Ισιδώρα Ντάνκαν: Οι ορχήστρες σωπαίνουν μπροστά στη μουσική του κορμιού της...

Mετά την επιτυχία του Μπολερό σε χορογραφία του Μωρίς Μπεζάρ, η Μάγια Πλισέτσκαγια ένιωθε βαθιά την επιθυμία να ξαναχορέψει πάλι κάτι άλλο σε δική του χορογραφία και σύντομα..

Ήταν 1977 και πλησίαζε η επέτειος για τα 100 χρόνια από τη γέννηση της Ισιδώρας Ντάνκαν(27 Μαΐου 1877).
Έτσι, ο σύζυγός της, συνθέτης, Ροντιόν Σεντρίν τής έδωσε την ιδέα να ενσαρκώσει την "ξυπόλητη χορεύτρια", όπως ήταν το παρατσούκλι της Ντάνκαν, καθώς προτιμούσε να χορεύει χωρίς παπούτσια, στοιχείο πoυ τής επέβαλε το ελεύθερο πνεύμα της....
Η Πλισέτσκαγια θαύμαζε τη μητέρα του σύγχρονου χορού και είχε εντυπωσιαστεί όταν διάβασε πως όποιος ρωτούσε ποιός την έμαθε να χορεύει, η αυτοδίδακτη Ισιδώρα απαντούσε: "η Μούσα Τερψιχόρη".


Αφού το ζευγάρι μελέτησε το βιβλίο της: "Η ζωή μου" έκαναν την πρόταση στον Μπεζάρ. Εκείνος δημιούργησε ένα ρόλο κομμένο και ραμμένο στα μέτρα της Πλισέτσκαγια εμπνευσμένο από τις χαρακτηριστικές και επηρεασμένες από τη φύση, κινήσεις της Ισιδώρας. Τα κύματα, οι κινήσεις των κλαδιών των δέντρων, καθώς φυσάει ο άνεμος, τα σύννεφα, την ενέπνεαν βαθιά, όπως και η αρχαιοελληνική γλυπτική.

Σχεδίασε τη χορογραφία με αφετηρία το ότι περισσότερο την ενδιέφερε η έμπνευση και λιγότερο η τεχνική, καθώς αναζητούσε τη "θεία έκφραση του ανθρώπινου πνεύματος".



"Αν μπορείς να χορέψεις το συναίσθημα, μια ιδέα, τότε μπορείς να χορέψεις τα πάντα", αναφέρει στο βιβλίο του "Γυναίκες" ο Εδουάρδο Γκαλεάνο στη μονοσέλιδη, αλλά ουσιαστική αναφορά του στη Ντάνκαν.

"Η ελευθερία προσβάλλει. Και η Ισιδώρα με τα φωτεινά μάτια λατρεύει την ελευθερία. Έτσι, γίνεται εχθρός του γάμου, του σχολείου, του κλασικού χορού και κάθε πράγματος που φυλακίζει τον άνεμο. Χορεύει γιατί το απολαμβάνει και χορεύει ό,τι θέλει, όποτε θέλει και όπως εκείνη θέλει. Οι ορχήστρες σωπαίνουν μπροστά στη μουσική του κορμιού της..."

("Γυναίκες", Εδουάρδο Γκαλεάνο, εκδ. Πάπυρος, μτφ. Ισμ. Κανσή, σελ. 102)

Ο Babette Cooper, πιανίστας του Μπεζάρ έκανε την επιλογή της μουσικής. O χορογράφος που επιθυμούσε τον πιανίστα μέρος της παράστασης, ζήτησε μουσική εκτελεσμένη από σόλο πιάνο.


Η "Isadora" του Béjart, που χορογραφήθηκε για την 52χρονη Πλισέτσκαγια γνωρίζει την αποθέωση! Παρόλη την ηλικία της, η σπουδαία μπαλαρίνα εκστασίασε το κοινό.
Η Πλισέτσκαγια αναδημιούργησε το ύφος και το πνεύμα του ελεύθερου χορού της Ντάνκαν, που διαμορφώθηκε στις αρχές του 19ου-20ου αιώνα χωρίς να λαμβάνει υπόψη τους κανόνες του κλασικού μπαλέτου.
Ο δεξιοτεχνικός χορός της ερχόταν -όπως θέσπισε εκείνη- σε αντίθεση με το στυλ λυρισμού και συναισθημάτων που απαιτεί το κλασικό μπαλέτο. Αλλάζοντας την αισθητική, η χορογραφία "φώναζε" Ισιδώρα, με μια νέα αντίληψη της ομορφιάς και των μορφών κίνησης.

Ο Μπεζάρ χορογράφησε πάνω σε αποσπάσματα συνθέσεων των Μπετόβεν(7η Συμφωνία), Σοπέν(Πένθιμο Εμβατήριο), Σούμπερτ, αλλά και λαϊκών τραγουδιών και ύμνων, όπως η Μασσαλιώτιδα...

"Ισιδώρα", σχέδιο του  Abraham Walkowitz

Το μπαλέτο ανοίγει με τη σκηνή τον τραγικού θανάτου της Ισιδώρας, όταν το φουλάρι της πιάστηκε σε μία από τις ρόδες του κάμπριο αυτοκινήτου όπου επέβαινε, και την στραγγάλισε, σπάζοντάς της τον αυχένα.
Ο σύντομος πρόλογος ολοκληρώνεται με τον ήχο του παρατεταμένου φρεναρίσματος.

Τα φώτα σβήνουν ...Η χορευτική αφήγηση ξεκινά...

Χαρακτηριστικά εύγλωττο είναι το όλο ρυθμό, σημείο που η Ντάνκαν παίζει χαριτωμένα πεντόβολα, με τα χέρια της να κινούνται αέρινα πάνω στη μελωδία της 3ης από τις "Μουσικές Στιγμές" op. 94 του Σούμπερτ σε φα ελ. (10΄:10).

Αποκορύφωμα αρμονικής και ρυθμικής τελειότητας μέσα από την επινόηση νέων πτυχών και με εντελώς διαφορετικό εκφραστικό τρόπο, της μουσικής του Σούμπερτ.

Όταν η Ντάνκαν έχασε τη ζωή της ήταν μόλις 50 χρονών..., όσο και η Πλισέτσκαγια στην παρουσίαση του ρόλου. Στοιχείο με ποικίλους συμβολισμούς και προεκτάσεις, χορογραφικά και ερμηνευτικά.

Στο τέλος του μπαλέτου στη σκηνή ανεβαίνουν παιδιά, ώστε να δηλωθεί το παιδαγωγικό έργο της Ντάνκαν με τη Σχολή της. Ένα από τα κορίτσια προσφέρει στην Πλισέτσκαγια-Ντάνκαν ένα μπουκέτο λουλούδια.
Μια από τις τρυφερότατες σκηνές είναι όταν η Μάγια μοιράζεται τα λουλούδια με το κοινό, χειρονομία, που συνήθιζε και η Ισιδώρα, προκαλώντας ρίγη συγκίνησης.
Τα λουλούδια ήταν η "ψυχή" της...Κι αυτή την ψυχή μοιράστηκε με το κοινό, ως το τέλος...

"Isadora", Maurice Bejart / M. Plisetskaya:

"Isodora Duncan",  Antoine Bourdelle

Ο θάνατος της Ντάνκαν στις 14 Σεπτεμβρίου 1927, υπήρξε τραγικός.  

Αποκεφαλίστηκε όταν το μακρύ -ζωγραφισμένο στο χέρι από τον  Ρομέο Σατόφ- κόκκινο φουλάρι της που στόλιζε το λαιμό της, ανεμίζοντας στον αέρα, καθώς έτρεχε με το σπορ αυτοκίνητο της  μπλέχτηκε σε μία από τις ρόδες του, και της έσπασε τον αυχένα...

Γι’ αυτήν η τέχνη στάθηκε πάνω από τη ζωή. Όπως έλεγε ο Αντουάν Μπουρντέλ, του οποίου υπήρξε μούσα: " η Ισιδώρα πάλλεται μεταξύ τέχνης και έρωτα...Είναι ένα κομμάτι μάρμαρο που πάλλεται από αιωνιότητα..."

Για την Ισιδώρα Ντάνκαν μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο κείμενο εδώ.

Ισιδώρα Ντάνκαν, η χορεύτρια που "ξύπνησε" το χορό....

"Δεν επινόησα τον χορό, υπήρχε πριν από εμένα. Κοιμόταν όμως κι εγώ τον ξύπνησα"

(Ισιδώρα Ντάνκαν)

27 Μαϊου 1877, γεννιέται η "μητέρα του σύγχρονου χορού", Ισιδώρα Ντάνκαν, γνωστή ως "ξυπόλητη χορεύτρια", καθώς προτιμούσε να χορεύει χωρίς παπούτσια, στοιχείο πoυ τής επέβαλε το ελεύθερο πνεύμα της.

Μικρή, ξεκίνησε μαθήματα πιάνου, αγαπούσε τη μουσική, το ρυθμό και την αρμονία της, όμως την κέρδισε ο χορός. Εντυπωσιάζει το γεγονός πως εξάχρονο κοριτσάκι και παίζοντας με τις φίλες της γειτονιάς, τίς δίδασκε μπαλετικές, χορευτικές κινήσεις αυτοσχεδιάζοντας.

Χαρακτηριστικές είναι όντως οι επηρεασμένες από τη φύση, κινήσεις της. Τα κύματα, οι κινήσεις των κλαδιών των δέντρων, καθώς φυσάει ο άνεμος, τα σύννεφα κλπ, την εμπνέουν, όπως την εμπνέει και η αρχαιοελληνική γλυπτική.

Εκτός από το να χορεύει ξυπόλητη, επιλέγει να φορά αέρινα, ανάλαφρα ρούχα, όμοια με τους χιτώνες των αρχαίων Ελλήνων.

Εκτός όμως από την ένδυση, η λατρεία της Ντάνκαν για την χώρα μας φαίνεται από την επιλογή της να ζήσει στο Βύρωνα, να χορέψει στους Δελφούς και στο αρχαίο θέατρο του Διονύσου.

Περισσότερο την ενδιέφερε η έμπνευση και λιγότερο η τεχνική, καθώς αναζητούσε τη "θεία έκφραση του ανθρώπινου πνεύματος".

Ο χορός της είχε απίστευτη χάρη, χαρακτηριζόταν από κομψότητα, μελωδικότητα και έντονη εκφραστικότητα.

Τιμητικά στο πρόσωπό της ο Φρέντερικ Άστον το 1976 θα χορογραφήσει ένα μπαλέτο με τίτλο: "Five Brahms Waltzes in the Manner of Isadora Duncan", για μια solo χορεύτρια πάνω σε μουσική του Γιοχάνες Μπραμς.

Ο Άστον επιλέγει 5 από τα 16 Βαλς του "Opus 39" του γερμανού συνθέτη.

Συγκεκριμένα τα Βαλς 1, 2, 8, 10, 13 και 15 από το "Sechzehn Walzer, Op. 39" που ο Μπραμς συνέθεσε το 1865 λίγο πριν εγκατασταθεί στην Βιέννη προκειμένου να τιμήσει την χορευτική φόρμα με την οποία είναι συνδεδεμένη η "πόλη του Βαλς".

Ο Μπραμς ολοκλήρωσε τον κύκλο αρχικά για πιάνο με 4 χέρια και αμέσως μετά τα διασκεύασε για σόλο πιάνο. Το έργο αφιέρωσε στον μουσικοκριτικό και φίλο του, Eduard Hanslick.

Από τα πέντε Βαλς που χορογράφησε ο Άστον προς τιμήν της Ισιδώρας Ντάνκαν, το πρώτο εκτελείται πριν την εμφάνιση της χορεύτριας ως προοίμιο.

Ο Άστον  επέλεξε να εμπνευστεί από τις παραστάσεις της Ντάνκαν που είχε δει, αντί  να αναδημιουργήσει με ακρίβεια τις χορογραφίες της. Ατόφιο παρουσιάζει στο χορευτικό σόλο μόνο τον περίφημο "Χορό των πετάλων" , που το όνομα της  Ντάνκαν συνδέθηκε μ' αυτόν. Η χορεύτρια κινούμενη προς τα μπρος με ανάλαφρα μικρά, ρυθμικά βήματα κρατώντας στις παλάμες της πέταλα ανθέων, τα αφήνει ν' ανεμίζουν προς τα πίσω καθώς τρέχει...(6:27'). H ρέουσα, γλυκιά μελωδία από το Βαλς Ν. 15, το δημοφιλέστερο της σύνθεσης, καθοδηγεί τις αέρινες, ευγενικού χαρακτήρος, κινήσεις της μπαλαρίνας, προξενώντας στους φιλότεχνους θεατές χείμαρρο αισθήσεων και ρομαντισμού...

"Brahms Waltzes in the manner of Isadora Duncan":

Για την Ισιδώρα Ντάνκαν μπορείτε να διαβάσετε κι εδώ.

Ο σπουδαίος Ούγγρος ήρωας, Ferenc Rakoczi ...

"Δεν φοβάμαι καθόλου να δηλώσω ενώπιόν σου -ω, Αιώνια Αλήθεια, στην οποία έχω αφιερώσει αυτά τα Απομνημονεύματα- ότι σκοπός όλων των πράξεών μου ήταν μόνο η αγάπη για την ελευθερία και η επιθυμία να ελευθερώσω τη χώρα μου από τον ξένο ζυγό. Δεν ήταν επιθυμία εκδίκησης, δεν ήθελα να αποκτήσω στέμμα ή πριγκιπάτο, δεν είχα καμία επιθυμία να κυβερνήσω. Με οδηγούσε αποκλειστικά το καθήκον προς τη χώρα μου" (Ferenc Rákóczi: "Απομνημονεύματα") Eίναι ο σπουδαιότερος εθνικός ήρωας της Ουγγαρίας. Ο Ferenc Rakoczi γεννήθηκε σαν σήμερα, 27 Μαρτίου 1676, ήταν ευγενικής καταγωγής, πρίγκιπας της Τρανσυλβανίας και ηγήθηκε της εξέγερσης κατά των Αψβούργων το 1703 ως το 1711.

 "Ο Oύγγρος ήρωας, Ferenc Rakoczi, έφιππος"
μπροστά από το Κοινοβούλιο της Βουδαπέστης.

Το άγαλμά του που τον παριστά έφιππο, στην είσοδο του Ουγγρικού Κοινοβουλίου στη Βουδαπέστη, στέκει σε μαρμάρινη βάση πάνω στην οποία είναι χαραγμένη η λατινική φράση: "Cum Deo Pro Patria et Libertate - Με τον Θεό για την Πατρίδα και την Ελευθερία".

Ένας αληθινός πατριώτης ο Ρακότσι, υποκίνησε την εξέγερση χωρίς ίχνος προσωπικής φιλοδοξίας. Αν και το Ουγγρικό κοινοβούλιο τού πρόσφερε τιμητικά το βασιλικό στέμμα, εκείνος το αρνήθηκε, επιλέγοντας αντ' αυτού τον τίτλο του "Προσωρινού Κυβερνήτη Πρίγκηπα της Ουγγαρίας", τον οποίο κράτησε μόνο κατά τη διάρκεια του πολέμου της ανεξαρτησίας κατά των Αψβούργων αποδεικνύοντας πως στόχος του δεν ήταν ποτέ η απόκτηση δόξας, τίτλων και τιμών, αλλά η ελευθερία και αποτίναξη του Ουγγρικού λαού από τον Αυστριακό ζυγό.

"Ο Ρακότσι κατά τη διάρκεια της εξέγερσης"
έργο του Ούγγρου ζωγράφου, Greguss Imre(1900)

Ένα -αγνώστου δημιουργού- ουγγρικό τραγούδι, πατριωτικού χαρακτήρα, με αναφορές στην αγανάκτηση των Μαγυάρων για την καταπίεση που τούς ασκούσαν ο Αψβούργοι είναι το επονομαζόμενο "Ουγγρικό Εμβατήριο", στους στίχους του οποίου καλείται ο ήρωας Rakoczi προκειμένου με την ανδρεία του να υπερασπίσει τον ουγγρικό λαό και να τούς ξαλαφρώσει από το ζυγό.

Πρόκειται για δημοφιλέστατη μελωδία, που σήμερα εκτελείται συχνά σε δημόσιες εκδηλώσεις, στρατιωτικές παρελάσεις, γάμους και επίσημες τελετές.

Η πρώτη έκδοση αυτού του εμβατηρίου πιθανότατα δημιουργήθηκε γύρω στα 1730, παρ’ όλο που η παράδοση ισχυρίζεται ότι ήταν η αγαπημένη εκδοχή του ίδιου του ούγγρου ήρωα.
Oι Ούγγροι συνηθίζουν να λένε πως:
"το Rakοczy March είναι για κείνους, ότι η Ιλιάδα του Ομήρου για τους Έλληνες, το Ταλμούδ για το εβραϊκό έθνος, η Βίβλος για τους Χριστιανούς ή το Κοράνι για τους μουσουλμάνους".

1. Ο Φραντς Λιστ με βάση το κύριο μοτίβο του Ουγγρικού Εμβατηρίου συνθέτει μια σειρά έργων συμπεριλαμβανομένης και της "Ουγγρικής Ραψωδίας Ν.15".

Το χρονικό μάς γνωστοποιεί πως ο Λιστ φτάνει στη Βουδαπέστη μετά από 15 χρόνια απουσίας από την Ουγγαρία. Ήταν το Δεκέμβριο του 1839 και έτυχε εξαιρετικής υποδοχής.

 Ο Λιστ έφιππος με το ξίφος-πατριωτικό βραβείο
(καρικατούρα του  Τζόζεφ Λόρεντς)

Η επίσκεψή του περιλάμβανε πλήθος συναυλιών στις οποίες ερμήνευσε και αυτοσχέδιες παραλλαγές πάνω σε ουγγρικά θέματα. Ήταν σε μια από αυτές τις παραστάσεις του βιρτουόζου πιανίστα το Γενάρη του 1840, που έπαιξε το "Rákóczi March", το οποίο ενθουσίασε τους ακροατές που ξέσπασαν σε ξέφρενους πανηγυρισμούς. Στην τέλος της επόμενης συναυλίας του Λιστ, έξι Ούγγροι αριστοκράτες, με επικεφαλής τον κόμη Leó Festetics, ανέβηκαν στη σκηνή και πρόσφεραν στον Λιστ ένα σπαθί διακοσμημένο με πολύτιμους λίθους και στη λεπίδα του χαραγμένη τη φράση:
"Στον μεγάλο καλλιτέχνη, Ferecz Liszt, σε εκτίμηση της καλλιτεχνικής του αξίας και του ένθερμου πατριωτισμού του". 

Το γεγονός στάθηκε αφορμή για τον γνωστό καρικατουρίστα, Τζόζεφ Λόρεντς να απεικονίσει το συνθέτη έφιππο με το ξίφος να φιγουράρει στο πλάι.
Ο Λιστ θυμόταν πάντα το συμβάν ως μια ωραία ανάμνηση, που τού προκαλούσε απίστευτη συγκίνηση.
Πολλοί θεώρησαν την μεταγενέστερη εκδοχή του Εμβατηρίου και προσαρμογή της στον "Ουγγρικό χορό Ν.15" ως αντίδωρο στους έξι αριστοκράτες για το "πατριωτικό βραβείο" που  έδωσαν στο συνθέτη...

 

2. Ήταν το 1846, που ο Εκτόρ Μπερλιόζ έφτασε στη Βουδαπέστη για συναυλίες. Για την περίσταση και για να κερδίσει την εκτίμηση και αγάπη του κοινού, συνέθεσε -όπως συνηθιζόταν εκείνη την εποχή- κάποια έργα βασισμένα σε ουγγρικές μελωδίες, ανάμεσά τους και το "Rákóczi March".

Ο ίδιος ο Μπερλιόζ καταγράφει στα Απομνημονεύματά του:
 "... όταν ακούστηκε το Εμβατήριο η αίθουσα σείστηκε από άνευ προηγουμένου φωνές και χτυπήματα ποδιών. (...) Το ακροατήριο ζητούσε επίμονα να επαναλάβουμε την εκτέλεση, όπως κι έγινε. Και τη δεύτερη φορά, το κοινό δεν μπορούσε να συγκρατηθεί...".

Την παραδοσιακή μελωδία πρωτοχρησιμοποίησε λίγο αργότερα στη δραματική του καντάτα: "Η Καταδίκη του Φάουστ".

3. Mε στοιχεία τόσο του Λίστ όσο και του Μπερλιόζ έδωσε μια θαυμάσια παραλλαγή ο Βλαντιμίρ Χόροβιτς.

4. Τη δική της χορογραφική εκδοχή έδωσε το 1902 η Ισιδώρα Ντάνκαν.
Παρακολουθούμε ένα απόσπασμα από την παράσταση με τίτλο "Εμβατήρια" από τον εορτασμό για τα 136α γενέθλια της Ντάνκαν από την εταιρεία χορού, που φέρει το όνομά της.
Μπορείτε να δείτε και να ακούσετε το "Rakoczy March" στο 1:59-250:

Επιβλητικό και μεγαλόπρεπο το μοτίβο της παραδοσιακής μελωδίας -πιστεύω θα συμφωνήσετε- πως ο κάθε συνθέτης που το μεταμόρφωσε, έδωσε το προσωπικό ύφος του με σεβασμό στην ηρωική προσωπικότητα που την ενέπνευσε και κάθε μουσικόφιλος απολαμβάνει το αποτέλεσμα...