Ο Σπινόζα του Ντάνιελ Μπαρενμπόιμ...

 

"Ο άνθρωπος σκέφτεται"

(Μπαρούχ Σπινόζα, "Ηθική")

"O Σπινόζα μελετά την "Ηθική" του"
Franz Wulfhagen 

Λέγεται πως η "Ηθική" του Σπινόζα είναι το καλύτερο πεδίο εκπαίδευσης για τη διανόηση, γιατί ο Σπινόζα όπως κανένας άλλος φιλόσοφος μας διδάσκει τη ριζική ελευθερία της σκέψης. 

"Καταραμένος να είναι την ημέρα και καταραμένος να είναι τη νύχτα. Καταραμένος να είναι όταν φεύγει και καταραμένος να είναι όταν έρχεται. Ο Θεός θα σβήσει το όνομα του από τον Παράδεισο […] Κανείς δεν θα πρέπει να επικοινωνεί μαζί του […]  ούτε να διαβάσει οτιδήποτε αυτός έχει γράψει".

Αυτά ανέφερε ο αφορισμός του Μπαρούχ Σπινόζα από την Εβραϊκή Συναγωγή το 1656 στο Άμστερναμ. Κι όμως, κανείς δεν έσβησε το όνομά του, είναι από τους πλέον διαβασμένους φιλοσόφους στο πέρασμα του χρόνου, και κατατάσσεται στο πάνθεον των μεγάλων φιλοσοφικών πνευμάτων.

Η απλή αρχή του Σπινόζα "ο άνθρωπος σκέφτεται" υπήρξε οδηγός για τον Ντάνιελ Μπαρενμπόιμ. Πρωτοδιάβασε την Ηθική του Σπινόζα δεκατριάχρονος. 

"Μπορεί -όπως λέει ο σπουδαίος πιανίστας, μαέστρος και συγγραφέας- το απόλυτο φιλοσοφικό έργο να είναι η Βίβλος, όμως  η ανάγνωση του Σπινόζα μου άνοιξε νέους ορίζοντες. Το αντίγραφο της Ηθικής τσακισμένο, σκισμένο στις άκρες του, υπογραμμισμένο, είχε γίνει για χρόνια ο απόλυτος συνοδός μου, το έπαιρνα στα ταξίδια μου,  στα δωμάτια των ξενοδοχείων που διέμενα και στα διαλείμματα των συναυλιών μου μελετούσα και στοχαζόμουν πάνω στις "Αρχές" του. Ο Σπινόζα με βοηθά να βλέπω τον εαυτό μου αντικειμενικά".

Η σύνδεση μεταξύ σκέψης και ελευθερίας αποτελεί αξίωμα για τον Μπαρενμπόιμ, βαθιά  επηρεασμένο από την ανάγνωση του Σπινόζα και τροφοδοτούμενο από τη μαθητεία του με τη Νάντια Μπουλανζέ, η οποία πίστευε ότι "ο ιδανικός μουσικός πρέπει να σκέφτεται με την καρδιά και να αισθάνεται με τη διάνοια". 

"Ο Σπινόζα που αγωνίστηκε για το ιδανικό της ελεύθερης σκέψης δεν θα ανεχόταν περιορισμούς, που επιβάλλονται από οποιοδήποτε πολιτικό ή θρησκευτικό σύστημα",
δηλώνει ο αγαπημένος μουσικός που συχνά αναφέρεται σε φαινομενικά αντίθετες ιδιότητες που για αυτόν είναι "εποικοδομητικοί σύντροφοι": επιλογή και περιορισμός, συναίσθημα και ορθολογισμός, ηγετικές φωνές και ανατρεπτικές συντροφιές.
Η αγάπη του για τα αντίθετα ενισχύει την άποψή του ότι υπάρχουν παράδοξης φύσης παραλληλισμοί μεταξύ ιδεών, θεμάτων και πολιτισμών που δεν έρχονται κατ' ανάγκην αντιμέτωποι,  αλλά εμπλουτίζουν ο ένας τον άλλον. 

Παράδειγμα η ίδρυση το 1999 από κοινού με τον Εντουάρ Σαΐντ της  Ορχήστρας του Δυτικού-Ανατολικού Διβανίου, (αποκαλούμενη έτσι από την ποιητική συλλογή του Γκαίτε "West-oestlicher Diwan"), αποτελούμενη από νέους Ισραηλινούς και Άραβες, ένα όραμα του, που πίστεψε στην αξία της Μουσικής ως  πανανθρώπινο φαινόµενο για τη συναδέλφωση των λαών...Και μόνο με ελευθερία στη σκέψη καταρρίπτονται στερεότυπα, παγιωμένες πεποιθήσεις, φανατισμός....

Ο Εβραϊκής καταγωγής Ολλανδός φιλόσοφος, Μπαρούχ ή Βενέδικτος Σπινόζα γεννήθηκε σαν σήμερα, 24 Νοεμβρίου 1632 στο Άμστερνταμ. Ο Χέγκελ είχε δηλώσει ότι από όλους τους σύγχρονους φιλοσόφους "ή είσαι Σπινοζικός ή δεν είσαι καθόλου φιλόσοφος".

Beethoven: "Symphony No. 9", Barenboim & the West-Eastern Divan Orchestra:

Νίτσε - Στράους: "Ζαρατούστρα - Για τις χαρές και τα πάθη..."

 

"Φρίντριχ Νίτσε",  Edvard Munch - 1906

Από τα πρώτα  μουσικά έργα που η έμπνευσή τους αντλήθηκε από φιλοσοφικά δοκίμια και πραγματείες είναι το περίφημο συμφωνικό ποίημα του Ρίχαρντ Στράους: " Τάδε έφη Ζαρατούστρα", βασισμένο στο ομότιτλο έργο του φιλοσόφου, Φρίντριχ Νίτσε.

Ο γερμανός διανοητής σε αυτό έργο  πραγματεύεται την ιδέα της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους, το θέμα του θανάτου και του Υπερανθρώπου. 

Με την προσέγγισή του ο συνθέτης προσπαθεί περισσότερο να "σχολιάσει" τις ιδέες του Νίτσε, παρά να τις αναπαραστήσει μουσικά...
Συνθέτης της  ύστερης ρομαντικής περιόδου, ας θυμηθούμε πως ο Στράους παράλληλα με τις σπουδές του στη Μουσική και την Ιστορία της Τέχνης στο Μόναχο, σπούδασε και Φιλοσοφία. Εκείνη την περίοδο διάβασε πολύ Γκαίτε και Σοπενχάουερ.
Η πνευματική γνωριμία του συνθέτη με το έργο του Νίτσε έγινε το 1872. Η γοητεία που τού άσκησε ήταν διαρκής και έντονη, τόσο ώστε να πάρει την απόφαση να "μουσικοποιήσει" τη Νιτσεϊκή ιδέα. Το συμφωνικό ποίημα παρουσιάστηκε στο κοινό το 1897.

 Όπως αναφέρει ο ίδιος ο Νίτσε στην αυτοβιογραφία του, με τίτλο Ecce Homo, ο "Ζαρατούστρα", που συμβολίζει την ελευθερία του ατόμου που προηγείται της εποχής του, αποτελεί από μόνος του μουσική σύνθεση και σίγουρα, μία από τις προθέσεις του έργου είναι η αναγέννηση της τέχνης της ακρόασης...

Χειρόγραφη επιστολή του Νίτσε προς τον φίλο του και εκδότη,  Heinrich Köselitz,
όπου ανακοινώνει τον τίτλο του νέου του βιβλίου: "Τάδε εφη Ζαρατούστρα"

"Πορτραίτο του Ρ. Στράους", Μαξ Λίμπερμαν

Στο προγραμματικό έργο του Στράους, η αντιπαράθεση της φύσης και της ανθρωπότητας ως δύο εναλλακτικών κόσμων που συγχρόνως αλληλοσυσχετίζονται, όπως ο Νίτσε επισημαίνει στο φιλοσοφικό του πόνημα, μουσικά αποδίδεται με την ακραία αντίθεση δυο κλιμάκων: της Ντο μείζονος, που αντιπροσωπεύει το σύμπαν και της Σι μείζονος, που αντιπροσωπεύει την ανθρωπότητα.

Ο Στράους στοχεύει στην έκφραση δύο εννοιών στο πλαίσιο: εξέλιξη-ανάπτυξη. Η ιδέα της εξέλιξης της ανθρωπότητας από τις πρωταρχικές ρίζες της... συνεχίζει μέσα από ποικίλες μορφές ανάπτυξης, θρησκευτικές και επιστημονικές...φτάνοντας ως την κεντρική ιδέα του "Υπερανθρώπου" του Νίτσε.

Το έργο δομείται σε εννέα τμήματα, καθένα απ' τα οποία τιτλοφορείται από τα αντίστοιχα κεφάλαια του βιβλίου του Νίτσε, που πραγματεύεται ο συνθέτης.

Θα επικεντρωθούμε στο σύντομο, πλην μεγαλειώδες, τέταρτο μέρος με τίτλο: "Von den Freuden und Leidenschaften-Για τις χαρές και τα πάθη", απόσπασμα του οποίου διαβάζουμε παρακάτω:

"...Κάποτε είχες πάθη και τα ονόμαζες κακά. Τώρα όμως έχεις μόνο τις

αρετές σου: γεννήθηκαν από τα πάθη σου.

Τον ύψιστο σκοπό σου τον τοποθέτησες στην καρδιά αυτών των παθών: τότε αυτά έγιναν οι αρετές και οι χαρές σου.

Είτε ήσουν από το γένος των χολερικών είτε από το γένος των φιλήδονων είτε από το γένος των φανατικών της πίστης είτε των φιλέκδικων: στο

τέλος, όλα τα πάθη σου θα γίνονταν αρετές και όλοι οι διάβολοι σου άγγελοι.

Κάποτε είχες άγρια σκυλιά στο κελάρι σου: στο τέλος όμως μεταμορφώθηκαν σε πουλιά και χαριτωμένες τραγουδίστριες.

Από τα δηλητήριό σου διύλισες το βάλσαμο σου· άρμεξες την αγελάδα

Θλίψη — τώρα πίνεις μόνο το γλυκό γάλα των μαστών της.

Και τίποτε κακό δεν θα γεννηθεί στο εξής από σένα, παρά μόνο το
κακό που γεννιέται από τον αγώνα των αρετών σου.."

Ο Ρ. Στράους στο μέρος "Για τις χαρές και τα πάθη" επιλέγει  εύστοχα να κινηθεί σε διονυσιακό πνεύμα. Έτσι, ακούγονται γρήγοροι, ευχάριστοι, χορευτικοί ρυθμοί και επιβλητικά μελωδικά μοτίβα που παραπέμπουν σε βακχικές γιορτές, υπογραμμίζοντας και τις ερωτικές απολαύσεις. 
"Καθώς ακούγονται αυτοί οι ευχάριστοι χοροί, η ψυχή του ατόμου ανεβαίνει στον ουρανό, ενώ ο κόσμος βυθίζεται μακριά του"...
Στης έμπνευσης τη δίνη, μια μαεστρική ενορχήστρωση έρχεται με τους θαυμάσιους συνδυασμούς ηχοχρωμάτων να περιγράψει στοχαστικούς στροβιλισμούς φιλοσόφου και συνθέτη...Χορευτική διάθεση, αλλά και ανατρίχιασμα. Σε μερικά σημεία το τέμπο μοιάζει να ξεφεύγει από τον έλεγχο.Η ένταση αυξάνεται καλώντας τον ακροατή σε μια θορυβώδη φανφάρα. Η ορχήστρα αποδίδει το εκστασιακό συναίσθημα. Τοξοτά, χάλκινα και ξύλινα πνευστά λαμπυρίζουν...

"Δες, πόσο πολύ επιθυμεί το ύψιστο καθεμιά από τις αρετές σου:
θέλει ολόκληρο το πνεύμα σου για να είναι αυτό κήρυκάς της,
θέλει ολόκληρη τη δύναμή σου στην οργή, στο μίσος και στην αγάπη. [...]

Αχ, αδελφέ μου, δεν έχεις δει ακόμη ούτε μια αρετή να συκοφαντεί και να μαχαιρώνει τον εαυτό της;
Ο άνθρωπος είναι κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί: και γι' αυτό πρέπει να αγαπάς τις αρετές σου — γιατί απ' αυτές θα χαθείς".
 Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα.

("Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα", Νίτσε, εκδ. Νησίδες, μτφ: Ζ. Σαρίκας, σελ. 35-36)

Η ένταση του μέρους σταδιακά αποδυναμώνεται...Η γαλήνη της νύχτας, κυριαρχεί... Η εκτέλεση συνεχίζεται στο επόμενο τμήμα χωρίς διακοπή.

Richard Strauss: "Also Sprach Zarathustra"

Mov. IV: Von den Freuden und Leidenschaften-Για τις χαρές και τα πάθη"
Διευθύνει ο P. Boulez:

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Φρίντριχ Βίλχελμ Νίτσε (15 Οκτωβρίου 1844), ο οποίος εκτός από φιλόσοφος και άνθρωπος της διανόησης υπήρξε ποιητής, αλλά και λάτρης της μουσικής, πιανίστας και συνθέτης.

Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα με αφορμή το Νίτσε. Περιηγηθείτε! 

 

ΣΟΠΕΝΧΑΟΥΕΡ, λάτρης του φλάουτου και της "Ύψιστης" μουσικής

 

"Η μουσική είναι η εξοχότερη, η πιο ζωντανή από όλες τις τέχνες

Η Μουσική είναι η απάντηση στο μυστήριο της ζωής. 

Η πιο βαθιά από όλες τις τέχνες, εκφράζει τις βαθύτερες σκέψεις της ζωής.

Είναι η μελωδία, της οποίας το κείμενο είναι ο κόσμος". 

(Αρθούρος Σοπενχάουερ)

Ο γεννημένος στο Ντάντσιχ, σαν σήμερα, 22 Φεβρουαρίου 1788, μέγας γερμανός φιλόσοφος στράφηκε στη Μουσική, πιστεύοντας ότι είναι το μέσο με το οποίο μπορεί κανείς να βιώσει και να μεταφέρει  τη "βούληση", δηλαδή τις ασυνείδητες δυνάμεις που τον κυβερνούν.  

Για τον Σοπενχάουερ η μουσική ήταν το καταφύγιο απέναντι στην τραχύτητα του κόσμου.

Με τις ιδέες του επέδρασε σε αρκετούς συνθέτες, ιδίως στον Βάγκνερ και τα μουσικοδράματά του.
Η θέση του Σοπενχάουερ ότι η "άρνηση της βούλησης για ζωή είναι η μοναδική και οριστική λύτρωση" βρήκε την καλλιτεχνική του ολοκλήρωση στον Βαγνερικό "Τριστάνο", το ανυπέρβλητο αριστούργημα του ώριμου ρομαντισμού. 

Συγχρόνως όμως αυτό το μουσικό δράμα αποτελεί κατάφαση της βούλησης, γιατί ο Τριστάνος γνωρίζει μόνο την Ιζόλδη και εκείνη μόνο τον Τριστάνο. Έτσι ο Βάγκνερ έχει δίκιο όταν συμπεραίνει ότι "η άρνηση της βούλησης για ζωή οδηγεί στη μέγιστη ενέργεια της ίδιας της βούλησης". Από την εσωτερική άρνηση του κόσμου γεννιέται η βεβαίωση της λύτρωσης.


Η προσωπική αφορμή για το: "Τριστάνος και Ιζόλδη", όπως γνωρίζουμε, ήταν το πάθος του Βάγκνερ για τη Ματθίλδη Βέζεντονκ, τη σύζυγο του προστάτη και φίλου του.
Το φιλοσοφικό -όμως-  υπόβαθρο το βρήκε ο Βάγκνερ στο έργο του Άρθουρ Σοπενχάουερ, "Die Welt als Wille und Vorstellung-Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση", αναμφίβολα, ενός από τα μεγαλύτερα κλασικά έργα της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας, με μεγάλη επιρροή σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης διανόησης.

Η διαφορά είναι πως ο Βάγκνερ αντικατέστησε την άποψη του Σοπενχάουερ για την άρνηση της ζωής, με τη δυνατότητα να ξεπεραστεί η μοναξιά του ατόμου μέσω του έρωτα.

Richard Wagner: "Tristan und Isolde", Prelude /  Furtwangler:

Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σοπενχάουερ, ο φιλόσοφος αποτελούσε την ιδεολογική συνέχεια του Καντ, ενώ θεωρούσε τον εαυτό του λάτρη του "θείου", όπως αποκαλούσε τον Πλάτωνα.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι ότι παρότι η θέση του Σοπενχάουερ βρίσκει έκφραση στις Βαγκνερικές όπερες, ωστόσο ο φιλόσοφος δεν έτρεφε θαυμασμό για το είδος της όπερας. Αντίθετα, λάτρευε την οργανική μουσική.
Από όπερες, μια μικρή παραχώρηση έκανε στα έργα σκηνικής μουσικής του Μότσαρτ και κυρίως του Ροσίνι.

Ο ίδιος επειδή γνώριζε να εκτελεί φλάουτο, ευχαριστιόταν να ασχολείται καθημερινά 2-3 ώρες παίζοντας, μετά το μεσημεριανό γεύμα.

Στη συλλογή του, ο Σοπενχάουερ κατείχε παρτιτούρες μεταγραφών  όλων των οπερών του Ροσίνι, ανάμεσά τους και της ουβερτούρας από τον "Κουρέα της Σεβίλλης", που θα την ακούσουμε σε μεταγραφή για φλάουτο, καθώς το ξύλινο πνευστό ήταν εκείνο που περισσότερο απ' όλα απολάμβανε ο μέγας φιλόσοφος που τιμάμε σήμερα.

Rossini: "The Barber of Seville, Overture", arr. for flute

"Τριστάνος και Ιζόλδη":Ρ.Βάγκνερ-Μτφ. Αλ. Ίσαρης, εκδ. Ίκαρος
musical-pages

"Χέγκελ - Μπετόβεν: με επίκεντρο τη σχέση της αλλαγής"

 

"Για τον Έγελο χαρακτηριστικό της μουσικής είναι ότι δίνει μορφή στο αίσθημα ως αίσθημα, ότι κατορθώνει να αποτυπώσει εξωτερικά την ίδια την εσωτερικότητά μας... [...]

Με το μουσικό μέτρο και απελευθέρωση της μελωδίας η τάξη δεν εξαφανίζεται, αλλά μετατίθεται.

Η μελωδία ως θεματική oφείλει να δεσπόζει αυτoτελής και αυτάρκης εξουδετερώνοντας την αυθαίρετη ελευθερία της μουσικής φαντασίας. Ρυθμός και Αρμονία στη μουσική Εγελιανή αισθητική απoτελούν τους ουσιώδεις προσδιορισμούς τoυ διαμoρφωμένου ηχητικού υλικού. 

Η σαφής ρυθμική και τονική οργάνωση είναι τα στοιχεία της κυριαρχίας του πνεύματος, τo σταθερό τoυ μoυσικού γίγνεσθαι που πρέπει να του προσδώσει την αναγνωρίσιμη ταυτότητά του".

("Έγελος-Η αισθητική της Μουσικής", μτφ. Μ. Τσέτσος)

Ιδιαίτερη η φιλοσοφική σκέψη και προσέγγιση στο θέμα της αισθητικής της Μουσικής του τιμώμενου σήμερα Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ (γεννήθηκε στην Στουτγκάρδη στις 27 Αυγούστου 1770), ενός φιλοσόφου που επηρέασε βαθιά τη δυτική φιλοσοφία και έγινε γνωστός για τη διαλεκτική θεωρία του.

Ο Χέγκελ είχε μια εκτενή γνώση και καλή κατανόηση πολλών από τα μεγάλα έργα τέχνης.
Ανήσυχος νους, το ενδιαφέρον του Χέγκελ ευρύ σε κάθε μορφή τέχνης, δεν περιορίστηκε στις αναφορές της Δυτικής μόνο Τέχνης... Διάβασε μεταφράσεις  ινδικής και περσικής ποίησης και μελέτησε στο Βερολίνο τα Αιγυπτιακά γλυπτά εκθέματα.
Ταξίδεψε επίσης αρκετά. Έτσι, είδε  τη "Παναγία του Αγίου Σίξτου" του Ραφαήλ στην Πινακοθήκη της Δρέσδης, τη "Νυχτερινή περίπολο" του Ρεμπραντ στο Άμστερνταμ, ενώ στη Γάνδη θαύμασε το εξαιρετικά φιλοτεχνημένο, με έντονα λαμπερά χρώματα και εξαιρετικές λεπτομέρειες μνημειώδες "Πολύπτυχο με τον   Αμνό του Θεού"  του Γιαν βαν Άικ....
Γνώριζε επίσης πολύ καλά το δράμα και την ποίηση του Γκαίτε, διαπιστώνοντας -αρκετές κοινές τους αναφορές.

Είχε αδυναμία στο θέατρο και την όπερα. 

Από συνθέτες της εποχής του συνδέθηκε με τον Φέλιξ Μέντελσον, ο οποίος εγγράφηκε στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου το 1827 για να παρακολουθήσει τις διαλέξεις του "Περί Αισθητικής" και να εντρυφήσει στην Εγελιανή φιλοσοφία της Τέχνης.
Eκείνη την εποχή ο Φέλιξ δούλευε πάνω στα "Πάθη κατά Ματθαίον" του Μπαχ κι όταν λίγο αργότερα το 1829 τα αναβίωσε στη μεγαλειώδη συναυλία του, ήταν φυσικά παρών και ο καθηγητής του, Χέγκελ.

Ο μέγας φιλόσοφος είχε γνωριστεί κάποια χρόνια νωρίτερα με την κορυφαία υψίφωνο Άννα Μίλντερ-Χάουπτμαν. Την παρακολούθησε στη Βιέννη το 1814, στην πρώτη παράσταση της όπερας του Μπετόβεν "Φιντέλιο"(μετά τις αναθεωρήσεις), που υποδύθηκε τον πρωταγωνιστικό ρόλο της Λεωνόρας.

O Xέγκελ παρακολουθεί την είσοδο
του Ναπολέοντα στην Ιένα το 1806

Προσωπική μου εκτίμηση είναι πως οι απόψεις και οι θέσεις του Χέγκελ είναι πολύ κοντά στη μουσική του Μπετόβεν, μουσική που ανταποκρίνεται στα λογικά του μοντέλα..., συνθέτης με τον οποίο γεννήθηκαν και την ίδια χρονιά, το 1770.
Mια εκτίμηση που απορρέει κι από αναγνώσεις μελετών του Αντόρνο ο οποίος σημειώνει πως  η μουσική του Μπετόβεν εξέφρασε τις ίδιες εμπειρίες που ενέπνευσαν την ιδέα του Χέγκελ για το οικουμενικό πνεύμα.
Και οι δυο έθεσαν  στο επίκεντρο τη "σχέση της αλλαγής", ο ένας στη φιλοσοφική σκέψη και ο άλλος στη μουσική έκφραση.
Κοινό τους σημείο ο Ναπολέων, (Εγελιανός και Μπετοβενικός ήρωας) και η Γαλλική Επανάσταση, μία στιγμή-κλειδί της Ιστορίας...

Η Μπετοβενική όπερα "Φιντέλιο" της οποίας, όπως είδαμε παραπάνω, την πρεμιέρα στο Βερολίνο παρακολούθησε ο Χέγκελ,  είναι έργο που αναδεικνύει τις αρχές και τα οράματα του Διαφωτισμού και διακρίνεται για τον  φιλελεύθερο, πολιτικό χαρακτήρα του.



Θα ακούσουμε το περίφημο Ντουέτο Λεωνόρας-Φλορεστάν από τη 2η Πράξη: "O namenlose Freude- Ω, τι απέραντη ευτυχία!"

Beethoven: "Fidelio- Duet: O namenlose Freude" , Christa Ludwig - James King