"Κίρκη": Το δράμα και το πάθος του μύθου, στην καντάτα του Κερουμπίνι ...

"Circe", John William Waterhouse

[Στη μνήμη του Λουίτζι Κερουμπίνι]

Ο Ζαν‑Μπατίστ Ρουσσώ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ποιητές και θεατρικούς συγγραφείς της γαλλικής λυρικής παράδοσης στα τέλη του 17ου και στις αρχές του 18ου αιώνα. Τα έργα του διακρίνονται για το λυρικό και δραματικό τους ύφος, συνδυάζοντας έντονο συναίσθημα, ηθικούς προβληματισμούς και λεπτή παρατήρηση της ανθρώπινης ψυχολογίας.

Luigi Cherubini

Μουσικότητα, ρητορική ακρίβεια και εκφραστικότητα χαρακτηρίζουν την ποίησή του, ενώ ιδιαίτερη αγάπη έτρεφε για τα μυθολογικά θέματα, αντλώντας έμπνευση από μορφές όπως η Αφροδίτη, ο Άδωνις, η Κίρκη, που του επέτρεπαν να συνδυάζει την ανθρώπινη διάσταση με το υπερφυσικό και το ηρωικό στοιχείο.

Αυτή η έμφυτη κλίση προς το δραματικό και το μυθικό έκανε τα κείμενά του ιδιαίτερα ελκυστικά για μουσική μελοποίηση. Ο Λουίτζι Κερουμπίνι, στη μνήμη του οποίου γίνεται η σημερινή αναφορά, αναζητώντας ποιήματα που θα μπορούσαν να εκφράσουν σε σύντομη, συμπαγή μορφή έντονα συναισθήματα και ψυχολογικές μεταπτώσεις χαρακτήρων, στράφηκε στα έργα του Ρουσσώ, που ήδη ήταν γνωστά στον λογοτεχνικό και φιλολογικό κύκλο του Παρισιού. Το λιμπρέτο της καντάτας "Circé -  Κίρκη", γραμμένο από τον Ρουσσώ, συνδυάζει την καλοσύνη της Κίρκης με τη συγκλονιστική οργή της, παρουσιάζοντας την ηρωίδα τόσο ως μάγισσα που μπορεί να εξαπολύσει βία όσο και ως ελεήμονα που επιστρέφει τους άντρες του Οδυσσέα στις ανθρώπινες μορφές τους και τους οπλίζει με γνώσεις και εφόδια για τα ταξίδια τους. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στη δύναμη και την ευεργεσία γίνεται ο πυρήνας του ποιητικού κειμένου, ενώ οι γραφικές, βίαιες απεικονίσεις της Κίρκης εμπλουτίζουν τη δραματική ένταση που θα μελοποιήσει ο Κερουμπίνι.

RECITAΤΙVO

Σε βράχο έρημο, τρόμος της φύσης,

που η άνυδρη κορυφή του μοιάζει ν' αγγίζει τους ουρανούς,

η Κίρκη, ωχρή, τρομαγμένη, με το θάνατο στα μάτια,
δάκρυζε για την μοιραία περιπέτειά της.
Κι εκεί, τα πλανώμενα μάτια της πάνω στα κύματα,
μοιάζουν ν ακολουθούν τα ίχνη του φευγάτου Οδυσσέα.
Πιστεύει πως βλέπει ακόμη τον πλανεμένο εραστή της·
κι αυτή η ψευδαίσθηση ανακουφίζει τη δυστυχία της,
καθώς τον καλεί με λόγια,
που διακόπτονται εκατοντάδες φορές από τα δάκρυα και τους λυγμούς της.

ΑRΙΑ

Σκληρέ δημιουργέ των ταραχών της ψυχής μου,

ας καθυστερήσει λίγο η θλίψη μου τα βήματά σου.

Στρέψε για μια στιγμή τα μάτια σου σ' αυτούς τους τόπους·

και, αν όχι για να μοιραστείς τη φλόγα μου,

έλα τουλάχιστον να επισπεύσεις το τέλος μου.

Αυτή η θλιμμένη καρδιά, που έγινε θύμα σου,

αγαπά ακόμη τον έρωτα που την αιφνιδίασε

Φοβερέ Έρωτα! Το μίσος σου είναι η ανταμοιβή.

Τόση τρυφερότητα, ω θεοί! Είναι άραγε έγκλημα

ώστε να τιμωρείται με τόσο σκληρή περιφρόνηση;

RECITATIVO

Έτσι, μετανιωμένη, δηλώνει τον πόνο της.

Μα σύντομα, επιστρατεύοντας την μαγική τέχνη της,

για να φέρει πίσω τον αγαπημένο των θλιμμένων της πόθων,

επικαλείται με ουρλιαχτά όλους τους Θεούς του Ταινάρου,

τις Μοίρες, τη Νέμεση, τον Κέρβερο, τον Φλεγέθοντα,

την αλύγιστη Εκάτη και τη φοβερή Αληκτώ.

[ INTERLUDE ]

RECITATIVO

Πάνω σε αιματοβαμμένο βωμό ανάβει η φρικτή πυρά,
κι ένας αδηφάγος κεραυνός την καταβροχθίζει αμέσως.
Στους κόλπους του θανάτου, τα σκοτεινά της ξόρκια
ταράζουν την αιώνια ανάπαυση των σκιών.

Τα πνεύματα, έντρομα, αφήνουν τους τάφους τους,
κι ο αέρας αντιλαλεί από τους μακρινούς τους θρήνους.
Οι άνεμοι, λυμένοι από τις σκοτεινές τους σπηλιές,
μπλέκουν στις κραυγές τους φρικιαστικά σφυρίγματα.

ΑRΙΑ

Μάταιες οι προσπάθειες, δύστυχη ερωμένη
η μοίρα σου εξαρτάται από θεό ισχυρότερο από σένα.
Μπορείς να κάνεις τη γη να τρέμει στα βήματά σου
και ν' ανάψεις την οργή των δυνάμεων του Άδη
μα οι θύελλες της οργής σου δεν θα κατορθώσουν
ό,τι τα ίδια σου τα κάλλη δεν κατάφεραν.

(Eλεύθερη απόδοση δική μου του λιμπρέτου του Ζαν Μπατίστ Ρουσσώ)

Louis Chalon, "Circe", 1888

Η καντάτα "Circé", γραμμένη γύρω στο 1789 για γυναικεία φωνή(κοντράλτο ή μέτζο) και ορχήστρα, εντάσσεται στην παράδοση των γαλλικών καντάτων δωματίου, όπου η φωνή εναλλάσσεται ανάμεσα σε αφηγηματικά ρετσιτατίβι και λυρικές άριες. Η μουσική δομή ακολουθεί τη ροή του λιμπρέτου. Η ορχήστρα δημιουργεί μια σκοτεινή, απομονωμένη ατμόσφαιρα πριν εμφανιστεί η φωνή. Το πρώτο ρετσιτατίβο εκφράζει την απελπισία της Κίρκης με γραμμική, αφηγηματική γραφή, οι άριες μετατρέπουν το συναίσθημα σε λυρική κορύφωση με πλούσια μελωδικά ανοίγματα και ορχηστρική υποστήριξη, ενώ τα επόμενα ρετσιτατίβι και άριες ενσωματώνουν το μαγικό στοιχείο με επαναλαμβανόμενες αρμονίες και εκφραστικά θέματα, που υποδηλώνουν την εσωτερική πάλη της ηρωίδας.
Στην τελική άρια η Κίρκη αποκτά γαλήνη και αποφασιστικότητα.Η μουσική αποκαλύπτει ότι η αγάπη δεν υποτάσσεται, δεν επιβάλλεται, ούτε δέχεται εξαναγκασμούς...Μόνο ξεδιπλώνεται και ζωντανεύει μέσα στην καρδιά που την βιώνει ελεύθερα.

Frederick Stuart Church: "Circe"

Η μετατροπή των ποιητικών εικόνων του Ρουσσώ σε μουσική δράση από τον Κερουμπίνι καθιστά την "Κίρκη" ένα έργο όπου η φωνή και η ορχήστρα συνεργάζονται ισότιμα, ως αφηγητές και ερμηνευτές της ψυχικής πολυπλοκότητας της ηρωίδας. Με αυτόν τον τρόπο, η καντάτα μεταφέρει το υψηλό δράμα της όπερας στο σαλόνι των ευγενών, σε μια συμπαγή μορφή που ανταποκρινόταν στην αυξανόμενη ζήτηση για μουσική στο σπίτι, ιδιαίτερα αγαπητή στην αναδυόμενη αστική τάξη της εποχής. Επιπλέον, αναδεικνύει τη δεξιοτεχνία του Κερουμπίνι και σε αυτό το πιο μικρό, αλλά απαιτητικό μουσικό είδος.

Έτσι, η "Circé" παραμένει ένα λαμπρό παράδειγμα της αρμονικής σύζευξης λόγου και μουσικής.
Ο Λουίτζι Κερουμπίνι, που έζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στο Παρίσι και έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, 15 Μαρτίου του 1842, άφησε πίσω του ένα έργο που εκτιμήθηκε βαθιά από μεγάλους συνθέτες όπως ο Μπετόβεν και ο Μπραμς. Η υστεροφημία του, στενά συνδεδεμένη με την αυστηρότητα της γραφής, τη δραματική ένταση και την πνευματική του καλλιέργεια, τον καθιέρωσε ως μία από τις πιο σεβαστές μορφές στην Ιστορία της μουσικής. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, ακόμη και μια μικρή σε έκταση καντάτα όπως η "Κίρκη" αποκαλύπτει τη μεγαλοπρέπεια της τέχνης του και επιβεβαιώνει τη θέση του ανάμεσα στους σπουδαίους δημιουργούς του κλασικισμού.

 

Luigi Cherubini: 'Circé', Cantata

Παλαιότερα κείμενα για τον Κερουμπίνι υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Κείμενο για τη μουσική αποτύπωση του μύθου της Κίρκης σε συμφωνική μορφή από τον Άλαν Χοβχάνες μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Ave Maria στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου"

 

Βερονέζε: "Η ναυμαχία της Ναυπάκτου"

"…ήταν η πιο μεγαλόπρεπη στιγμή που γνώρισαν οι περασμένοι 

ή τούτοι οι σημερινοί καιροί, ή που θα δούνε οι μελλούμενοι…" 

(Μιγκέλ ντε Θερβάντες) 

Ο ισπανός συγγραφέας αναφέρεται στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου στην οποία  συμμετείχε και έχασε το αριστερό χέρι του..
Έλαβε χώρα στις 7 Οκτωβρίου 1571, και θεωρείται ιστορικής σημασίας.
Αντίπαλοι ήταν τα χριστιανικά κράτη της Δύσης και η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Έληξε  με θριαμβευτική επικράτηση των Δυτικών.

"Όταν απαντηθήκανε οι δυο χοντρές αρμάδες,
βροντοκοπούν οι κανονιές γίνεται η μέρα νύχτα
ποδάρια χέρια και κορμιά γιομίζουν τα καράβια

πλώρη με πλώρη σμίγουνε, κατάρτι με κατάρτι

λαμποκοπάνε τα λαμιά , βροντάνε τα τρομπόνια 

ποδάρια χέρια και κορμιά γιομίζουν τα καράβια..."

Έτσι περιγράφεται στο γνωστό δημοτικό τραγούδι η -κομβική για την Ιστορία- Ναυμαχία της Ναυπάκτου.

Ο θρύλος θέλει την παραμονή της μεγάλης ναυμαχίας ο Πάπας να  διέταξε μοναχούς  και λαό να προσευχηθούν στην "Παναγία με το ροζάριο" να δώσει τη νίκη.
Στη Ναύπακτο, η προσευχή έγινε στην Παναγία τη Ναυπακτιώτισσα που μετά τη νίκη ονομάστηκε "Παναγία του Ροδαρίου" και η γιορτή της καθιερώθηκε την 7 Οκτωβρίου, ημερομηνία της Ναυμαχίας της Ναυπάκτου.
Στους Δυτικούς ολόκληρο το μήνα Οκτώβριο ψάλλεται με το ροζάριο ο λατινικός ύμνος:
"Ave Maria".

"Ave Maria Gratia plena

Ave, ave Dominus

Tecum

Benedicta tu in mulieribus

Et benedictus fructus ventris tuae

Ventris tuae, Jesus

Ave Maria..."

"Χαίρε Μαρία

Παρθένα επουράνια

Κεχαριτωμένη και ευσεβή Μητέρα

που δέχεσαι πάντων τις εγκάρδιες προσευχές

μην αρνείσαι

σ’ αυτόν τον χαμένο εμένα την αγάπη

την λύτρωση στον πόνο του!

Χαμένη η ψυχή μου γυρνάει σε Σένα

και γεμάτη ελπίδας πέφτει στα πόδια Σου

Σε επικαλείται και προσμένει την αληθινή ειρήνη

που μόνο Εσύ μπορείς να δώσεις

Χαίρε Μαρία!"

Στην Gallerie dell'Accademia της Βενετίας εκτίθεται το εικαστικό αριστούργημα του Πάολο Βερονέζε: "Η Νίκη στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου με την επέμβαση της Παναγίας του Ροδαρίου".

O ζωγράφος χωρίζει τον πίνακα σε δυο μέρη.
Στο κάτω μέρος απεικονίζει το στόλο των αντιμαχομένων, Χριστιανών και Οθωμανών.
Στο πάνω και ανάμεσα σε νέφη τους Αγίους Ρόκκο, Μάρκο, Πέτρο και Ιουστίνο να παρακαλούν την Παναγία να βοηθήσει τις χριστιανικές δυνάμεις, ενώ μια ομάδα Αγγέλων ψάλλουν το "Αβε Μαρία"...
Η Παναγία συγκατατίθεται κι έτσι ο Άγγελος με τον πορφυρό χιτώνα εκσφενδονίζει βέλη με φλόγες προς τα τουρκικά πλοία.


Από τις μουσικές μελοποιήσεις του Ύμνου προς την Θεοτόκο διακρίνονται και επιλέγω εκείνες των:
Κερουμπίνι , Ντονιτσέτι, Γκουνώ και Βέρντι.

Για να προλάβω ορισμένους που θα σκεφτούν την υπέροχη σύνθεση του Σούμπερτ να θυμίσουμε πως  το κείμενο στη Σουμπερτική σύνθεση βασίζεται στο ποίημα του Γουόλτερ Σκωτ: "Η κυρά της λίμνης". Oι πρώτες λέξεις(Χαίρε Μαρία), έδωσαν την ιδέα να προσαρμοστεί αργότερα όλο το λατινικό κείμενο πάνω στη μελωδία του.
Ετσι,  λανθασμένα αναφέρεται ως "Άβε Μαρία" του Σούμπερτ.

1. Cherubini:

μελοποιεί τον ύμνο με δραματικότητα και εκκλησιαστική σοβαρότητα. Η σύνθεση φέρει τα χαρακτηριστικά της εκκλησιαστικής πολυφωνίας με εμφανείς επιρροές από το αυστηρό ύφος της σχολής Παλεστρίνα, αλλά μέσα από το πρίσμα της προκλασικής αρμονίας.Το έργο συχνά ερμηνεύεται σε καθολικές λειτουργίες.

2. Donizetti:

Η εκδοχή του διακρίνεται για τη μελωδική τρυφερότητα, ευαισθησία κιι έντονο λυρισμό. Η εκδοχή του δεν ανήκει στο αυστηρά εκκλησιαστικό ρεπερτόριο. Αντίθετα, φέρει τη φραστική και μελωδική πλαστικότητα της όπερας, με εύκολα αναγνωρίσιμα μοτίβα, φωνητική εκφραστικότητα και έναν αέρα σχεδόν ερωτικό, όχι με την έννοια του κοσμικού, αλλά με το πάθος της πνευματικής αγάπης και ικεσίας προς την Παναγία.

3. Gounod:

συνδύασε τον λατινικό ύμνο με το Πρώτο Πρελούδιο του Μπαχ σε μια εκδοχή από τις πιο διάσημες παγκοσμίως. Η σύνθεση αποτελεί υπόδειγμα σύνθεσης πάνω σε προϋπάρχουσα αρμονία (καθώς το πρελούδιο του Μπαχ παραμένει σχεδόν ανέπαφο) και δημιουργεί έναν διάλογο ανάμεσα στον κλασικό μπαρόκ κόσμο του Μπαχ και τον ρομαντικό μελωδισμό του Γκουνώ. Η ενορχήστρωση, είτε για πιάνο, είτε για έγχορδα και φωνή, είναι διακριτική, αφήνοντας χώρο στη φυσική εκφραστικότητα της φωνής, που λειτουργεί σαν ευλαβικό ψίθυρο ή γλυκιά ικεσία.

4. Verdi:

Ο συνθετης συμπεριέλαβε το "Ave Maria" στην όπερά του Otello, δίνοντας του ένα βαθύ, σχεδόν δραματουργικό χαρακτήρα. Στην 4η Πράξη, λίγο πριν τον θάνατό της, η Δυσδαιμόνα ψάλλει μια προσευχή προς την Παναγία, γνωστή ως "Ave Maria" της Δυσδαιμόνας.

Αν και δεν πρόκειται για αυτούσια μελοποίηση του παραδοσιακού λατινικού ύμνου, η σκηνή δανείζεται τον τίτλο και το πνεύμα του.
Η μελωδία του Βέρντι είναι σπαρακτική, σχεδόν προφητική, γεμάτη φόβο, πίστη και αποδοχή του αναπόφευκτου. Η ορχηστρική συνοδεία είναι ελάχιστη, σχεδόν ανεπαίσθητη, για να αναδειχθεί η φωνή της ηρωίδας που, μόνη, μέσα στη νύχτα, καταθέτει την ψυχή της στην Παναγία λίγο πριν το τέλος. Η μουσική αυτή σκηνή αποπνέει μια δραματουργική ιερότητα και έχει συγκινήσει γενιές ακροατών και θεατών.

Σήμερα, αιώνες μετά, η Ναυμαχία της Ναυπάκτου δεν είναι μονάχα ένα πολεμικό γεγονός. Είναι μια στιγμή όπου η Ιστορία, η Πίστη και η Τέχνη -μουσική, ποίηση και ζωγραφική- σμίγουν για να θυμίζουν τον αγώνα του ανθρώπου για ελευθερία, ενότητα και ελπίδα.

Μουσικές αφηγήσεις με τον Αλή Μπαμπά και τους 40 κλέφτες...

 

"Aλή Μπαμπά, Οι σαράντα κλέφτες"", από εικονογράφηση του Albert Robidat

Ο Αλή είναι ένας πάμπτωχος, μα καλοσυνάτος άνθρωπος, που ζει με την αγαπημένη του γυναίκα. Θα ανακαλύψει έναν αμύθητο θησαυρό κρυμμένο από τους 40 κλέφτες σε μια σπηλιά και θα μπλεχτεί σε περιπέτειες μαζί τους.

Όμως ένα τζίνι θα πραγματοποιεί κάθε επιθυμία του και θα τον γλιτώνει κάθε φορά από τον κακό και ύπουλο αρχηγό των κλεφτών…

"Μια φορά και έναν καιρό στην Περσία, ζούσαν δύο αδέλφια, ο Κασίμ και ο Αλή Μπαμπά.
Ο Κασίμ ήτανε πλούσιος, ενώ ο Αλή Μπαμπά για να ζήσει η οικογένειά του έπρεπε να κόβει ξύλα από το δάσος και να τα πουλά στην πόλη...

Μια μέρα, κι ενώ ο Αλή Μπαμπά ήταν στο δάσος, είδε μια ομάδα 40 καβαλάρηδων που με τα άλογά τους έρχονταν προς το μέρος του, σηκώνοντας σύννεφα σκόνης.
Αμέσως κρύφτηκε γιατί φοβήθηκε πως ήταν κλέφτες.

Εκείνοι, ξεπέζεψαν τα άλογα κι ένας απ' αυτούς, μάλλον ο αρχηγός, φώναξε δυνατά:

-Σουσάμι άνοιξε..."

"Ο Αλή Μπαμπά και οι σαράντα κλέφτες",
εικονογράφηση Walter Crane

Ο "Αλή Μπαμπά" από τις "Χίλιες και μια νύχτες"  ήταν δημοφιλές θέμα για όπερες στην Ευρώπη του 19ου αι., κυρίως στο Παρίσι και το Λονδίνο.

Έτσι, 

1. Βασισμένη σε αυτό το παραμύθι είναι η Εισαγωγή από την τελευταία όπερα που έγραψε ο Λουΐτζι Κερουμπίνι το 1833 με τίτλο: "Ali Baba, Les quarante voleurs-Αλή Μπαμπά, Οι σαράντα κλέφτες" .

Αγαπημένος της αριστοκρατίας του Παρισιού, ο Κερουμπίνι είναι ο μόνος που για το έργο του τιμήθηκε εν ζωή με τις υψηλότερες τιμές της Γαλλίας, συμπεριλαμβανομένου του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής, του Μεταλλίου της Ακαδημίας Καλών Τεχνών, αλλά και ο πρώτος μουσικός που έλαβε τον τιμητικό τίτλο του Διοικητή της Λεγεώνας της Τιμής!

Δεν είναι τυχαίο που ο Μπετόβεν τον είχε αποκαλέσει σαν "τον πιο σημαντικό συνθέτη από τους συγχρόνους του!"

Πρόκειται για μια μεγάλης κλίμακας όπερα, μαρτυρώντας την επιθυμία του Κερουμπίνι να υπηρετήσει το νέο μουσικό στυλ που επικρατούσε στο Παρίσι της εποχής, κάτι που μαθαίνουμε από τον Μέντελσον, απόψεις που κατέθεσε στην επιστολογραφία του. Ο Μπερλιόζ, του οποίου η κόντρα με τον Κερουμπίνι άφησε εποχή, έκρινε την όπερα "από τις πιο αδύναμες συνθετικές δημιουργίες του δ/ντή του Κονσερβατουάρ", δικαιολογώντας πλήρως την αρνητική αντίδραση του κοινού και το κατέβασμα της παράστασης που ακολούθησε.

Ωστόσο, μέχρι σήμερα η Ουβερτούρα παραμένει βασική επιλογή στο ρεπερτόριο των συμφωνικών ορχηστρών.

Cherubini: "Ali Babà Ouverture" /Arturo Toscanini:

2. Ένα από τα πιο ρομαντικά παραμύθια  του κόσμου ξαναζωντανεύει χάρη στη μουσική έμπνευση! Οι μελωδίες και οι ήχοι μάς ταξιδεύουν στη μακρινή Ανατολή και η φαντασία μάς κάνει μετόχους στις  μοναδικές περιπέτειες του Αλή Μπαμπά, που ανακαλύπτει τη σπηλιά με το μυστικό θησαυρό και αντιμετωπίζει τους σαράντα κλέφτες! 

Με λιμπρέτο βασισμένο στο γνωστό παραμύθι τη Ανατολής συνέθεσε την ομώνυμη όπερα "Alì Babà and the Forty Thieves", ο Giovanni Bottesini, ένας Ιταλός συνθέτης και βιρτουόζος εκτελεστής, γνωστός ως ο "Παγκανίνι του κοντραμπάσου".

Η όπερα έκανε πρεμιέρα το 1871 στο Λονδίνο, με μεγάλη επιτυχία και ευτύχησε σε πολλές παραστάσεις. Ωστόσο, αργότερα η παρτιτούρα χάθηκε  ώσπου αναβίωσε στην εποχή μας με το ακροατήριο να εκτιμά τη  μουσική του Μποτεσίνι, που συνδυάζει την πληθώρα διακοσμητικών στοιχείων στη φωνητική γραμμή με το Βερντιακό, πιο αυστηρό και συγκρατημένο ύφος. Περιέργως, ελάχιστα στην παρτιτούρα είναι τα στοιχεία ανατολίτικου-εξωτικού ύφους, εκτός από το σκηνικό που παραπέμπει σε τοπία και κτίσματα της Ανατολής.

Φυλλάδες της εποχής αναφέρουν πως ο Μποτεσίνι ως δεξιοτέχνης του κοντραμπάσου συνήθιζε να εμφανίζεται ανάμεσα στις πράξεις με το τρίχορδο κοντραμπάσο του και να παίζει φαντασίες πάνω σε μελωδίες από την όπερα.

Giovanni Bottesini: "Alì Babà and the Forty Thieves, Overture":

3. Mε λιμπρέτο στη γαλλική γλώσσα παρουσιάζεται το 1887 η τριών πράξεων κωμική όπερα: "Ali-Baba" του Charles Lecocq. 

O ταλαντούχος γάλλος συνθέτης είναι γνωστός ως διάδοχος του Ζακ Όφενμπαχ, αφού απέκτησε δημοφιλία με τις οπερέτες και κωμικές του όπερες. Οι κριτικοί συχνά αναφέρονταν στην κομψότητα της συνθετικής γραφής του και τον επαινούσαν για "το ελαφρύ άγγιγμα της μουσικής του, το λυρισμό και τη φινέτσα της".

Aπολαυστική η παρτιτούρα του Αλή Μπαμπά, αν και αναμφίβολα, μέρος της επιτυχίας της στην πρεμιέρα των Βρυξελλών το 1887 οφειλόταν στα θεαματικά εξωτικά σκηνικά.

 Charles Lecocq: "Ali-Baba" :

Κερουμπίνι: "Ανακρέων" ή "Ο δραπέτης Έρως"...

 

"Εμπρός παιδί, για φέρε μου κανάτα μονορούφι
να πιω, αφού βάλεις μεσ’ σ’ αυτή νερό ποτήρια δέκα

και κρασί πέντε, για να μπω με ρέγουλα στο κέφι..."

(Ανακρέων, 570-485 π.Χ)

Στον απόηχο της Καρναβαλικής ιδέας η καλημέρα μου, με αφορμή τη μνήμη του μεγάλου ιταλού συνθέτη Λουίτζι Κερουμπίνι, που έφυγε σαν σήμερα, 15 Μάρτη του 1842.
Να θυμίσουμε πως ο συνθέτης από τα 28 περίπου χρόνια του και ως το τέλος της ζωής του έζησε στο Παρίσι. Ένας ξένος, όπως ο Λυλλί ή ο Φρανκ, επιβλήθηκε στη μουσική ζωή της Γαλλίας αναλαμβάνοντας σπουδαίες θέσεις συντελώντας αποφασιστικά στη φήμη της Γαλλικής μουσικής.
Ο Κερουμπίνι στην εποχή του χαρακτηρίστηκε ως ο "σημαντικότερος συνθέτης μελοδραματικής μουσικής και αυθεντία στην θεωρία της μουσικής, ιδιαίτερα στην αντίστιξη και τη φούγκα".
Αγαπημένος της αριστοκρατίας του Παρισιού, είναι ο μόνος που για το έργο του τιμήθηκε εν ζωή με τις υψηλότερες τιμές της Γαλλίας, συμπεριλαμβανομένου του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής, του Μεταλλίου της Ακαδημίας Καλών Τεχνών, αλλά και ο πρώτος μουσικός που έλαβε τον τιμητικό τίτλο του Διοικητής της Λεγεώνας της Τιμής!
Δεν είναι τυχαίο που ο Μπετόβεν τον είχε αποκαλέσει: "στυλοβάτη, συνθέτη στην πρώτη γραμμή των μουσουργών της εποχής του".

"Ανακρέων, Βάκχος και Έρωτας", Jean-Léon Gérôme-Musée des Augustins/Toulouse

Ο λυρικός ποιητής της αρχαιότητας Ανακρέων, από την Τέω της Ιωνίας, γλεντζές και οινόφιλος, επιδεικνύει κλίση προς τη διασκέδαση και το κρασί, (του είχε αποδοθεί και ο τίτλος του "μεθυσμένου ποιητή"). 

Είναι γνωστός κυρίως για τα ερωτικά και συμποτικά του άσματα, με κεντρική θέση τα ποιήματα στα οποία θαυμάζει το κάλλος των νέων, υμνεί την ζωή, τον έρωτα και με την αναλλοίωτη μουσική γλώσσα του μάς θυμίζει ότι, ο Διόνυσος, η οινοποσία, ο έρωτας, η θετική θεώρηση των πραγμάτων είναι τα μυστικά της ζωής και της φιλοσοφίας που την αντιμετωπίζει αισιόδοξα, με χαρές και λύπες, αναμενόμενες ή απρόβλεπτες, καλοδεχούμενες, οδηγώντας με αυτό τον τρόπο σε μια "νηφάλια ευδαιμονία"!

"Ωναξ, ω δαμάλης Έρως

και Νύμφαι κυανώπιδες

πορφυρέη τ' Αφροδίτη

συμπαίζουσιν· Επιστρέφεαι δ'

υψηλάς κορυφάς ορέων,

γουνουμαί σε· συ δ' ευμενής

έλθ' ημίν, κεχαρισμένης δ'

ευχωλής υπακούειν.

Κλευβούλω δ' αγαθός γενεύ

σύμβουλος· τον εμόν δ' έρωτ',

ώ Δεύνυσε, δέχεσθαι.

Αφέντη, που ο Έρωτας ο δαμαστής

κι οι Νύφες οι γαλανομάτες

κι η ροδομάγουλη Αφροδίτη

μαζί σου παίζουν και γυρίζεις

μες στα ψηλά τα κορφοβούνια,

προσπέφτω σου κι έλα σ' εμένα

καλόγνωμος και την παράκλησή μου

ακούοντας τη χαριτωμένη.

Καλός συμβουλάτορας γίνε

στον Κλεόβουλο, Διόνυσέ μου,

να δέχεται τον έρωτά μου"

(Μετάφ. Ηλ. Βουτιερίδης)

Εμπνευσμένος από τις τοποθετήσεις του ποιητή Ανακρέοντα περί έρωτος, τo 1803 o Κερουμπίνι παρουσίασε την  δίπρακτη όπερα-μπαλέτο με τίτλο: "Ανακρέων ή Ο δραπέτης Έρως".

musicaneo

Η ιστορία της όπερας ξετυλίγεται πάνω στην ερωτική σχέση του αρχαίου ποιητή με την εταίρα Κόριννα, παρά τη διαφορά ηλικίας τους. Η γυναίκα παρακαλεί το φτερωτό θεό Έρωτα να μεσολαβήσει  ώστε να έρθουν κοντά εκείνη και ο Ανακρέων. Ο θεός εμφανίζεται στην Ιωνία μεταμφιεσμένος. Μετά από αρκετά ευτράπελα επεμβαίνει τελικά η θεά Αφροδίτη και δίνει λύση στα μπερδέματα εκπληρώνοντας δυο επιθυμίες του λυρικού ποιητή, να αφοσιωθεί δια βίου στην ομορφιά και να δεχτεί ως ερωτική σύντροφό του την ωραία Κόριννα.

 Αν και η πρεμιέρα είχε παταγώδη αποτυχία, καθώς το πνεύμα της όπερας δεν συμβάδιζε με κείνο του Παρισινού κοινού της εποχής, ωστόσο η ουβερτούρα της έμεινε στα προγράμματα των συναυλιών, εκτελείται συχνά και αποτελεί υπόδειγμα όμορφου, κλασικού ύφους. Καθαρό και διαυγές γράψιμο, αυστηρή, αλλά κομψή μελωδική γραμμή στα πρότυπα της κλασικής παράδοσης.
Αξίζει να αναφερθεί πως εγκωμιάστηκε  από τον Βέμπερ, ακόμη και από τον Μπερλιόζ, που γνωρίζουμε την περιφρόνηση την οποία ένιωθε για τον Κερουμπίνι.

"Μελωδίες ανάλαφρες, που σκιαγραφούν την αρχαιοελληνική ατμόσφαιρα χρωματισμένη με τον ερωτισμό που κανείς βρίσκει στους πίνακες του Βαττώ", θα γράψουν οι αναλυτές...

Η τολμηρή ουβερτούρα είναι σύνθεση που χρησιμοποιήθηκε συχνά από τον Αρτούρο Τοσκανίνι ως πρόγραμμα έναρξης των συναυλιών του.
Την ακούμε από την NBC Symphony Orchestra σε διεύθυνση Toscanini από ηχογράφηση στο Carnegie Hall το Μάρτη του 1953:

Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ, ο εραστής της μουσικής...

 

"Το βιολί του Ingres", Μan Ray
(christies)

Ένας από τους Γάλλους νεοκλασικούς ζωγράφους που ξεχώρισε ιδιαίτερα για τα πορτρέτα του είναι ο Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ.

Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ, αυτοπροσωπογραφία

Ένας έξοχος προσωπογράφος, οξύς, ακριβής, σχεδόν σχολαστικός, ένας νεοκλασικός καλλιτέχνης, που πάντα δουλεύει με μαστοριά στην απόδοση μορφών και τοπίων, όλα  σοφά υπολογισμένα για το αισθητικό αποτέλεσμα.

Το κομμάτι της καλλιτεχνικής του προσωπικότητας που θα μάς απασχολήσει, έχει φυσικά σχέση με τη μουσική.

Ο Ενγκρ κληρονόμησε το ταλέντο του στην τέχνη από τον πατέρα του, ο οποίος ήταν σκιτσογράφος και ζωγράφος μινιατούρων, αλλά και ερασιτέχνης μουσικός.
Έτσι ο Ενγκρ από μικρός διδάχτηκε μουσική και έμαθε να παίζει βιολί.
Μάλιστα  έπαιξε κάποιες φορές και για την ορχήστρα της Τουλούζης, ενώ κατά τη διάρκεια της θητείας του στη Γαλλική Ακαδημία στη Ρώμη, έπαιζε συχνά με τους σπουδαστές μουσικής και τους προσκεκλημένους καλλιτέχνες.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Ενγκρ απόκτησε πολλούς φίλους μουσικούς, με τους περισσότερους από τους οποίους μοιράστηκε το πάθος του για τους εκπροσώπους του μουσικού κλασικισμού, Mότσαρτ, Μπετόβεν και Χάυντν.

Μια φράση που χρησιμοποιείται συχνά στην γαλλική γλώσσα για να δηλώσει τη δεύτερη κλίση που έχει κάποιος, εκτός από την ιδιότητα για την οποία είναι καθιερωμένος, είναι: "το βιολί του Ενγκρ".

Σας θυμίζω τη φωτογραφία του Μαν Ρέι που βλέπετε παραπάνω. Απεικονίζει την Κικί ντε Μονπαρνάς ως βιολί, μια σουρεαλιστική μετατροπή του σώματος της μούσας Κικί σε μουσικό όργανο, που για τον Μαν Ρέι σήμαινε αναφορά στο έργο του Ingres, εξού και ο τίτλος: "Το βιολί του Ingres", Μan Ray-1924.

Ingres: "Παγκανίνι"

Πολλοί θαύμαζαν τον Ενγκρ για τις εκφραστικές ερμηνείες του στο βιολί, κι άλλοι -όπως ο Σαρλ Γκουνό- απλά αδιαφορούσαν λέγοντας πως  "δεν ήταν επαγγελματίας, ακόμη λιγότερο βιρτουόζος". 
Σίγουρα, η πραγματική του ικανότητα στο βιολί υπήρξε θέμα διαφωνίας.

Στη Ρώμη γνωρίστηκε και με τον Νικολό Παγκανίνι, με τον οποίο ο Ενγκρ συνδέθηκε με μακρά φιλία και αρκετές φορές είχαν δώσει από κοινού κονσέρτα.

Ο Ενγκρ για να ευχαριστήσει το φίλο του φιλοτέχνησε ένα πορτρέτο του από μολύβι, που βρίσκεται στο Λούβρο, στο οποίο είναι αξιοσημείωτη η συμπάθεια και η τεράστια λεπτότητα με την οποία αντιμετωπίζεται ο βιρτουόζος βιολιστής από τον Ενγκρ, αν συγκρίνουμε με πορτρέτα άλλων ζωγράφων, που επικεντρώνονται περισσότερο σε χαρακτηριστικά, που τονίζουν την δεξιοτεχνική του δεινότητα, την οφειλόμενη, σε μυστικές, σχεδόν σατανικές, για πολλούς, παραμέτρους.

Ingres: "Ο Κερουμπίνι και η Μούσα"

Στη Ρώμη επίσης, ο Ενγκρ έκανε και κάποια από τα προπαρασκευαστικά σχέδια για το περίφημο πορτρέτο του Λουίτζι Κερουμπίνι, το οποίο είχε ξεκινήσει κάποια χρόνια νωρίτερα στο Παρίσι, όπου ο συνθέτης υπηρετούσε στο Κονσερβατουάρ.

Οι δυο άντρες έκαναν στενή παρέα, καθώς είχαν τα ίδια ενδιαφέροντα: ο Κερουμπίνι ήταν ένας ερασιτέχνης ζωγράφος και ο Ενγκρ ένας ερασιτέχνης βιολιστής.
Ο Ενγκρ απεικόνισε τον Κερουμπίνι καθιστό και συλλογισμένο, αφοσιωμένο στη μελέτη της μουσικής, με τη μούσα να στέκεται πίσω του.
Λέγεται πως ο Κερουμπίνι ήταν τόσο ευχαριστημένος με το πορτρέτο αυτό, που  συνέθεσε μια καντάτα προς τιμήν του φίλου του.

O Eνγκρ είχε την τέχνη της μουσικής πολύ ψηλά σε εκτίμηση ανάμεσα στις τέχνες. Συνήθιζε να λέει στους μαθητές του: "Αν μπορούσατε να γίνετε μουσικοί, σίγουρα θα ωφελούνταν και η ζωγραφική γιατί τα πάντα στη φύση είναι αρμονία. Λίγο να διαταραχθεί η μουσική κλίμακα και δημιουργείται παραφωνία. Αυτό μάς διδάσκει το νόημα του "αληθινού-ειλικρινούς" τραγουδιού με το πινέλο, όσο και με τη φωνή. Η ορθότητα των μορφών είναι σαν την ορθότητα των ήχων".

Ingres: "Φραντς Λιστ"
(wikiart)

Ο Ενγκρ έπαιξε και με τον Φραντς Λιστ, ο οποίος σε  μια επιστολή του 1839, χαρακτήρισε "γοητευτική" την ερμηνεία του ζωγράφου στο βιολί και εξέφρασε την επιθυμία να εκτελέσουν μαζί τις σονάτες για βιολί του Μότσαρτ και του Μπετόβεν.

Ο Λιστ δε, αφιέρωσε στο φίλο του ζωγράφο την αρχική έκδοση των μεταγραφών του της 5ης και 6ης Συμφωνίας του Μπετόβεν.

Ο Ενγκρ ανταπέδωσε τη φιλική χειρονομία, φιλοτεχνώντας το πορτρέτο του φίλου του μουσικού.

Nα θυμίσουμε πως οι μουσικολόγοι δηλώνουν ότι οι μεταγραφές των Συμφωνιών του Μπετόβεν του Λιστ είναι "το μεγαλύτερο έργο μεταγραφής που ολοκληρώθηκε ποτέ στην ιστορία της μουσικής", ο δε σπουδαίος πιανίστας, Βλαντιμίρ Χόροβιτς είχε πει χαρακτηριστικά σε συνέντευξή του πως "λυπόταν βαθιά που δεν εκτέλεσε ποτέ δημόσια τις μεταγραφές του Λιστ -έργα σπουδαιότητος και εκπληκτικής δεξιοτεχνίας- στις οποίες δεν λείπει καμμιά από τις νότες που ακούγονται στις Μπετοβενικές Συμφωνίες."

Θα ακούσουμε τις δυο μεταγραφές των Μπετοβενικών Συμφωνιών, της Μοίρας(5η) και Ποιμενική(6η) που ο Λιστ αφιέρωσε στον τιμώμενο σήμερα Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ και  πρώτος ηχογράφησε ο Γκλεν Γκουλντ:

Beethoven/Liszt: Symphony No. 5 - Glenn Gould:

Beethoven/Liszt: Symphony No. 6 - Glenn Gould, Mov I:

Ο σπουδαίος νεοκλασικός ζωγράφος, Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ πέρασε στην αιωνιότητα σαν σήμερα, 14 Γενάρη 1867.