαρέλα έγινε για έναν Ολλανδό αξιωματούχο που συνέταξε ένα λεύκωμα με ιστορικές εκτυπώσεις και σχέδια. Παρατηρείστε πως στ'αριστερά ο καλλιτέχνης έχει σχεδιάσει τη σκηνή που τα ρούχα της Μαρίας ρίχνονται στην πυρά προκειμένου να αποτραπεί στους υποστηρικτές της να τα κρατήσουν ως ιερό κειμήλιο.

Ντονιτσέτι: μια όπερα για τον Σεβαστιανό τον Επιθυμητό...

Βασιλιάς Σεβαστιανός της Πορτογαλίας(1554 - 1578)

Η γέννηση του Σεβαστιανού
(μικρογραφία του 1544)

Γεννήθηκε το 1554, λίγο μετά τις οκτώ το πρωί, ανήμερα της γιορτής του Αγίου Σεβαστιανού που οι Δυτικοί τιμούν στις 20 Ιανουαρίου. Προς τιμήν του Αγίου βαπτίστηκε "Σεβαστιανός", όνομα ως τότε ανύπαρκτο σε Ευρωπαίους βασιλείς.. 

Η αναφορά μας σήμερα λόγω ημερολογίου στον βασιλιά Σεβαστιανό της Πορτογαλίας ή πιο γνωστό ως "Σεβαστιανός ο Επιθυμητός", αφού μετά το θάνατό του ακολούθησε τόσο μεγάλη παρακμή στη χώρα, που ο λαός επιθυμούσε έντονα την ανάστασή του. 

Ο Σεβαστιανός της Πορτογαλίας είναι ο τελευταίος του Οίκου των Αβίς, καθώς πέθανε άγαμος και άτεκνος. Η ιστορία λέει πως εξαφανίστηκε 24χρονος στην μάχη του Αλκάσερ Κουμπίρ. 

Καθώς ονειρευόταν μια μεγάλη σταυροφορία ενάντια στο βασίλειο του Μαρόκου ηγήθηκε μιας εκστρατείας στη Β. Αφρική, όπου βρήκε το θάνατο επί των επάλξεων.

Έτρεξε έφιππος μέσα στο εχθρικό μέτωπο, όμως το σώμα του δεν βρέθηκε.  Ο θείος του Φίλιππος Β΄ της Ισπανίας ισχυρίστηκε ότι το βρήκε, το μετέφερε στην Πορτογαλία όπου έγινε η ταφή του στο μοναστήρι του Αγίου Ιερώνυμου. Επειτα ο Φίλιππος διεκδίκησε τον θρόνο της Πορτογαλίας.

Οι Πορτογάλοι αμφέβαλαν για το αν πραγματικά είχε πεθάνει. Έτσι, σταδιακά καθιερώθηκε στην λαϊκή συνείδηση ότι ο Σεβαστιανός κάποτε θα επιστρέψει και πλήθος σχετικών θρύλων να δημιουργούνται. Δημοφιλέστερος όλων είναι εκείνος, που περιγράφει ότι θα γυρίσει την πιο δύσκολη στιγμή για την χώρα και θα την σώσει. Θα είναι η ώρα "της μεγάλης ανάγκης μέσα στην ομιχλώδη αυγή"...Θρύλος που παραπέμπει σε κείνον του Κων/νου Παλαιολόγου...

Στο θρύλο του "Σεβαστιανού του Επιθυμητού" βασίζει την όπερά του: "Dom Sebastien, roi de Portugal" ο Γκαετάνο Ντονιτσέτι, εμπλουτίζοντας την πλοκή με αρκετή μυθοπλασία.

Πρόκειται για μεγάλης κλίμακας δράμα 5 πράξεων, στα πρότυπα εκείνων των μελοδραμάτων του Μέγερμπερ. Ο ιταλός συνθέτης προσπαθούσε να δημιουργήσει ένα έργο ανταγωνιστικό σε παρόμοια ιστορικά μουσικοδράματα.

ΠΛΟΚΗ:

Ο χριστιανός Dom Sebastian, αφήνει τον θείο του ως αντιβασιλέα και κείνος ξεκινά μια σταυροφορία κατά των Μαυριτανών της Αφρικής . Η συνοδεία του Σεμπαστιάν περιλαμβάνει τον ιδεαλιστή ποιητή Καμόες (που αργότερα αφιέρωσε στον ευεργέτη του βασιλιά το έργο του "Λουσιάδες") και τη Μαυριτανή πριγκίπισσα Ζαΐντα. Η γυναίκα είχε προσηλυτιστεί με βία στο Χριστιανισμό και κρατείτο στο μοναστήρι, απ'όπου προσπάθησε να δραπετεύσει. Όμως την αντιλήφθηκαν και η Ιερά Εξέταση την καταδίκασε σε θάνατο στην πυρά. Ο Σεμπαστιέν την έσωσε την τελευταία στιγμή και την επιστρέφει στον πατέρα της στο Μαρόκο. Ο πατέρας προσπαθεί να την πείσει να παντρευτεί τον Μαυριτανό αρχηγό Aμπαγιάλδος.

Στο πεδίο της μάχης ο Aμπαγιάλδος κατατροπώνει τις δυνάμεις του Σεβαστιανού, που τραυματίζεται. Ο πιστός υπασπιστής του, τραυματισμένος κι αυτός και πριν εκπνεύσει, τούς πείθει πως εκείνος είναι ο βασιλιάς, σώζοντας έτσι τη ζωή του βασιλιά. 

 Η Zαΐντα συλλογιζόμενη πως κάποτε ένας Χριστιανός τής έσωσε τη ζωή, πιστεύει πως τώρα είναι η ώρα να ανταποδώσει την εύνοια και δέχεται το γάμο με τον Aμπαγιάλδος υπό τον όρο  να ελευθερωθεί ο "Χριστιανός", που εκείνη γνωρίζει την πραγματική του ταυτότητα. Ο Σεμπαστιάν αφήνεται πληγωμένος στο πεδίο της μάχης.

Ο Καμόες και ο Σεμπαστιάν που έχουν διασωθεί, επιστρέφουν στη Λισαβόνα. Ανάμεσα στο πλήθος παρακολουθούν τη νεκρική πομπή για τον βασιλιά που πιστεύεται ότι είναι νεκρός. Ο Σεμπαστιάν αναγνωρίζεται από τον όχλο και φυλακίζεται ως απατεώνας.  Μαζί του φυλακίζεται και η Ζαΐντα γιατί ομολογεί την αγάπη της για κείνον. Η ζωή τους θα τους χαριστεί μόνο αν ο Σεμπαστιάν υπογράψει την πώληση της Πορτογαλίας στην Ισπανία. Εκείνος υποκύπτει για να σωθεί η γυναίκα.

Η Ζαΐντα μη μπορώντας να αντέξει το βάρος αυτό, ανεβαίνει στον Πύργο Μπελέμ για να ριχτεί στα νερά του Τάγου. Όμως την προλαβαίνει ο Σεμπαστιάν και μαζί προσπαθούν να φτάσουν στον Καμόες που έχει έρθει με βάρκα να τους σώσει. Ανακαλύπτονται από τους φύλακες κι έτσι ο κρύος ποταμός δέχεται τα κορμιά τους. Η αυλαία κλείνει με τη φωνή του Καμόες να δοξάζει το όνομα και τη μνήμη του βασιλιά Σεμπαστιάν.

Ο Ιεροεξεταστής διατάζει τη σύλληψη του Σεμπαστιάν
(Εικονογράφηση για την 3η Πράξη της όπερας)

Πρόκειται για μεγαλειώδη όπερα, με εντυπωσιακούς σχεδιασμούς, σκηνικά και εφέ, με φαντασμαγορικά μπαλέτα ενσωματωμένα, στοιχείο απαραίτητο στη γαλλική όπερα. 

 Ο "Dom Sébastien" θεωρείται το πιο φιλόδοξο έργο του Ντονιτσέτι με το οποίο ήλπιζε να εδραιώσει τη φήμη του στο Παρίσι. Ο συνθέτης το θεωρούσε το "αριστούργημά" του και πράγματι μάγεψε το κοινό, που το χαρακτήρισε: "έργο ενός αμέθυστου Μέγερμπερ".

Το λιμάνι της Λισαβώνας
(Εικονογράφηση για την 1η Πράξη της όπερας)

Χαρακτηριστικό είναι πως σε αυτή την όπερα δεν βρίσκουμε έντονα στοιχεία μπελκάντο, καθώς επηρεάστηκε μετά τη μελέτη των πρώιμων οπερών του Βέρντι, από τον λάγνο Βερντικό συναισθηματισμό.

 

• Η εναρκτήρια εισαγωγή εντυπωσιάζει με το μέρος των κρουστών και το αναγεννησιακής αύρας μελωδισμό των πνευστών.  Στην 1η Πράξη ο συνθέτης σκηνογραφεί το πολύβουο λιμάνι της Λισαβώνας με το στόλο που ετοιμάζεται να αποπλεύσει υπό τους ήχους ενός ρυθμικού εμβατηρίου με υπόστρωμα ένα "στοιχειωμένο" θέμα θρησκευτικής αίσθησης. Τολμηρές αρμονίες και πολύχρωμη ενορχήστρωση, επιτυγχάνει την απεικόνιση του "κακού" με την είσοδο του Ιεροεξεταστή...

• Από τις ωραιότερες μελωδικές σκηνές της όπερας είναι εκείνη στα μισά της 2ης Πράξης, όπου ο Σεμπαστιάν αφήνεται πληγωμένος καταμεσής της Μαροκινής ερήμου:

"Seul sur la terre"

Μόνος στη γη, στη δυστυχία μου,
Δεν έχω τίποτα!

Ουράνια αγάπη, είναι το στήριγμά μου!

Aυτή που την ψυχή μου αναπτερώνει

στη μοίρα που με κυριεύει

Δεν μου μένει τίποτ' άλλο

παρά η αγάπη μιας γυναίκας,

και η καρδιά ενός στρατιώτη"

Ακούμε την άρια στην ιταλική της εκδοχή "Deserto in terra" 
από τον Λουτσιάνο Παβαρότι:

• Ξεχωριστό και έντονης ζοφερότητας, μέρος είναι το χορωδιακό τη 3ης Πράξης. Eίναι η ώρα τη νεκρικής πομπής κι ακούγεται η ελεγειακή μελωδία, ίσως "η πιο βαθιά συγκινητική νεκρώσιμη ακολουθία στην ιστορία της όπερας...".
  Υποβλητικά μοτίβα με διάσπαρτες τις φιγούρες αναστεναγμού, καμπανισμοί, μια σάλπιγγα και ρυθμικοί ήχοι από ένα στρατιωτικό τύμπανο συνοδεύουν διαμορφώνοντας την αίσθηση του δέους και κάθε συναίσθημα που απαιτεί η σκηνή. Του σεβασμού στο νεκρό αλλά και την επίδειξη μεγαλοπρέπειας σε έναν ένδοξα πεσόντα βασιλιά...

"Ανάπαυσον Σώτερ την ψυχή του δούλου Σου! 

Ηχείστε πένθιμα τρομπέτες

κι άγρια ​​τύμπανα

καλέστε από τους τάφους

τον Άγγελο της Κρίσης!

Μπροστά σ' αυτόν 

οι θρόνοι μοιάζουν με γυαλί,

 σκιά και σκόνη, οι βασιλιάδες...

• Kαι το τρυφερό, και συγχρόνως έντασης και αποφασιστικότητας ντουέτο Ζαΐντας-Σεβαστιανού λίγο πριν το φινάλε και το θάνατό τους: 

"Sans regret, sans remord - Χωρίς τύψεις και ενοχές":

Donizzetti: "Η Ευνοούμενη"

[Για τη γενέθλια επέτειο του Γκαετάνο Ντονιτσέτι,
ενός από τους βασικότερους εκπροσώπους του μπελκάντο]

"Λεωνόρα και Φερνάντο", λιθογραφία από την πρεμιέρα στο Παρίσι

Μια μεγάλης κλίμακας όπερα σε 4 πράξεις, του ιταλού Γκαετάνο Ντονιτσέτι, έκανε πρεμιέρα στις 2 Δεκέμβρη 1840 στη γαλλική πρωτεύουσα.
Ήταν η "La favorita", ή αλλιώς τιτλοφορούμενη: "Η Ευνοούμενη του Βασιλέως".

Θρυλείται πως ο συνθέτης και αυτό το μελόδραμα το συνέθεσε σε χρόνο ρεκόρ, όπως συνήθιζε...Μόλις 3-4 ώρες χρειάστηκαν για να ολοκληρώσει την τέταρτη πράξη!

Το λιμπρέτο ήταν σε γαλλική γλώσσα, όμως αργότερα η όπερα παρουσιάστηκε στην αγγλική και την ιταλική.

Αποτελεί την πρώτη αυθεντική γαλλική όπερα του συνθέτη του μπελκάντο, όπου συνυπάρχουν εξαιρετικά ιταλικές και γαλλικές μελοδραματικές παραδόσεις. 

Το "La favorite" ήταν επίσης η αγαπημένη όπερα του γαλλικού κοινού και βασικό μελόδραμα -μαζί με τις grand operas του Μέγιερμπερ- στο ρεπερτόριο της Opera Garnier.

"Κάθε νότα είναι κι ένα αριστούργημα", θα πει ο Αρτούρο Τοσκανίνι, για την "Ευνοούμενη", όταν προσκλήθηκε να διευθύνει το έργο το 1897 στη γενέτειρα του Ντονιτσέτι, το Μπέργκαμο, για τους εορτασμούς των εκατό χρόνων από τη γέννηση του ιταλού δημιουργού στις 29 Νοεμβρίου 1797.

Κι έχει δίκιο ο μέγας μαέστρος για τον συμπατριώτη του, καθώς η "Ευνοούμενη" μαρτυρά το ύψος της ευρηματικότητας, της εκφραστικής δύναμης και της μαεστρίας στην ενορχήστρωση του Ντονιτσέτι.

Η ιστορία ξεδιπλώνεται στην Ισπανία με κάποιους από τους ρόλους να στηρίζονται σε πραγματικά πρόσωπα και τα γεγονότα εμπλουτισμένα με αρκετή μυθοπλασία. 

Πρωταγωνίστρια και πέτρα του σκανδάλου η ευγενής και μακροχρόνια ερωμένη του βασιλιά Αλφόνσου IA' της Καστίλης, Ελεωνόρα δε Γκουθμάν.
Η πραγματική ιστορία αναφέρει πως ο βασιλιάς είχε τόσο εντυπωσιαστεί από την έκπαγλη ομορφιά της, που την έκανε ερωμένη του, προτιμώντας τη από τη βασίλισσα σύζυγό του. Τής έδωσε δε πολλά προνόμια και μαζί της απέκτησε δέκα νόθα παιδιά, ανάμεσά τους και τον Ερρίκο Β', μετέπειτα βασιλιά της Καστίλλης. 

Οι λιμπρετίστες όμως αλλάζουν την πλοκή της όπερας, που πατά σε ένα  πλασματικό ερωτικό τρίγωνο ανάμεσα στον βασιλιά Αλφόνσο, την ευνοούμενη ερωμένη του Λεωνόρα και τον εραστή της Φερνάντο. Με φόντο τις εισβολές των Μαυριτανών στην Ισπανία και τις διαμάχες εξουσίας ανάμεσα στο κράτος και την εκκλησία στήνεται η ιστορία που θα δώσει την έμπνευση στο μεγάλο μαΐστορα από το Μπέργκαμο να ξεδιπλώσει τις δεξιότητες και τα ταλέντα του. 

Οι χαρακτήρες είναι όλοι τους ενδιαφέροντες και συναρπαστικοί, με το ψυχολογικό τους προφίλ καλά σκιαγραφημένο.

Ο Φερνάντο, ένας δόκιμος μοναχός στο μοναστήρι του Σαντιάγκο ντε Κομποστέλα έχει ερωτευτεί τη γυναίκα που είδε την Κυριακή να φεύγει μετά τη λειτουργία από την εκκλησία. Θέλει να ζήσει μαζί της κι έτσι αποκηρύσσει τη μοναστική ζωή. Ωστόσο, η γυναίκα είναι η ευνοούμενη ερωμένη του Αλφόνσο, στην υπηρεσία του οποίου εντάσσεται ως αξιωματικός. Η ανδρεία του στις μάχες εντυπωσιάζουν τον βασιλιά, ο οποίος του προσφέρει οποιαδήποτε ανταμοιβή. Ο Φερνάντο ζητά να παντρευτεί τη γυναίκα που αγαπά κι έτσι η αλήθεια αποκαλύπτεται. Ο βασιλιάς από έντονη ζήλεια θέτει σκοπό της ζωής του να εκδικηθεί τη Λεωνόρα. 

Η διάσημη γαλλίδα μέτζο, Germaine Bailac,

στο ρόλο της "Favorita"

στην Όπερα των Καννών το 1913

Η σκηνή είναι το λιγότερο συγκλονιστική, διανθισμένη με όλα τα συναισθήματα της τραγικής ειρωνείας, καθώς ο βασιλιάς έχει μάθει την αλήθεια του ειδυλλίου, αντίθετα με την άγνοια του Φερνάντο. Δηλώνει πως επιθυμεί να γίνει ο γάμος μέσα στις επόμενες ώρες, γυρνώντας στη γυναίκα, που με βλέμμα γεμάτο υπονοούμενα τής λέει: "όταν σε εξαπατούν, πάρε εκδίκηση..."

Ο νέος νοιώθοντας ατιμασμένος επιστρέφει στο μοναστήρι κι η Λεωνόρα ακολουθώντας τον πεθαίνει στην αγκαλιά του απ' τη βαθιά θλίψη και ντροπή. 

Την ταραγμένη και βαθιά συντετριμμένη ψυχή της Λεωνόρας, όταν αποκαλύπτεται η αλήθεια, αποτυπώνει στην παρτιτούρα του ο Ντονιτσέτι κι αμέσως  μετά -για να αλλάξει ύφος- ευρηματικά χρησιμοποιώντας το ηχόχρωμα της άρπας ξεκινά η εντονότατου λυρισμού και συγκίνησης άρια της Λεωνόρας:  "Oh, mio Fernando!"

"Ω, αγαπημένε μου Φερνάντο! 

το θρόνο της γης έδωσα για να σ' έχω ,

αλλά η αγνή μου σαν τη συγχώρεση,  αγάπη,

καταραμένη ωιμέ, φρίκη κι απελπισία"

Ακούμε τη σπαρακτική ερμηνεία της Αγνής Μπάλτσα:

  Στην τελευταία πράξη κι όταν ο Φερνάντο έχει επιστρέψει στο μοναστήρι ακούγεται η  απαιτητικότατη άρια με το χαρακτηριστικό σημείο του υψηλού ντο: "Spirto gentil".

"Ευνοούμενη του βασιλέως! 

τι μαύρη άβυσσος, τι κολαστήριο

[...]

Ευγενικό πνεύμα στα όνειρά μου έλαμψες

μια μέρα, αλλά σ' έχασα

Βγες από την καρδιά μου, ψεύτικη ελπίδα,
άπιστη γυναίκα...της θανάσιμης ντροπής...

Την απολαμβάνουμε από τον Alfredo Kraus, που ερμήνευσε αρκετές φορές το ρόλο:

Χαρακτηριστικό είναι πως η όπερα δεν τελειώνει με μια εντυπωσιακή άρια, αλλά τον θάνατο της Λεωνόρας. Υπό το βλέμμα των έκπληκτων ιερωμένων η γυναίκα -αφού πρώτα τού ζητά συγχώρεση- καταρρέει στην αγκαλιά του Φερνάντο, που συντρίβεται ψυχικά.
Ο Ντονιτσέτι με αυτόν τον τρόπο δείχνει φανερά τη μετακίνησή του από τις οπερατικές συμβάσεις του happy end στη δραματική αλήθεια.

"O θάνατος της Λεωνόρας"

Σίγουρα η "Eυνοούμενη του Βασιλέως" του Γκαετάνο Ντονιτσέτι αποτελεί ένα κόσμημα του ιταλικού μπελκάντο, μια όπερα από τις πιο απαιτητικές -φωνητικά και ερμηνευτικά- κι ας ακούμε σπάνια τα τελευταία χρόνια... Mια μεγάλη γαλλική όπερα απ' την οποία δεν λείπουν ούτε τα πολυτελή σκηνικά, ούτε φυσικά και τα μπαλετικά μέρη, ως είθισται στις γαλλικές δημιουργίες και παραγωγές.

Οι μεταγραφές

Το 19ο αιώνα, oι μεταγραφές  άνω σε μελωδίες από γνωστές όπερες ήταν φαινόμενο σύνηθες  και πολύ δημοφιλές.

1. O 27χρονος Ρίχαρντ Βάγκνερ έδωσε τη δική του εκδοχή θεμάτων της όπερας του Ντονιτσέτι για 2 βιολιά. 

Wagner: Themes from Donizetti's 'La Favorita' for 2 violins:

2. Ιδιαίτερη και σπάνια περίπτωση αποτελεί επίσης το κονσέρτο για όμποε και πιάνο του Antonio Pasculli: 

Pasculli: Concerto on themes from Donizetti's 'La Favorita':

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο Mουσικό Περιοδικό Τar.gr 

Στο μπλογκ υπάρχουν κι άλλα κείμενα με αναφορές σε έργα του Ντονιτσέτι. Περιηγηθείτε!

"Πυγμαλίων", η πρώτη όπερα του Ντονιτσέτι...

"Πυγμαλίων και Γαλάτεια", Étienne Maurice Falconet / Μουσείο Ερμιτάζ

O Γκαετάνο Ντονιτσέτι ήταν μόλις 18 χρονών, όταν συνέθεσε την πρώτη του όπερα, ένα μονόπρακτο λυρικό δράμα, η υπόθεση του οποίου στηρίχτηκε στο μύθο του γλύπτη Πυγμαλίωνα από τις "Μεταμορφώσεις" του Οβίδιου.

Την εποχή εκείνη ήταν σπουδαστής στο Ωδείο της Μπολόνια και η σύνθεσή του εντυπωσίασε τους δασκάλους του που έκαναν λόγο για "ένα ανερχόμενο ταλέντο που θα μαγέψει με τη μελωδική του ευρηματικότητα κοινό και κριτικούς".

Αξιοθαύμαστη είναι και η ταχύτητα με την οποία γράφτηκε το έργο, καθώς ολοκληρώθηκε μέσα σε μόλις δύο εβδομάδες, αποδεικνύοντας την εντυπωσιακή δημιουργική ενέργεια και τεχνική ωριμότητα του νεαρού συνθέτη.

Στο μονόπρακτο εμφανίζονται δυο ρόλοι:

• ο γλύπτης του 5ου π.Χ αι. και βασιλιάς της Κύπρου, Πυγμαλίων, που αηδιασμένος από τις γυναίκες, απαρνήθηκε την αγάπη και αφιερώθηκε στη γλυπτική. Εχει ταχθεί σ'ένα σκοπό: να δημιουργήσει την ιδανική γυναίκα.
  Φιλοτεχνεί ένα γλυπτό, που σε ομορφιά όμοιό του δεν έχει συλλάβει η τέχνη. Ωστόσο, τόσο αψεγάδιαστο είναι το δημιουργημα του που καταλήγει να το ερωτευτεί παθιασμένα.
  
  
• Τής δίνει το όνομα Γαλάτεια(ο δεύτερος ρόλος της όπερας), δηλαδή "άσπρη σαν το γάλα" παραπέμποντας στο λευκό μάρμαρο πάνω στο οποίο σμιλεύτηκε...
  Ζητά από τη θεά Αφροδίτη να της εμφυσήσει ζωή! Η θεά που συγκινείται απο τον έρωτα του γλύπτη πραγματοποιεί το αίτημά του και ζωντανεύει τη Γαλάτεια...

 

"Pygmalion et Galatea", Hearst Castle

Ο μύθος του Πυγμαλίωνα ανήκει στους μύθους που δίνουν την αφορμή να συζητείται το θέμα αν η τέχνη είναι μίμηση της πραγματικότητας και της φύσης, αν η τέχνη έχει αξία ως μίμηση...

Θέτει το ερώτημα για τη σχέση του καλλιτέχνη με το δημιούργημά του, της ανωτερότητας δηλαδή του ιδεατού έναντι του πραγματικού και το αντίστροφο.
Επίσης, ως "Πυγμαλίων" ορίζεται κάποιος που απέναντι σε ένα τραχύ και ακαλλιέργητο άτομο αναλαμβάνει να διαμορφώσει την προσωπικότητά του, αναπτύσσοντας τα φυσικά του ταλέντα και τελειοποιώντας τους τρόπους του...

H μονόπρακτη όπερα δεν εκτελέστηκε, παρά μετά το θάνατο του Ντονιτσέτι μια μέρα σαν τη σημερινή, 13 Οκτωβρίου 1960 στη γενέτειρα του συνθέτη, Μπέργκαμο και στο Θέατρο που φέρει το όνομά του, Teatro Donizetti.
Αν και η όπερα παρέμεινε για πολλά χρόνια στη σκιά των πιο δημοφιλών έργων του συνθέτη, σήμερα αναγνωρίζεται ως ένα πολύτιμο δείγμα της πρώιμης δημιουργίας του και προσφέρει σε μελετητές και φιλόμουσους τη μοναδική ευκαιρία να παρακολουθήσουν την αρχή της πορείας ενός μεγάλου μουσικού ταλέντου, όπου η νεανική φλόγα και η μελωδική ευαισθησία προδιαγράφουν την εξέλιξή του σε έναν από τους πιο σημαντικούς συνθέτες του Ιταλικού ρομαντισμού.

Donizetti: "Il Pigmalione":

Για το ομώνυμο μπαλέτο που συνετέθη από τον Ζαν Φιλίπ Ραμώ το 1720 μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Μουσική και..."Κληρονομικό Δίκαιο"...

 Η σκηνή της ανάγνωσης της διαθήκης από την όπερα "Gianni Schicchi"

(Με αφορμή τον εορτασμό -όπως διαβάζω- της "Ευρωπαϊκής Ημέρας Δικηγόρου και Δικαιοσύνης", 25 Οκτωβρίου)

Η περιουσία κάποιου μετά το θάνατό του μεταβιβάζεται στους κληρονόμους του είτε υπάρχει, είτε όχι, διαθήκη. Το σύνολο των κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν όλα αυτά αποτελεί το "Κληρονομικό Δίκαιο".

Η τέχνη της Μουσικής και κυρίως οι όπερες, εξετάζοντας διαπροσωπικές σχέσεις βρίθουν νομικών ζητημάτων.

Έτσι, δοθείσης της αφορμής, σήμερα ξεφυλλίζουμε τις παρτιτούρες τριών αγαπημένων έργων, που σχετίζονται με νόμιμες ή μη ενέργειες κληρονόμων που διεκδικούν μερίδιο από διαθήκες εκλιπόντων:

1. Ελιξίριο του έρωτα
2. Τζιάνι Σκίκι
3. Υπόθεση Μακρόπουλος

1. Ο αγαπημένος ήρωας του Ντονιτσέτι, Νεμορίνο, ερωτευμένος καταφεύγει στο ψευτοφίλτρο ενός τσαρλατάνου προκειμένου να κάνει την αγαπημένη του να νιώσει ερωτικά για κείνον και να τον προσέξει. Ομως -για άλλο λόγο- πετυχαίνει να έλξει όλες τις κοπέλες του χωριού, που τον κυνηγούν, καθώς έχουν μάθει πως είναι ο μοναδικός κληρονόμος του πλούσιου θείου του...

Παρακολουθούμε την 4η σκηνή από τη 2η Πράξη του κωμικού και ανάλαφρου "Ελιξιρίου", όπου γίνεται γνωστή η είδηση της κληρονομιάς:

"Κορίτσια: Είναι δυνατόν;
Γιαννέτα: Πολύ πιθανό.
Κορίτσια: Πώς, ποιός; γιατί; πως το΄μαθες;
Γιαννέτα: Μην κάνετε θόρυβο!Μιλάτε σιγανά!Δεν έχει ακόμη διαδοθεί το νεο.. Μου το εμπιστεύτηκε ο έμπορος...
Mάθετε λοιπόν ότι τις προάλλες πέθανε ο θείος του Νεμορίνο,
και τού άφησε τεράστια κληρονομιά ...
Αλλά ησυχία! Δεν χρειάζεται να μαθευτεί ακόμα!
Κορίτσια: Δεν θα μαθευτεί.
Γιαννέτα: Ω, ο Νεμορίνο εκατομμυριούχος ..., μοναδικός δικαιουχος αυτης της τεραστιας κληρονομιάς.Με τοσα χρήματα, ευτυχισμένη θα'ναι εκείνη που ταίρι του θα γίνει!Ομως, τσιμουδιά!

"L'elisir d'amore": Act II Scene 4-Η γνωστοποίηση της κληρονομιάς:

2. Στην όπερα "Gianni Schicchi" του Tζάκομο Πουτσίνι ξετυλίγεται ένα ακόμη ζήτημα κληρονομικού δικαίου στη μεσαιωνική Φλωρεντία.

Ο αποθανών έχει αφήσει τα πάντα σε ένα μοναστήρι, αποκληρώνοντας τους συγγενείς . Εκείνοι, προσπαθούν να βρουν τρόπο να αποφύγουν την αποκλήρωση. Δεν γνωστοποιούν το θάνατο και καλούν έναν συμβολαιογράφο προκειμένου να υπαγορεύσουν μια νέα διαθήκη που θα τούς βολεύει. Τη θέση του "ετοιμοθάνατου" παίρνει ο Τζιάνι Σκίκι.

"Gianni Schicchi", H σκηνή της διαθήκης:

3. Επίσης μια μακροχρόνια δικαστική διαμάχη κληρονομικών ζητημάτων αποτελεί θέμα της όπερας του Λέος Γιάνατσεκ: "Υπόθεση Μακρόπουλου"...
Η Ελίνα Μακροπουλου, χάρη στη μυστική συνταγή ενός ελιξιρίου που είχε ανακαλύψει ο γιατρός πατέρας της έχει ζήσει πάνω από τριακόσια χρόνια αλλάζοντας ονόματα... Η δράση όμως του ελιξιρίου έχει αρχίσει να φθίνει. Πρέπει να βρει το χειρόγραφο με τη μυστική συνταγή, στην παλιά διαθήκη. Αναγκάζεται έτσι να μπλεχτεί σε μια κληρονομική διαμάχη, ώσπου στο τέλος αποκαλύπτεται το μυστικό της.
Στην 1η Πράξη , μετά το Πρελούδιο ο δικηγόρος διαβάζει στους κληρονόμους μακροσκελείς σχετικές αναφορές και τούς εξηγεί τους νομικούς όρους.

"Ave Maria στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου"

 

Βερονέζε: "Η ναυμαχία της Ναυπάκτου"

"…ήταν η πιο μεγαλόπρεπη στιγμή που γνώρισαν οι περασμένοι 

ή τούτοι οι σημερινοί καιροί, ή που θα δούνε οι μελλούμενοι…" 

(Μιγκέλ ντε Θερβάντες) 

Ο ισπανός συγγραφέας αναφέρεται στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου στην οποία  συμμετείχε και έχασε το αριστερό χέρι του..
Έλαβε χώρα στις 7 Οκτωβρίου 1571, και θεωρείται ιστορικής σημασίας.
Αντίπαλοι ήταν τα χριστιανικά κράτη της Δύσης και η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Έληξε  με θριαμβευτική επικράτηση των Δυτικών.

"Όταν απαντηθήκανε οι δυο χοντρές αρμάδες,
βροντοκοπούν οι κανονιές γίνεται η μέρα νύχτα
ποδάρια χέρια και κορμιά γιομίζουν τα καράβια

πλώρη με πλώρη σμίγουνε, κατάρτι με κατάρτι

λαμποκοπάνε τα λαμιά , βροντάνε τα τρομπόνια 

ποδάρια χέρια και κορμιά γιομίζουν τα καράβια..."

Έτσι περιγράφεται στο γνωστό δημοτικό τραγούδι η -κομβική για την Ιστορία- Ναυμαχία της Ναυπάκτου.

Ο θρύλος θέλει την παραμονή της μεγάλης ναυμαχίας ο Πάπας να  διέταξε μοναχούς  και λαό να προσευχηθούν στην "Παναγία με το ροζάριο" να δώσει τη νίκη.
Στη Ναύπακτο, η προσευχή έγινε στην Παναγία τη Ναυπακτιώτισσα που μετά τη νίκη ονομάστηκε "Παναγία του Ροδαρίου" και η γιορτή της καθιερώθηκε την 7 Οκτωβρίου, ημερομηνία της Ναυμαχίας της Ναυπάκτου.
Στους Δυτικούς ολόκληρο το μήνα Οκτώβριο ψάλλεται με το ροζάριο ο λατινικός ύμνος:
"Ave Maria".

"Ave Maria Gratia plena

Ave, ave Dominus

Tecum

Benedicta tu in mulieribus

Et benedictus fructus ventris tuae

Ventris tuae, Jesus

Ave Maria..."

"Χαίρε Μαρία

Παρθένα επουράνια

Κεχαριτωμένη και ευσεβή Μητέρα

που δέχεσαι πάντων τις εγκάρδιες προσευχές

μην αρνείσαι

σ’ αυτόν τον χαμένο εμένα την αγάπη

την λύτρωση στον πόνο του!

Χαμένη η ψυχή μου γυρνάει σε Σένα

και γεμάτη ελπίδας πέφτει στα πόδια Σου

Σε επικαλείται και προσμένει την αληθινή ειρήνη

που μόνο Εσύ μπορείς να δώσεις

Χαίρε Μαρία!"

Στην Gallerie dell'Accademia της Βενετίας εκτίθεται το εικαστικό αριστούργημα του Πάολο Βερονέζε: "Η Νίκη στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου με την επέμβαση της Παναγίας του Ροδαρίου".

O ζωγράφος χωρίζει τον πίνακα σε δυο μέρη.
Στο κάτω μέρος απεικονίζει το στόλο των αντιμαχομένων, Χριστιανών και Οθωμανών.
Στο πάνω και ανάμεσα σε νέφη τους Αγίους Ρόκκο, Μάρκο, Πέτρο και Ιουστίνο να παρακαλούν την Παναγία να βοηθήσει τις χριστιανικές δυνάμεις, ενώ μια ομάδα Αγγέλων ψάλλουν το "Αβε Μαρία"...
Η Παναγία συγκατατίθεται κι έτσι ο Άγγελος με τον πορφυρό χιτώνα εκσφενδονίζει βέλη με φλόγες προς τα τουρκικά πλοία.


Από τις μουσικές μελοποιήσεις του Ύμνου προς την Θεοτόκο διακρίνονται και επιλέγω εκείνες των:
Κερουμπίνι , Ντονιτσέτι, Γκουνώ και Βέρντι.

Για να προλάβω ορισμένους που θα σκεφτούν την υπέροχη σύνθεση του Σούμπερτ να θυμίσουμε πως  το κείμενο στη Σουμπερτική σύνθεση βασίζεται στο ποίημα του Γουόλτερ Σκωτ: "Η κυρά της λίμνης". Oι πρώτες λέξεις(Χαίρε Μαρία), έδωσαν την ιδέα να προσαρμοστεί αργότερα όλο το λατινικό κείμενο πάνω στη μελωδία του.
Ετσι,  λανθασμένα αναφέρεται ως "Άβε Μαρία" του Σούμπερτ.

1. Cherubini:

μελοποιεί τον ύμνο με δραματικότητα και εκκλησιαστική σοβαρότητα. Η σύνθεση φέρει τα χαρακτηριστικά της εκκλησιαστικής πολυφωνίας με εμφανείς επιρροές από το αυστηρό ύφος της σχολής Παλεστρίνα, αλλά μέσα από το πρίσμα της προκλασικής αρμονίας.Το έργο συχνά ερμηνεύεται σε καθολικές λειτουργίες.

2. Donizetti:

Η εκδοχή του διακρίνεται για τη μελωδική τρυφερότητα, ευαισθησία κιι έντονο λυρισμό. Η εκδοχή του δεν ανήκει στο αυστηρά εκκλησιαστικό ρεπερτόριο. Αντίθετα, φέρει τη φραστική και μελωδική πλαστικότητα της όπερας, με εύκολα αναγνωρίσιμα μοτίβα, φωνητική εκφραστικότητα και έναν αέρα σχεδόν ερωτικό, όχι με την έννοια του κοσμικού, αλλά με το πάθος της πνευματικής αγάπης και ικεσίας προς την Παναγία.

3. Gounod:

συνδύασε τον λατινικό ύμνο με το Πρώτο Πρελούδιο του Μπαχ σε μια εκδοχή από τις πιο διάσημες παγκοσμίως. Η σύνθεση αποτελεί υπόδειγμα σύνθεσης πάνω σε προϋπάρχουσα αρμονία (καθώς το πρελούδιο του Μπαχ παραμένει σχεδόν ανέπαφο) και δημιουργεί έναν διάλογο ανάμεσα στον κλασικό μπαρόκ κόσμο του Μπαχ και τον ρομαντικό μελωδισμό του Γκουνώ. Η ενορχήστρωση, είτε για πιάνο, είτε για έγχορδα και φωνή, είναι διακριτική, αφήνοντας χώρο στη φυσική εκφραστικότητα της φωνής, που λειτουργεί σαν ευλαβικό ψίθυρο ή γλυκιά ικεσία.

4. Verdi:

Ο συνθετης συμπεριέλαβε το "Ave Maria" στην όπερά του Otello, δίνοντας του ένα βαθύ, σχεδόν δραματουργικό χαρακτήρα. Στην 4η Πράξη, λίγο πριν τον θάνατό της, η Δυσδαιμόνα ψάλλει μια προσευχή προς την Παναγία, γνωστή ως "Ave Maria" της Δυσδαιμόνας.

Αν και δεν πρόκειται για αυτούσια μελοποίηση του παραδοσιακού λατινικού ύμνου, η σκηνή δανείζεται τον τίτλο και το πνεύμα του.
Η μελωδία του Βέρντι είναι σπαρακτική, σχεδόν προφητική, γεμάτη φόβο, πίστη και αποδοχή του αναπόφευκτου. Η ορχηστρική συνοδεία είναι ελάχιστη, σχεδόν ανεπαίσθητη, για να αναδειχθεί η φωνή της ηρωίδας που, μόνη, μέσα στη νύχτα, καταθέτει την ψυχή της στην Παναγία λίγο πριν το τέλος. Η μουσική αυτή σκηνή αποπνέει μια δραματουργική ιερότητα και έχει συγκινήσει γενιές ακροατών και θεατών.

Σήμερα, αιώνες μετά, η Ναυμαχία της Ναυπάκτου δεν είναι μονάχα ένα πολεμικό γεγονός. Είναι μια στιγμή όπου η Ιστορία, η Πίστη και η Τέχνη -μουσική, ποίηση και ζωγραφική- σμίγουν για να θυμίζουν τον αγώνα του ανθρώπου για ελευθερία, ενότητα και ελπίδα.