"The Masquerade on the Piazza Colonna in Rome during the Carnival", Giacomo van Lint
Απόψε το Καρναβάλι σβήνει μέσα στις δικές του φλόγες. Σε λίγο ο Βασιλιάς Καρνάβαλος, στολισμένος με πολύχρωμα υφάσματα, μέσα σε γέλια και πειράγματα, παραδίδεται στην τελετουργική πυρά, σαν να θυσιάζεται η ίδια η μέθη της ανεμελιάς. Οι μάσκες πέφτουν αργά, τα τύμπανα σιγούν, και οι τελευταίοι χοροί αφήνουν στον αέρα μια γλυκιά εξάντληση. Είναι η στιγμή όπου η έξαψη συναντά τη σιωπή, όπου το γέλιο αγγίζει το κατώφλι της περισυλλογής.
Αυτές οι σκέψεις με φέρνουν στην όπερα του Εκτόρ Μπερλιόζ "Benvenuto Cellini", η οποία εκτυλίσσεται μέσα στη δίνη του ρωμαϊκού Καρναβαλιού.
Εκεί, ο παρορμητικός γλύπτης Τσελίνι παλεύει για τον έρωτα της Τερέζας και για την καλλιτεχνική του δικαίωση, ενώ ίντριγκες, μεταμφιέσεις και παρεξηγήσεις πυκνώνουν την ατμόσφαιρα. Στην Πιάτσα Κολόνα, μέσα σε λαοθάλασσα που τραγουδά και παραληρεί -αρλεκίνοι, γελωτοποιοί και πλήθος μασκοφόρων- ο Μπερλιόζ κορυφώνει την Α΄ Πράξη με ένα εκρηκτικό σαλταρέλο. Ρυθμικό, ξέφρενο, στροβιλιστό, σαν να παρασύρει όλη τη Ρώμη σε μια τελευταία νυχτερινή έκρηξη χαράς. Είναι ο ύστατος χορός πριν ακουστούν τα κανόνια από το Καστέλ Σαντ'Άντζελο, που σηματοδοτούν το τέλος του Καρναβαλιού και την είσοδο στη σιωπηλή αυστηρότητα της Σαρακοστής, μια δραματική μετάβαση από τη μέθη της γιορτής στην πειθαρχία της περισυλλογής.
Και τότε, μέσα στη στροβιλιστική παραφορά της νύχτας, οι φωνές γίνονται κύμα που φουσκώνει και σκάει πάνω στα τείχη της Ρώμης:
"Ελα, λαέ της Ρώμης!
Σαν κάλεσμα γιορτής που σχίζει τον αέρα,
σαν σάλπισμα που ανοίγει τις πύλες της νύχτας.
Ήδη το πλήθος,
στις σκιές και στο σκοτάδι,
ξεδιπλώνεται στη Ρώμη
χαρά και θόρυβος,
ένα ποτάμι από γέλια και φλόγες.
Έρωτας και μέθη
στην πόλη που φλέγεται
διώξτε τη θλίψη
από καρδιές και μάτια
απόψε κανείς μη σκέφτεται το αύριο.
Ελα, λαέ της Ρώμης,
εκεί όπου η τέχνη και το πάθος
σμίγουν με τη μάσκα.
Ήχοι! Σάλπιγγες!
Ήχοι! ροκάνες!
χαρούμενα ντέφια που πάλλονται
σαν ξέφρενες καρδιές!
Ελάτε, ένας-ένας κι όλοι μαζί
αρλεκίνοι και γελωτοποιοί
πολύχρωμες μάσκες, φουσκωμένες κοιλιές,
γέλια που λαμποκοπούν σαν μέταλλο στο φως.
Ζήτω η χαρά!
Ας πνιγούμε σ’ αυτήν!
Ας πιούμε, ας τραγουδήσουμε, ας χορέψουμε
γιατί το Καρναβάλι είναι ένας μεγάλος χορός
όπου βασιλιάδες και ζητιάνοι
γίνονται ίσοι μέσα στη δίνη της μουσικής.
Αχ! Το Καρναβάλι
ένας μεγάλος χορός,
όπου όλοι είναι ξέγνοιαστοι και χαμογελαστοί…"
Hector Berlioz: "Benvenuto Cellini, Op. 23"
Act I Finale: "Venez, venez peuple de Rome - Ελα, λαέ της Ρώμης!"
Την ίδια καρναβαλική έξαψη, που ζωντανεύει μουσικά ο Μπερλιόζ στην όπερα "Benvenuto Cellini" την συναντούμε και εικαστικά στον παραπάνω πίνακα "The Masquerade on the Piazza Colonna in Rome during the Carnival" του Giacomo van Lint.
"The Masquerade on the Piazza Colonna in Rome during the Carnival" (λεπτομέρεια)
Το έργο απεικονίζει μια πλημμυρισμένη από κόσμο πλατεία, όπου άνθρωποι με πολύχρωμες μεταμφιέσεις, άρματα και εξωτικές αναφορές όπως το περίφημο "κινεζικό" άρμα, συνθέτουν ένα σκηνικό θεατρικής υπερβολής και συλλογικής μέθης.
Όπως στο σαλταρέλο του Μπερλιόζ η Ρώμη στροβιλίζεται ρυθμικά πριν από τη σιωπή της Σαρακοστής, έτσι και στον πίνακα του Van Lint το πλήθος ξεδιπλώνεται σαν ζωντανό κύμα μέσα στην πλατεία, μετατρέποντας τον δημόσιο χώρο σε σκηνή.
Η ζωγραφική και η μουσική συναντώνται σε μια κοινή παλμική ανάσα. Η μία αποτυπώνει με χρώμα, φως και κίνηση αυτό που η άλλη μεταπλάθει σε ρυθμό και ηχητική έξαρση. Και οι δύο υμνούν την εκρηκτική, εφήμερη δόξα του καρναβαλιού τη στιγμή ακριβώς πριν σιγήσει. Στον καμβά το πλήθος παγώνει μέσα στη δίνη του, ενώ στη σκηνή ο ήχος στροβιλίζεται και φλέγεται. Όμως και τα δύο μαρτυρούν το ίδιο πέρασμα από την έξαψη στη σιωπή, από τη μάσκα στην αποκάλυψη, από τη μέθη της γιορτής στη νηφάλια σκιά της επόμενης ημέρας...
Ο Γάλλος ζωγράφος Εντουάρ Μανέ συνδέθηκε με τον ιμπρεσιονισμό και θεωρείται θεμελιωτής της μοντέρνας ζωγραφικής. Γνωστός για την πρωτοποριακή του ματιά και τη τολμηρή χρήση του φωτός και του χρώματος, απεικόνισε σκηνές της σύγχρονης ζωής στο Παρίσι, από κοσμικά σαλόνια μέχρι καθημερινές στιγμές της πόλης, συχνά προκαλώντας τις ακαδημαϊκές παραδόσεις. Το έργο του συνδυάζει στενά την κοινωνική παρατήρηση με την καλλιτεχνική καινοτομία, καθιστώντας τον σημείο αναφοράς στην ιστορία της μοντέρνας τέχνης.
Eduard Manet, selfportrait
Σήμερα, στην επέτειο των γενεθλίων του (23 Ιανουαρίου 1832), τιμούμε τη συμβολή του στην κατανόηση της αστικής ζωής του 19ου αιώνα μέσα από την οπτική του και την εικονογραφική του ευαισθησία.
Στο Παρίσι του 19ου αιώνα, η Opéra de Paris δεν ήταν μόνο μουσικό θέατρο, αλλά και κέντρο κοινωνικής ζωής. Την περίοδο της Αποκριάς διοργανώνονταν Χοροί Μεταμφιεσμένων, όπου συναντιούνταν άτομα από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις. Η μεταμφίεση, τους έδινε την ανωνυμία που τους επέτρεπε να αλληλεπιδρούν πιο ελεύθερα. Η Οπερα με αυτους τους χορούς μετατρεπόταν σε χώρο κοινωνικής επίδειξης και γνωριμιών, αλλά και σε χώρο αμφιλεγόμενης φήμης, συνδεδεμένο με φλερτ και κοινωνικά "παιχνίδια". Ο Εντουάρ Μανέ, ωστόσο, δεν παρουσιάζει τους χορούς σαν λαμπερό θέαμα, αλλά σαν σκηνή μαζικότητας και αποξένωσης, μετατρέποντας το κοινωνικό γεγονός σε κριτικό σχόλιο πάνω στη σύγχρονη αστική διασκέδαση.
Manet: "Le Bal masqué à l’Opéra", λεπτομέρεια
Ο πίνακας του "Χορός Μεταμφιεσμένων στην Όπερα - Le Bal masqué à l’Opéra", που φιλοτέχνησε το 1873, απεικονίζει έναν αποκριάτικο χορό στην Όπερα του Παρισιού, με κυρίαρχη μια ομάδα μαυροφορεμένων ανδρών. Εικοσιτρείς κύριοι φορούν ψηλά καπέλα, σχεδόν όλοι ντυμένοι όμοια με μαύρα κοστούμια, ενώ οι γυναίκες είναι λιγοστές και λιγότερο τονισμένες . Πέντε από αυτές φορούν μάσκες, δύο εμφανίζονται με ακάλυπτο το πρόσωπο(προφανώς εταίρες) και υπάρχει ακόμη ένας κλόουν ντυμένος με την πολύχρωμη φορεσιά του. Οι μορφές δεν ξεχωρίζουν σαν άτομα, αλλά χάνονται μέσα στο πλήθος, γεγονός που έχει ερμηνευτεί ως σχόλιο στη μαζικότητα και την απρόσωπη κοινωνική ζωή, καθώς και στις τυπικές και αποστασιοποιημένες σχέσεις ανάμεσα στα φύλα της εποχής. Παρότι πρόκειται για σκηνή γιορτής, η ατμόσφαιρα παραμένει ψυχρή.
Manet: "Le Bal masqué à l’Opéra", λεπτομέρεια
Οι μορφές δεν εκφράζουν συναισθήματα και ο θεατής δεν αισθάνεται συμμέτοχος, αλλά παρατηρητής. Ο Μανέ δεν ενδιαφέρεται για την αφήγηση ή τις λεπτομέρειες, αλλά για την εντύπωση της στιγμής και την καταγραφή της σύγχρονης ζωής, χρησιμοποιώντας ελεύθερο πινέλο, επίπεδες χρωματικές επιφάνειες και περιορισμένη προοπτική. Με δυο λόγια, ο πίνακας δεν ζωγραφίζει τη χαρά του χορού, αλλά τη μοναξιά μέσα στο πλήθος, αποκαλύπτοντας την αστική πραγματικότητα πίσω από την επιφανειακή κοσμική διασκέδαση.
Αυτή η οπτική προσέγγιση βρίσκει ενδιαφέρουσα αντιστοιχία και στη μουσική. Ο "Χορός Μεταμφιεσμένων στην Όπερα" του Μανέ μπορεί να συσχετιστεί με το δεύτερο μέρος της "Φανταστικής Συμφωνίας" του Εκτόρ Μπερλιόζ: "Un bal".
Εικονογράφηση του "Un bal" από τη "Φανταστική Συμφωνία" του Μπερλιόζ
Και τα δύο έργα παρουσιάζουν τον κοσμικό χορό σαν θέαμα, πίσω από την επιφάνεια του οποίου αποκαλύπτεται η αποξένωση και η ψυχολογική ένταση της σύγχρονης αστικής ζωής. Στο Παρίσι του 19ου αιώνα, τόσο η ζωγραφική όσο και η μουσική δεν χρησιμοποιούν το Χορό σαν γιορτή, αλλά σαν σκηνικό ψυχολογικής απόστασης.
Στην εισαγωγή του Un bal, ακούγεται ένα μυστηριώδες βαλς που δημιουργεί αίσθηση αναμονής. Δύο άρπες κυριαρχούν σε ένα ήσυχο, σχεδόν ονειρικό πέρασμα, πριν εμφανιστεί το κύριο θέμα, το οποίο προέρχεται από την idée fixe και έχει μεταμορφωθεί ώστε να αποτυπώνει την ένταση της στιγμής. Η μελωδία επαναλαμβάνεται σε κύκλους, δίνοντας την αίσθηση αδιάκοπης κίνησης χωρίς σαφή προορισμό. Οι εναλλαγές στην αρμονία, οι ξαφνικές μεταπτώσεις στη δυναμική και τα ασυνήθιστα ηχοχρώματα δημιουργούν έντονη αίσθηση πίεσης και ψυχολογικής έντασης. Η ορχήστρα, με τα έγχορδα και πνευστά να μπλέκονται ματαξύ τους, λειτουργεί σαν κοινωνικό σκηνικό. Οπως τα πλήθη στον πίνακα του Μανέ, η μουσική δείχνει τη μοναξιά του ατόμου μέσα στο πλήθος, μετατρέποντας τη λαμπερή επιφάνεια του χορού σε έκφραση εσωτερικής αναταραχής και αποξένωσης...
Έτσι, ζωγραφική και μουσική μετατρέπουν τη γιορτή σε καθρέφτη της αποξενωμένης κοινωνίας...
Berlioz: "Symphony Fantastique, ΙΙ. Un Bal" (Διευθύνει ο Leonard Bernstein")
Για τον Εντουάρ Μανέ υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!
Το πνεύμα των ημερών επιβάλλει την αναφορά στους μασκαράδες και τα μασκαρέματα, αλλά και στη φαντασία που ερέθισε η διονυσιακή ατμόσφαιρα σε δημιουργούς, όπου ξεφάντωμα, κέφι, ευθυμία, οινοποσία και χορός, πρωτοστατούν.
Το Καρναβάλι -θα συμφωνήσετε- αποτελεί μια χαρούμενη ανάπαυλα στη μονότονη, χειμωνιάτικη ζωή...Καρναβάλι εκτός από μεταμφίεση και ξέφρενη διάθεση, σημαίνει πειράγματα, αστεία και αθυροστομία.
Ήταν το χειμώνα του 1844 που ο Άγγλος συγγραφέας και κριτικός, Κάρολος Ντίκενς με την οικογένειά του ταξίδεψαν στην Ιταλία και συγκεκριμένα στη Ρώμη. Εκεί, τον εντυπωσίασαν πολλά. Από τα φαγητά μέχρι τους πάντα γελαστούς ανθρώπους...από τα αρχαία μνημεία μέχρι έθιμα και εκδηλώσεις για κάθε περίσταση.
Τον επόμενο χρόνο δημοσίευσε το βιβλίο του: "Εικόνες από την Ιταλία", στις σελίδες του οποίου κατέγραψε τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις του με αφηγήσεις γεγονότων, στιγμιοτύπων και δρωμένων...Αναμεσά τους και κείνα από το Ρωμαϊκό Καρναβάλι, καθώς κατά τη διάρκειά του έγινε μέτοχος της χαώδους φρενίτιδας, της οργιαστικής υπερβολής, κάνοντάς τον να αναλογιστεί την "αρχαία μαγεία" που διέπει τη Γιορτή. Γοητευμένος, συνειδητοποίησε πως ο πόθος για ελευθερία της έκφρασης είναι βαθιά ριζωμένος μέσα στην ανθρώπινη ψυχή...
"Carnival in Rome", Jan Miel, Prado
"Επί ένα τέταρτο προχωρούσαμε μ' αυτόν το ρυθμό, ώσπου φτάσαμε στην Κόρσο. Ειλικρινά, το κέφι, η λαμπρότητα και η ζωντάνια της σκηνής που αντικρίσαμε υπερέβαιναν κάθε φαντασία. Από τα μυριάδες μπαλκόνια κρέμονταν ζωηρόχρωμα κόκκινα, πράσινα, γαλάζια, λευκά και χρυσαφιά πετάσματα, που φτερούγιζαν μέσα στο λαμπρό φως του μεσημεριού. Από παράθυρα, από στηθαία και από ταράτσες ανέμιζαν σερπαντίνες βαμμένες στα πιο έντονα χρώματα, αλλά και φανταχτερά υφάσματα σε κάθε αστραφτερή απόχρωση, που αιωρούνταν πάνω από το δρόμο. Ήταν λες και τα κτίρια είχαν κυριολεκτικά γυρίσει το μέσα έξω πλημμυρίζοντας μ’ όλη την ευφορία τους τον δρόμο. Οι βιτρίνες των καταστημάτων ήταν κλειστές, ενώ τα παράθυρα ήταν γεμάτα κόσμο, σαν τα θεωρεία ενός πάμφωτου θεάτρου· οι πόρτες είχαν αφαιρεθεί, και στη θέση τους, ανθοστόλιστα και στεφανωμένα με πρασινάδες, κρέμονταν υφαντά με κεντημένα δάση· οι σκαλωσιές στα γιαπιά είχαν μεταμορφωθεί σε έκπαγλους ναούς, εκθαμβωτικούς μέσα στα ασημένια, χρυσαφιά και πορφυρά χρώματά τους· και σε κάθε γωνίτσα και κόγχη, απ’ το πεζοδρόμιο ως τις καμινάδες –οπουδήποτε λαμπύριζαν τα μάτια τους–, γυναίκες χόρευαν, γελούσαν και στραφτάλιζαν, όπως το φως πάνω στο νερό. Κάθε είδους τρελή και παρδαλή αμφίεση που μαγεύει το βλέμμα βρισκόταν στο δρόμο..."
("Δυο εικόνες της Ρώμης", Charles Dickens, εκδ. Κίχλη, μτφ: Γ. Παλαβός).
"Carnival in Rome", Ippolito Caffi
Με έντονη γλαφυρότητα ο Βρετανός μυθιστοριογράφος της Βικτωριανής εποχής περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τα στοιχεία της γιορτής, αυτής της περιόδου εκτόνωσης, κατά την οποία οι άνθρωποι με το πρόσχημα της μεταμφίεσης ξεφεύγουν από την καθημερινότητα και εξωτερικεύουν τα πάθη τους.
Στην Ιταλία βρέθηκε και ο Εκτόρ Μπερλιόζ. Ήταν μετά τη νίκη του στο Prix de Rome το 1830... Έτσι, και κείνος έζησε από κοντά τη φρενίτιδα του Ρωμαϊκού Καρναβαλιού, την οποία αποτυπώνει με νότες στην περίφημη ουβερτούρα του: "Roman Carnival".
Ο Μπερλιόζ ζώντας στην ιταλική πρωτεύουσα είχε παρακολουθήσει εκδηλώσεις αποκριάς που στήνονταν από τους κεφάτους Ιταλούς σε κάθε γωνιά της πόλης, είχε συμμετάσχει ίσως σε καρναβαλικούς χορούς με μασκοφορεμένους, είχε γελάσει με τα αυτοσχέδια θεατρικά στους δρόμους, αλλά και τις λογής αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές των ανθρώπων σε αυτή τη λαϊκή ανατρεπτική γιορτή...Όλα, απαραίτητα οργανικά στοιχεία της χαμογελαστής Αποκριάς, πολύχρωμες εικόνες που αποτέλεσαν έναυσμα για τη συναρπαστική παρτιτούρα του στο"Romain Carnival", που περιγράφει τη θορυβώδη φιέστα...
"Carnival in Rome", Karol Miller
Μια εκθαμβωτική ουβερτούρα, που κανείς θα χαρακτήριζε "φλογερή έκρηξη χρωμάτων", στην οποία ακούγεται το χορευτικό σαλταρέλο, γρήγορο θέμα σε 6/8, ενώ ξεχωριστό είναι και το σόλο από το αγγλικό κόρνο. Ένα αριστούργημα ευφάνταστης ορχηστρικής γραφής του Μπερλιόζ, τα μοτίβα του οποίου προέκυψαν από την καρναβαλική σκηνή της όπεράς του "Μπενβετούτο Τσελίνι".
Μάστορας στην ενορχήστρωση ο γάλλος συνθέτης το 1844 ανάπλασε το αρχικό υλικό και παρουσίασε ένα μεταμορφωμένο έργο ύψιστης ζωντάνιας και ενεργητικότητας, στο οποίο μεταφέρει το θάμβος ενός επισκέπτη στη Ρώμη για την ξέφρενη ιταλική ευθυμία, τη σπιρτάδα και τη λαμπρότητα της γιορτής, όπως τα κατέγραψε και ο Κάρολος Ντίκενς την ίδια εποχή στο βιβλίο του "Εικόνες της Ρώμης"...
Την ορχήστρα πλαισιώνουν κύμβαλα, τρίγωνα και ντέφια, σκιαγραφώντας τους ιλιγγιώδεις, αποκριάτικους χορούς. Ο Μπερλιόζ παραλείπει εσκεμμένα το τύμπανο, το οποίο θεωρούσε βαρύ και ενοχλητικό σ' αυτό το στυλ μουσικής, αντίθετα με τα "ελαφριά" κρουστά που χρησιμοποίησε, που προσέδωσαν στην παρτιτούρα τη λάμψη και τον χορευτικό της χαρακτήρα. Τρανταχτές ρυθμικές εκπλήξεις διαταράσσουν τις αισθήσεις του ακροατή. Αξιοποιεί τις δυνατότητες της ορχήστρας και εκπλήσσει με το θέμα του andante στην αρχή, που ακούγεται απαλά σε ένα fugato από τα φαγκότα και στη συνέχεια μεταπηδά φόρτε στα τρομπόνια. Στην coda ο συνθέτης σχεδόν ανεξέλεγκτα, όπως αρμόζει στην καρναβαλική γιορτή επιδεικνύει όλο ευφορία τα χρωματιστά πυροτεχνήματα, με τα οποία ολοκληρώνεται η ξεχωριστή φιέστα, που συνεχίζεται επάξια στο πνεύμα των Ρωμαϊκών Σατουρναλίων...
Berlioz - "Le carnaval romain, Overture, Op 9 "
Διευθύνει ο Claudio Abbado
Αξίζει να σημειωθεί πως το όλο ζωντάνια και καρναβαλικά χρώματα έργο, είναι από τα δημοφιλέστερα του Μπερλιόζ. Παρουσιάστηκε υπό την μπαγκέτα του και αφιερώθηκε στον μουσικόφιλο και μαικήνα του δημιουργού, πρίγκηπα Χοετζόλερν-Έχινγκεν. Όταν η συναυλία ολοκληρώθηκε στο σωστό τέμπο και απόδοση, ικανοποιημένος ο Μπερλιόζ, ήταν σαν να έπαιρνε την εκδίκησή του για την χλιαρή υποδοχή της προγενέστερης όπερας με τα ίδια μουσικά θέματα και γυρνώντας στους μουσικούς, είπε:
"Έτσι εκτελείται το καρναβάλι! Όχι σαν Σαρακοστή και Μ. Παρασκευή!", υπονοώντας πως η αποτυχία οφειλόταν στην μη τήρηση της ταχύτητας και του σπινθηροβόλου ύφους που εκείνος απαιτούσε.
Μια από τις τελευταίες παρουσιάσεις της ουβερτούρας που διηύθυνε ο Μπερλιόζ στο Παρίσι ήταν το Φεβρουάριο του 1863. Όπως αναφέρει ο συνθέτης στις "Αναμνήσεις" του φανατικοί θαυμαστές του τού έγραψαν:
"Η Ουβερτούρα Carnival Romain, που κάλλιστα θα μπορούσε να ονομαστεί "Μεγάλη Ρωμαϊκή Συμφωνία", είναι ένα πραγματικό αριστούργημα.
Τι δύναμη στην έμπνευση, τι φωτιά, τι αυθορμητισμός!
"Ο θάνατος της Κλεοπάτρας", Πολ. Λεμπέση Εθνική Πινακοθήκη, Παράρτημα Σπάρτης (nationalgallery)
Έπειτα από τη νίκη του Οκταβιανού στο Άκτιο κι ύστερα από τον θάνατο του Μάρκου Αντώνιου, τα περιθώρια για την Κλεοπάτρα στενεύουν. Ως μοναδικός εξουσιαστής της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ο Οκταβιανός σκοπεύει να τη στείλει στη Ρώμη προς δημόσιο εξευτελισμό. Αυτή υποπτευόμενη τα σχέδιά του, αποφασίζει να αυτοκτονήσει. Είναι 39 χρονών, η τελευταία απόγονος των Λαγιδών Πτολεμαίων. Δίνει τέλος στη ζωή της με το δάγκωμα δηλητηριώδους φιδιού του Νείλου, όπως λέει ο θρύλος. Όμως, η λάμψη της δε θα σβήσει ποτέ...
Το τσίμπημα του φιδιού που προκάλεσε το θάνατο της αιγύπτιας βασίλισσας έχει εμπνεύσει πληθώρα εικαστικών καλλιτεχνών κάθε εθνικότητας και εποχής. Ανάμεσά τους και τον Έλληνα, Πολυχρόνη Λεμπέση. Η "Κλεοπάτρα" του, που βλέπουμε παραπάνω φιλοτεχνήθηκε περίπου στα 1877 και σήμερα μετά από δωρεά του Αργύρη Χατζηαργύρη εκτίθεται στην Κουμαντάρειο Πινακοθήκη της πόλης της Σπάρτης.
Εκπρόσωπος της σχολής του Μονάχου, ο σπουδαίος ζωγράφος από τη Σαλαμίνα, μια προσωπικότητα ταπεινή και σεμνή, που αδιαφορούσε για φήμη, δόξα και πλούτη, ένας κοσμοκαλόγερος της ζωγραφικής, όπως πολλοί τον χαρακτήρισαν, διακρίθηκε για την χρωματική του ακρίβεια, την εκφραστικότητα και την καθαρότητα των μορφών του στις οποίες επιμελείται ιδιαιτέρως την απόδοση της ψυχογραφίας τους. Όπως στην περίπτωση της Κλεοπάτρας την οποία εικονίζει με εκπληκτική ειλικρίνεια και εκφραστική ελευθερία ως ηρωίδα επικού-ρομαντικού μελοδράματος. Αποτυπώνει τη στιγμή αμέσως μετά το δάγκωμα του φιδιού, που το κρατά στο δεξί της χέρι. Το δηλητήριό του έχει αρχίσει να επιδρά κι εκείνη μισόγυμνη με γερμένο το κεφάλι περιμένει θαρραλέα το κλείσιμο της επίγειας ζωής της. Ο Λεμπέσης απεικονίζει την αυτοκτονία της Κλεοπάτρας ως μία τολμηρή πράξη περιφρόνησης και συνάμα απελευθέρωσης από την ατιμία της φυλάκισης... Η σκέψη μιας αλυσοδεμένης που σέρνεται στους δρόμους της Ρώμης, είναι κάτι που στην αιγύπτια βασίλισσα προκαλεί οργή...
"O θάνατος της Κλεοπάτρας", Reginald Arthur
Σε παρόμοιο εκφραστικό ύφος κινείται και η ομότιτλη καντάτα του Εκτόρ Μπερλιόζ: "Le mort de Cleopatre".
Τέσσερεις συνεχόμενες χρονιές προσπάθησε ο νεαρός Γάλλος συνθέτης να κερδίσει το Prix de Rome, το διάστημα 1827-1830 με τις καντάτες: "La mort d'Orphée", "Herminie","La mort de Sardanapale"(το 1830 που κέρδισε) και το "La mort de Cléopâtre-Ο Θάνατος της Κλεοπάτρας" ένα χρόνο νωρίτερα.
Η καντάτα γράφτηκε για γυναικεία φωνή και ορχήστρα. Ο εμπνευσμένος 25χρονος δημιουργός της προσφέρει μια "τραγική λυρική σκηνή" (όπως προτιμούσε να χαρακτηρίζει την καντάτα)κι έναν από τους πλέον αγαπημένους ρόλους για τις μέτζο σοπράνο. Πλάθει μια συναρπαστική θεατρική φιγούρα, έναν ρόλο από τους γοητευτικότερους, σαγηνευτικό και ακαθόριστα επικίνδυνο.
Πρόκειται για σύνθεση εξαιρετικά δεξιοτεχνική. Για το ρόλο της Κλεοπάτρας θα πρέπει η σολίστ να κατέχει πλήρως το γαλλικό δραματικό και φωνητικό στυλ. Kυρίαρχα χαρακτηριστικά της μουσικής είναι το πάθος, η εσωτερική φωτιά, η έκφραση του απροσδόκητου, ρυθμική ορμή και καταλάγιασμα.
Βασισμένο σε ένα κείμενο του Pierre-Ange Vieillard, ενός Γάλλου ποιητή του 19ου αι., το "La Mort de Cléopâtre" αφηγείται την αυτοκτονία της Κλεοπάτρας στις 12 Αυγούστου 30 π.Χ., μετά την ήττα του στόλου της στο Άκτιο. Το λιμπρέτο στο περίφημο μέρος του "Διαλογισμού" την παρουσιάζει να επικαλείται τα πνεύματα των Φαραώ προγόνων της και ν' αναρωτιέται αν -ως βασίλισσα- στάθηκε στο ύψος των μεγάλων ηγεμόνων του παρελθόντος του ένδοξου βασιλείου της. O συνθέτης καινοτόμος, κάνει χρήση νέων αρμονιών και πλούσιας, τολμηρής ενορχήστρωσης. Οι μουσικές ιδέες, προσαρμοσμένες στον δραματικό-εκφραστικό τους σκοπό, "σαρκώνουν" σε μια "Meditation" που συνταράσσει κι αναστατώνει την ψυχή του ακροατή.
"Ο θάνατος της Κλεοπάτρας", Michele Tosini
"Μεγάλοι Φαραώ, ευγενείς Λαγίδες,
χωρίς θυμό-θα δείτε-να μπαίνω
για τον αιώνιο ύπνο στις πυραμίδες σας
Ήμουν ανάξια βασίλισσα;
Όχι!.. όχι, των τελετών σας
ποτέ δεν θα βεβήλωνα τη λάμψη!
Βασιλιάδες μου,
παραπονιέμαι για τη μοίρα
που με κυριεύει"
"Αυτή η σκηνή έχει ιδιαίτερη δύναμη και ένταση. Αξίζει να απεικονιστεί μουσικά", έγραψε ο Μπερλιόζ στα "Απομνημονεύματα" του. Και συνεχίζει: "Συχνά, συλλαμβάνω στη φαντασία μου έναν υπέροχο μονόλογο, αντίστοιχο με κείνον της Ιουλιέτας πριν δώσει τέλος στη ζωή της. Βρίσκω πως οι δυο ηρωίδες έχουν κάτι κοινό, τουλάχιστον από την άποψη της έντασης των συναισθημάτων, που ο τρόμος για το άγνωστο αναμιγνύεται με την περιφρόνηση για το θάνατο...".
Και θα συμφωνήσω... Μέσα στην τραγικότητά τους, στην ύστατη ώρα τους οι δυο γυναίκες ντύνονται με ευπρέπεια και αθανασία...
"Ο θάνατος της Κλεοπάτρας", Guido Reni
Παρόλ' αυτά, ο Μπερλιόζ στο ξεχωριστό ηχοτοπίο του σκιαγραφεί μια ηρωίδα που πάσχισε για μια ζωή με τιμή, πέρα από στερεότυπα και προκαταλήψεις. Αφού δεν μπόρεσε να τα' χει, το τέλος διαγράφεται απ' την ίδια. Αφήνεται στο δάγκωμα του φιδιού και το δηλητήριό του. Πεθαίνει ήσυχα και σε έκσταση... Μέσα σ' ένα σύννεφο αναπολήσεων... Εκείνη, ο Αντώνιος και ο έρωτάς τους, με τις ενοχές πως έγινε η αιτία ο λαός της να υποδουλωθεί στους Ρωμαίους.
O Μπερλιόζ γεννήθηκε σαν σήμερα στις 11 Δεκεμβρίου του 1803 στην Κοτ Σαιντ Αντρέ, μια κωμόπολη κοντά στην Γκρενόμπλ. Δεν υπήρξε ποτέ ένα παιδί-θαύμα στη μουσική, δεν διδάχτηκε πιάνο όπως θα περιμέναμε, αλλά λίγο κιθάρα και φλάουτο. "Το πρόσωπό του είναι πασίγνωστο όταν το δει κανείς, δεν θα το ξεχάσει ποτέ. Είναι, όπως και η μουσική του. Νομίζει κανείς πως αρκεί μια ματιά για να διεισδύσει σ' αυτή την ψυχή και σ' αυτό το έργο - χωρίς υπονοούμενα, χωρίς μυστήρια, χωρίς πέπλα δεν χρειάζεται να είναι κανείς μυημένος, για να τα καταλάβει. Γίνεται φίλος ή εχθρός του από την πρώτη στιγμή, κι η εντύπωση μένει πια οριστική",
θα γράψει γι'αυτόν ο Ρομαίν Ρολάν...
Ο πατέρας του, Λουί Μπερλιόζ ήταν ο πρώτος του δάσκαλος μουσικής. Καθώς ήταν και γιατρός επιθυμούσε και για το γιο του να ακολουθήσει το επάγγελμά του. Έτσι, ο Εκτόρ γράφτηκε στην ιατρική Σχολή στο Παρίσι. Όμως, εις μάτην! Η λατρεία του για τη μουσική υπερίσχυσε. Έτσι, εγγράφεται στο Ωδείο για να σπουδάσει σύνθεση και αντίστιξη. Όταν το μαθαίνει ο πατέρας του, εξοργισμένος και πιστεύοντας πως με αυτόν τον τρόπο θα τον ταρακουνήσει και θα τον κάνει να αλλάξει γνώμη, τού κόβει την επιχορήγηση...
Είναι καλοκαίρι κι ο νεαρός επαναστάτης βρίσκεται απένταρος στο Παρίσι... Κυκλοφορεί με δανεικά. Χρωστά παντού κι αυτό τον βασανίζει. Ευτυχώς, βρίσκει κάποιους μαθητές. Θα τούς διδάσκει σολφέζ, φλάουτο και κιθάρα. Έτσι, προσδοκά να συγκεντρώνει τα απαιτούμενα για τη διαβίωσή του, περιορίζοντας και τα προσωπικά του έξοδα. Κι αν αναρωτιέστε τι οικονομίες θα μπορούσε να κάνει με το μέτριο εισόδημά του; Μάς τα αφηγείται ο ίδιος στα "Απομνημονεύματά" του:
"Έχω νοικιάσει ένα πολύ μικρό δωμάτιο σε χαμηλή τιμή, στο Ιλ ντε λα Σιτέ, γωνία Harley και Orfévres. Αντί να πηγαίνω -όπως παλιά- για δείπνο σε εστιατόρια, έχω ετοιμάσει μια λίστα με τη λιτή διατροφή μου, που μειώνει κατά πολύ το κόστος των γευμάτων μου. Ψωμί, σταφίδες, δαμάσκηνα ή θρεπτικοί χουρμάδες, δεν λείπουν από το τραπέζι μου.
Pont Neuf, Statue de Henri IV
Δίπλα στο σπίτι υπάρχει ένα μπακάλικο, όπου κάνω τα ψώνια μου και στη συνέχεια πηγαίνω και κάθομαι στη μικρή ημικυκλική βεράντα του Pont-Neuf. Στα πόδια του αγάλματος του Ερρίκου του IV. Εκεί, χωρίς να σκέφτομαι το πεντανόστιμο κοτόπουλο στην κατσαρόλα που είχε ονειρευτεί ο βασιλιάς για το κυριακάτικο δείπνο των χωρικών του, απολαμβάνω το λιτό γεύμα μου, αγναντεύοντας στο βάθος τον ήλιο να δύει πίσω από το Mont Valérien, κι ακολουθώντας με τα μάτια γοητευμένος τις λαμπερές αντανακλάσεις των δέντρων πάνω στα νερά του Σηκουάνα. Κυλά μουρμουρίζοντας ελαφρά κι η φαντασία μου μαγεύεται και τρέχει... Διαβάζω μια γαλλική μετάφραση των ποιημάτων του Τόμας Μουρ, από τις "Ιρλανδικές Μελωδίες", που μόλις ανακάλυψα... Η φαντασία μου με μεταφέρει σε όλες εκείνες τις σαγηνευτικές εικόνες που περιγράφει στα ποιήματά του ο ιρλανδός ποιητής..."
(Berlioz: "Memoirs" σε δική μου ελεύθερη και διανθισμένη μετάφραση από τα γαλλικά)
Ο Thomas Moore, στον οποίο αναφέρεται ο νεαρός Μπερλιόζ είναι ο πιο γνωστός ποιητής της Ιρλανδίας κατά το πρώτο μισό του 19ου αι. και φίλος του Λόρδου Βύρωνα. Θεωρείται ο εθνικός βάρδος της χώρας.
Εκτός από την ποίηση και το συγγραφικό του έργο, ο Μουρ, που έγινε γνωστός ως "Ανακρέων Moore", κατά τον διάσημο λυρικό ποιητή της αρχαιότητας, ήταν επίσης σατιρογράφος, αλλά και μουσικός. Υποθέτω πως θα' παιξε το ρόλο του κι αυτό το στοιχείο για να τον επιλέξει ο ανήσυχος, φιλαναγνώστης Εκτόρ.
Οι "Ιρλανδικές Μελωδίες", που διαβάζει ο Μπερλιόζ τρώγοντας και ρεμβάζοντας, μεταφέρουν θέματα από την ζωή στην Ιρλανδία.
Μια σειρά από τις Ιρλανδικές Μελωδίες του Τόμας Μουρ μελοποίησε αργότερα ο γάλλος συνθέτης. Ανάμεσά τους και το τιτλοφορούμενο: "La belle voyageuse - H όμορφη ταξιδιώτισσα", που το έντυσε με νότες το 1829 για να αποδοθεί από μέτζο και συνοδεία πιάνου ή ορχήστρας, ενώ τον επόμενο χρόνο το διασκεύασε για γυναικεία χορωδία και ορχήστρα.
Βέβαια κάποιος -και δικαίως- μπορεί να αναλογιστεί πως ο Μπερλιόζ είναι περισσότερο γνωστός για τα πλήρους κλίμακας χορωδιακά του έργα. Ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί πως ήταν επίσης ένας από τους πρώτους συνθέτες γαλλικών μελωδιών. Αυτές οι καλοδουλεμένες μινιατούρες, μάς κάνουν να αντιλαμβανόμαστε την αναζήτησή του για μια προσωπική γλώσσα και την επιθυμία του για καινοτομία.
Τέλος, αξίζει να προσθέσουμε πως το ενδιαφέρον του Εκτόρ Μπερλιόζ για την ιρλανδική κουλτούρα είχε μεν ξυπνήσει απ' όταν διάβασε τις γαλλικές μεταφράσεις των ποιημάτων του Μουρ, όμως φούντωσε αργότερα από το πάθος του για την Ιρλανδή ηθοποιό και μετέπειτα σύζυγό του, Χάριετ Σμίθσον.
"H όμορφη ταξιδιώτισσα"
Προχωρά μόνη της. Ολόχρυση λάμπει η κορδέλα στα μαλλιά της.
Ένα κόσμημα αστράφτει στην άκρη του ραβδιού της.
Όμως η ομορφιά της ξεπερνά τη λάμψη των ρουμπινιών του
κι η λάμψη της ειν' ανώτερη απ' του ραβδιού της το μαργαριτάρι"
Berlioz: "Ballade Irlande - La belle voyageuse, Op.2"
Ερμηνεύει η Anne Sofie von Otter:
"Berlioz", August Prinzhofer
Και κάπως έτσι η ιατρική έχασε έναν μέτριο γιατρό για να κερδίσει η μουσική έναν γίγαντα δημιουργό, τον "Πατριάρχη" της Γαλλικής Μουσικής Σχολής, όπως χαρακτηρίστηκε, καθώς υπήρξε ένας συνθέτης που κληροδότησε στην γαλλική αλλά και στην παγκόσμια μουσική ανθολογία πληθώρα αριστουργημάτων. Το πνεύμα του Ρομαντισμού, που στη λογοτεχνία εκφράζονταν από τον Ουγκό και στη ζωγραφική από τον Ντελακρουά, είχε τώρα και τον μουσικό της εκπρόσωπο, τον Έκτορα Μπερλιόζ.
Το ένστικτό του αλάνθαστο, τον προέτρεψε να παρατήσει την επιστήμη της υγείας και να κινηθεί στους δρόμους της τέχνης των ήχων. Σαν το σύμπαν να του υπαγόρευσε με μια εσωτερική φωνή τη σοφή φράση του ιρλανδού ποιητή που διάβαζε νεαρός και άφραγκος στο Παρίσι αγναντεύοντας το ηλιοβασίλεμα: "Το να βρεις το σωστό επάγγελμα είναι σαν να βρίσκεις την ψυχή σου σ’ αυτόν τον κόσμο". (Η φράση ανήκει στον ιρλανδό ποιητή Thomas Moore)
'Ανάσταση', James Tissot, Βrooklyn Μuseum [wikimedia]
Είναι ένα έργο που δεν μοιάζει με τα υπόλοιπα του συνθέτη. Ο Εκτόρ Μπερλιόζ συνέθεσε την "Messe Solennelle- Επίσημη Λειτουργία" στα 21 χρόνια του, όμως η ακρόασή της μαρτυρά την επαναστατική και νεωτεριστική φύση του, πέρα από το ταλέντο του.
Τελειομανής, όταν ολοκλήρωσε τη μεγάλης διάρκειας λειτουργία θεώρησε πως από τα μέρη της μόνο το "Resurrexit- Ανάσταση" ήταν άξιο να διασωθεί.
Έτσι σκόρπισε χωρίς προσοχή εδώ κι εκεί τις παρτιτούρες των υπολοίπων μερών,(άλλοτε ισχυριζόταν πως τις έκαψε) οι οποίες ανακαλύφθηκαν από έναν μουσικό μόλις το 1990 στο Βέλγιο.
Απίστευτη ιστορία, όμως αληθινή!
Η Λειτουργία γράφτηκε όταν ο Μπερλιόζ σπούδαζε ακόμη στο Παρίσι Ιατρική, μα συγχρόνως έψαχνε την ευκαιρία να αναγνωριστεί μουσικά γράφοντας μια μεγάλη σύνθεση.
Η ευκαιρία φαίνεται να τού χτύπησε την πόρτα όταν τού ανατέθηκε να συνθέσει για τη χορωδία της τοπικής εκκλησίας. Έπεσε με τα μούτρα στη δουλειά, καθώς ήταν άπειρος, όμως τόσο φιλόδοξος!
Η "Λειτουργία" του είχε 14 ενότητες(Kyrie, Gloria,Credo. Crucifixus, Sanctus, Agnus Dei κλπ), ήταν εξαιρετικά εκτεταμένη σε διάρκεια, με πολυσύνθετα σολιστικά και χορωδιακά μέρη. Όμως η τελική πρόβα δεν πήγε καλά. Έτσι, μόνος δρόμος ήταν η αναθεώρηση του έργου, κάτι που έγινε.
Η παρουσίαση της Επίσημης Λειτουργίας έγινε τελικά την επόμενη χρονιά με επιτυχία!
Αρκεί να αναφέρουμε πως ο δάσκαλος μουσικής του Μπερλιόζ τον αγκάλιασε λέγοντάς του: "Είστε μια μεγαλοφυία! Είμαι πεπεισμένος πως δεν θα γίνετε ποτέ γιατρός, αλλά ένας σπουδαίος μουσικός!"
Κατά τη διάρκεια της ζωής του Μπερλιόζ εκτελέστηκε ελάχιστες φορές ως τη στιγμή που όπως ισχυρίστηκε στα Απομνημονεύματα του, έκαψε την παρτιτούρα, καθώς όσο την εξέταζε, τόσο τον απογοήτευε.
Κάποιος, ίσως σκεφτεί πως η παρτιτούρα έφτασε στο Βέλγιο από το Παρίσι;
Εξηγείται όμως κι αυτό:
Πάνω στην πρώτη σελίδα της αναγράφεται ιδιοχείρως: "Η παρτιτούρα της Λειτουργίας, εξ ολοκλήρου στο χέρι από τον Μπερλιόζ, δόθηκε ως αναμνηστικό της παλιάς φιλίας που με συνδέει με τον A. Bessems. Παρίσι 1835 ".
Ο Antoine Bessems ήταν συνθέτης και βιολιστής που, αν και γεννήθηκε στην Βελγική Αμβέρσα, έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι. Φαίνεται λοιπόν πως επιστρέφοντας ο Bessems στη γενέτειρά του έφερε μαζί την ενθύμια παρτιτούρα του συνθέτη φίλου του Εκτόρ, την οποία καταχώνιασε σε μια σοφίτα, ανάμεσα σε άχρηστα αντικείμενα.
Όμως ήρθε μετά από δεκαετίες ο καιρός της "ανάστασής" της κι έτσι την απολαμβάνουμε εμείς σήμερα...
Ακούμε λόγω ημέρας την "Resurrexit- Ανάσταση", το μέρος που ο Μπερλιόζ θεωρούσε άξιο διάσωσης...
Γάλλος ήταν και ο ζωγράφος, James Tissot, που παρότι ειδικεύθηκε στη θεματογραφία σκηνών της καθημερινής ζωής, στην ύστερη περίοδό του, που την χαρακτηρίζει μια αναγέννηση της χριστιανικής του πίστης, φιλοτέχνησε αποκλειστικά έργα με θέματα παρμένα από τη Βίβλο. Μάλιστα για να βοηθηθεί στην αναπαράσταση των βιβλικών σκηνικών, ο Τισό ταξίδεψε στη Μέση Ανατολή τρεις φορές. Η σειρά αυτή των θρησκευτικών έργων του περιλαμβάνει 365 δημιουργίες, ανάμεσά τους και η 'Ανάσταση', που συνοδεύει το κείμενο και φιλοτεχνήθηκε το 1890, προκαλώντας τους επαίνους των κριτικών και τον άκρατο ενθουσιασμό των φιλοτέχνων.
"Δεν φοβάμαι καθόλου να δηλώσω ενώπιόν σου -ω, Αιώνια Αλήθεια, στην οποία έχω αφιερώσει αυτά τα Απομνημονεύματα- ότι σκοπός όλων των πράξεών μου ήταν μόνο η αγάπη για την ελευθερία και η επιθυμία να ελευθερώσω τη χώρα μου από τον ξένο ζυγό. Δεν ήταν επιθυμία εκδίκησης, δεν ήθελα να αποκτήσω στέμμα ή πριγκιπάτο, δεν είχα καμία επιθυμία να κυβερνήσω. Με οδηγούσε αποκλειστικά το καθήκον προς τη χώρα μου"
(Ferenc Rákóczi: "Απομνημονεύματα")
Eίναι ο σπουδαιότερος εθνικός ήρωας της Ουγγαρίας. Ο Ferenc Rakoczi γεννήθηκε σαν σήμερα, 27 Μαρτίου 1676, ήταν ευγενικής καταγωγής, πρίγκιπας της Τρανσυλβανίας και ηγήθηκε της εξέγερσης κατά των Αψβούργων το 1703 ως το 1711.
"Ο Oύγγρος ήρωας, Ferenc Rakoczi, έφιππος" μπροστά από το Κοινοβούλιο της Βουδαπέστης.
Το άγαλμά του που τον παριστά έφιππο, στην είσοδο του Ουγγρικού Κοινοβουλίου στη Βουδαπέστη, στέκει σε μαρμάρινη βάση πάνω στην οποία είναι χαραγμένη η λατινική φράση: "Cum Deo Pro Patria et Libertate - Με τον Θεό για την Πατρίδα και την Ελευθερία".
Ένας αληθινός πατριώτης ο Ρακότσι, υποκίνησε την εξέγερση χωρίς ίχνος προσωπικής φιλοδοξίας. Αν και το Ουγγρικό κοινοβούλιο τού πρόσφερε τιμητικά το βασιλικό στέμμα, εκείνος το αρνήθηκε, επιλέγοντας αντ' αυτού τον τίτλο του "Προσωρινού Κυβερνήτη Πρίγκηπα της Ουγγαρίας", τον οποίο κράτησε μόνο κατά τη διάρκεια του πολέμου της ανεξαρτησίας κατά των Αψβούργων αποδεικνύοντας πως στόχος του δεν ήταν ποτέ η απόκτηση δόξας, τίτλων και τιμών, αλλά η ελευθερία και αποτίναξη του Ουγγρικού λαού από τον Αυστριακό ζυγό.
"Ο Ρακότσι κατά τη διάρκεια της εξέγερσης" έργο του Ούγγρου ζωγράφου, Greguss Imre(1900)
Ένα -αγνώστου δημιουργού- ουγγρικό τραγούδι, πατριωτικού χαρακτήρα, με αναφορές στην αγανάκτηση των Μαγυάρων για την καταπίεση που τούς ασκούσαν ο Αψβούργοι είναι το επονομαζόμενο "Ουγγρικό Εμβατήριο", στους στίχους του οποίου καλείται ο ήρωας Rakoczi προκειμένου με την ανδρεία του να υπερασπίσει τον ουγγρικό λαό και να τούς ξαλαφρώσει από το ζυγό.
Πρόκειται για δημοφιλέστατη μελωδία, που σήμερα εκτελείται συχνά σε δημόσιες εκδηλώσεις, στρατιωτικές παρελάσεις, γάμους και επίσημες τελετές.
Η πρώτη έκδοση αυτού του εμβατηρίου πιθανότατα δημιουργήθηκε γύρω στα 1730, παρ’ όλο που η παράδοση ισχυρίζεται ότι ήταν η αγαπημένη εκδοχή του ίδιου του ούγγρου ήρωα. Oι Ούγγροι συνηθίζουν να λένε πως: "το Rakοczy March είναι για κείνους, ότι η Ιλιάδα του Ομήρου για τους Έλληνες, το Ταλμούδ για το εβραϊκό έθνος, η Βίβλος για τους Χριστιανούς ή το Κοράνι για τους μουσουλμάνους".
1. Ο Φραντς Λιστ με βάση το κύριο μοτίβο του Ουγγρικού Εμβατηρίου συνθέτει μια σειρά έργων συμπεριλαμβανομένης και της "Ουγγρικής Ραψωδίας Ν.15".
Το χρονικό μάς γνωστοποιεί πως ο Λιστ φτάνει στη Βουδαπέστη μετά από 15 χρόνια απουσίας από την Ουγγαρία. Ήταν το Δεκέμβριο του 1839 και έτυχε εξαιρετικής υποδοχής.
Ο Λιστ έφιππος με το ξίφος-πατριωτικό βραβείο (καρικατούρα του Τζόζεφ Λόρεντς)
Η επίσκεψή του περιλάμβανε πλήθος συναυλιών στις οποίες ερμήνευσε και αυτοσχέδιες παραλλαγές πάνω σε ουγγρικά θέματα. Ήταν σε μια από αυτές τις παραστάσεις του βιρτουόζου πιανίστα το Γενάρη του 1840, που έπαιξε το "Rákóczi March", το οποίο ενθουσίασε τους ακροατές που ξέσπασαν σε ξέφρενους πανηγυρισμούς. Στην τέλος της επόμενης συναυλίας του Λιστ, έξι Ούγγροι αριστοκράτες, με επικεφαλής τον κόμη Leó Festetics, ανέβηκαν στη σκηνή και πρόσφεραν στον Λιστ ένα σπαθί διακοσμημένο με πολύτιμους λίθους και στη λεπίδα του χαραγμένη τη φράση: "Στον μεγάλο καλλιτέχνη, Ferecz Liszt, σε εκτίμηση της καλλιτεχνικής του αξίας και του ένθερμου πατριωτισμού του".
Το γεγονός στάθηκε αφορμή για τον γνωστό καρικατουρίστα, Τζόζεφ Λόρεντς να απεικονίσει το συνθέτη έφιππο με το ξίφος να φιγουράρει στο πλάι. Ο Λιστ θυμόταν πάντα το συμβάν ως μια ωραία ανάμνηση, που τού προκαλούσε απίστευτη συγκίνηση. Πολλοί θεώρησαν την μεταγενέστερη εκδοχή του Εμβατηρίου και προσαρμογή της στον "Ουγγρικό χορό Ν.15" ως αντίδωρο στους έξι αριστοκράτες για το "πατριωτικό βραβείο" που έδωσαν στο συνθέτη...
2. Ήταν το 1846, που ο Εκτόρ Μπερλιόζ έφτασε στη Βουδαπέστη για συναυλίες. Για την περίσταση και για να κερδίσει την εκτίμηση και αγάπη του κοινού, συνέθεσε -όπως συνηθιζόταν εκείνη την εποχή- κάποια έργα βασισμένα σε ουγγρικές μελωδίες, ανάμεσά τους και το "Rákóczi March".
Ο ίδιος ο Μπερλιόζ καταγράφει στα Απομνημονεύματά του: "... όταν ακούστηκε το Εμβατήριο η αίθουσα σείστηκε από άνευ προηγουμένου φωνές και χτυπήματα ποδιών. (...) Το ακροατήριο ζητούσε επίμονα να επαναλάβουμε την εκτέλεση, όπως κι έγινε. Και τη δεύτερη φορά, το κοινό δεν μπορούσε να συγκρατηθεί...".
Την παραδοσιακή μελωδία πρωτοχρησιμοποίησε λίγο αργότερα στη δραματική του καντάτα: "Η Καταδίκη του Φάουστ".
3. Mε στοιχεία τόσο του Λίστ όσο και του Μπερλιόζ έδωσε μια θαυμάσια παραλλαγή ο Βλαντιμίρ Χόροβιτς.
4. Τη δική της χορογραφική εκδοχή έδωσε το 1902 η Ισιδώρα Ντάνκαν. Παρακολουθούμε ένα απόσπασμα από την παράσταση με τίτλο "Εμβατήρια" από τον εορτασμό για τα 136α γενέθλια της Ντάνκαν από την εταιρεία χορού, που φέρει το όνομά της. Μπορείτε να δείτε και να ακούσετε το "Rakoczy March" στο 1:59-250:
Επιβλητικό και μεγαλόπρεπο το μοτίβο της παραδοσιακής μελωδίας -πιστεύω θα συμφωνήσετε- πως ο κάθε συνθέτης που το μεταμόρφωσε, έδωσε το προσωπικό ύφος του με σεβασμό στην ηρωική προσωπικότητα που την ενέπνευσε και κάθε μουσικόφιλος απολαμβάνει το αποτέλεσμα...
Ντελακρουά: "Η Ελλάδα θρηνεί πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου"
Ο γάλλος καλλιτέχνης, Ντελακρουά, εμπνεύστηκε το αριστουργηματικό έργο του "Η Ελλάδα θρηνεί πάνω στα ερείπια" από την πολιορκία του Μεσολογγίου. Απεικονίζει την Ελλάδα ως Γυναίκα με παραδοσιακή ενδυμασία σε στάση απελπισίας. Παρότι απεγνωσμένη, βρίσκει το σθένος να σταθεί όρθια πάνω στα ερείπια της Ιερής πόλης, που έχουν καταπλακώσει έναν αγωνιστή, του οποίου διακρίνουμε το χέρι ανάμεσα στις γκρεμισμένες πλάκες. Θρηνούσα, μα σαν φωτεινή ελπίδα αναδύεται μέσα στο σκοτάδι και την μπαρουτιασμένη ατμόσφαιρα, ενώ πίσω ένας άνδρας με φέσι -πιθανώς ο βάρβαρος εχθρός- καρφώνει τη σημαία του στο έδαφος με τα συντρίμμια...
Portrait of Berlioz, Émile Signol
Aπό τους μουσικούς-φιλέλληνες και βαθιά φιλελεύθερος πνευματικά, υπήρξε ο Εκτόρ Μπερλιόζ. Μέγας λάτρης της λογοτεχνίας, αγαπούσε ιδιαίτερα τους Γκαίτε, Σαίξπηρ και Λόρδο Μπάυρον. Μάλιστα, ο θάνατος του τελευταίου στο Μεσολόγγι στα 37 του χρόνια, όπως και η θέα των αριστουργηματικών πινάκων του Ντελακρουά: "Η Σφαγή της Χίου" και "Ο Θρήνος της Ελλάδας πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου", τον συγκλόνισαν.
Νοιώθει τη λαχτάρα να στείλει ένα μήνυμα υποστήριξης στους Έλληνες επαναστάτες...
Θέματα των Διαφωτιστών και σχετικές ιδέες τους περί ελευθερίας ως το ύψιστο αγαθό, για το οποίο αξίζει κάθε θυσία, μοιράζονταν με τον στενό του φίλο δικηγόρο και συγγραφέα, Humbert Ferrand, του οποίου το ποίημα: "Σκηνή Ηρωική από την Ελληνική Επανάσταση" μελοποίησε ο 23χρονος Μπερλιόζ το 1826 στην ομότιτλη Καντάτα του για 2 βαθύφωνους σολίστ, μικτή χορωδία και μεγάλη ορχήστρα.
Πρόκειται για σύνθεση μεγαλόπρεπη, επικών μουσικών διαστάσεων και ύφους, που πολλοί παραλλήλισαν με τις συνθέσεις του Γκασπάρε Σποντίνι, , που διακρίθηκε για την εμπλουτισμένη ορχήστρα και τον τρόπο του να συσχετίζει τη μελωδική κίνηση με την έκφραση του ποιητικού κειμένου.
Nτελακρουά: "Η Σφαγή της Χίου"
Η Καντάτα αναπτύσσεται σε τέσσερα μέρη:
1. Πρελούδιο - ρετσιτατίβο και άρια του Έλληνα ήρωα
2. Allegro assai, η σκηνή με τον ιερέα και τους στρατιώτες.
3. Larghetto , η σκηνή της Προσευχής.
4. Ηρωικό Φινάλε - Allegro non troppo
Ο συγγραφέας στο ποιητικό του κείμενο αφήνει να διαφανεί το πώς ένας φιλελεύθερος ποιητής βλέπει την Ελληνική Επανάσταση, εστιάζοντας στη συσχέτιση Ελληνισμού - Χριστανισμού.
Ξεκινά με τη σκηνή που ο Σπαρτιάτης Λεωνίδας καλεί από τον τάφο του τους Έλληνες να ξεσηκωθούν ταυτόχρονα με έναν ιερέα που στο όνομα του Μεγάλου Κων/νου τους προτρέπει να εξεγερθούν και να διεκδικήσουν τη λευτεριά τους. Ελληνισμός και Χριστιανοσύνη αποτελούν τους δυο κρίκους της ίδιας αλυσίδας.
Ο Μπερλιόζ ως προσωπικότητα υπήρξε φανατικά υπέρμαχος της Ελληνικής ανεξαρτησίας και με τη σύνθεση αυτή βρήκε ευκαιρία να εκφράσει την αγάπη, την υποστήριξη και τη συμπαράστασή του στον Ελληνισμό.
Στο Ηρωικό φινάλε: Ήρωας, Ιερέας και Χορωδία ψάλλουν:
"Des sommets de l'Olympe aux rives de l'Alphée
Mille échos en grondant roulent le cri de mort:
Partons /Partez !... le monde entier prépare le trophée
Que nous promet un si beau sort..."
"Απ' τις κορυφές του Ολύμπου ως τις όχθες του Αλφειού
Θορυβώντας απόηχοι μυριάδες, σκορπούν τον ήχο του θανάτου
Ας πάμε, Ας πάτε! ... όλος ο κόσμος προετοιμάζει το τρόπαιο
Αυτό, που μας υπόσχεται μια τόσο όμορφη μοίρα...
Ποιος ήχος σβήνει σ' αυτές τις όχθες;
Ο Τυρταίος ξυπνά τη λύρα του
Κι η Ελλάδα, αυτή τη μέρα εναντιώνεται στους τυράννους της
όλους όσους ο όμορφος ουρανός της φωτίζει, Ήρωες!
Προσχωρούν... και η Νίκη
Λάμπει στα σκονισμένα μέτωπά τους
Η γη, ακόμα όμορφη απ' την αρχαία της δόξα
σείεται κάτω από τα βροντερά τους βήματα.
Ας πάμε/Ας πάτε!... Από τις κορυφές του Ολύμπου...
Στα όπλα!... ο ουρανός αντηχεί...
Χρυσές άρπες σημαδέψτε τα βήματά μας!
Λαοί!... πολεμιστές!... τα σίδερα βροντούν!
Τα όπλα μας διψούν για μάχη!
Στα όπλα!..."
Berlioz: "Scène héroïque: La Revolution grècque"
Mov. IV: "Des sommets de l'Olympe - Απ' τις κορυφές του Ολύμπου":
Ο χρωματισμός των φωνών και οργάνων μεθάει και κατακαίει! Εξαίρετα ευρήματα συνδυασμών, θαυμαστή χρήση αρμονικών και μια ορχήστρα επιβλητική και ανάερη, ονειροπόλα, ξεσηκωτική και σπινθηροβόλα. Φλόγα και έξαψη αισθητές, από την ορμητικότητα της φαντασίας του νεαρού φιλέλληνα συνθέτη...
Ο Μπερλιόζ δυσκολεύτηκε πολύ να παρουσιάσει το έργο γιατί ο βιολιστής και συνθέτης, Rodolphe Kreutzer, που ήταν τότε Διευθυντής της Όπερας των Παρισίων, ως γνήσιος εκφραστής του κατεστημένου, ούτε που ήθελε να ακούσει για την παρουσίαση ενός άσημου, νεαρού συνθέτη. Τελικά, ο Μπερλιόζ, ανέβασε την Καντάτα μόνος του το 1828 και παρά κάποιες ερμηνευτικές ατασθαλίες, η υποδοχή του κοινού ήταν θερμότατη.
ή πρέπει εδώ (σ΄αυτό το νησί) εσείς να με περιορίσετε
ή πίσω στη Νάπολη να με γυρίσετε.
Αφού πήρα πίσω τη δουκαρχία μου,
και τον επίβουλο συγχώρεσα,
ας μη με κλείσει η μαγεία σας σε τούτο το γυμνό νησάκι
αλλά να μ' ελευθερώστε βάλτε ένα καλό χεράκι.
Μία καλοπροαίρετη πνοή σας πρέπει να φουσκώσει τα πανιά μου,
αλλιώς ο σκοπός μου χάνεται,
που ήταν μόνον να αρέσω.
Τώρα δεν έχω πια πνεύματα για να προστάζω,
τέχνη για να μαγεύω, και το τέλος μου είναι η απελπισία,
αν δεν με σώσ' η προσευχή, πού 'χει άρματα τόσο δυνατά,
ώστε πολιορκεί και στενεύει το θείο Έλεος κι απ' όλα τα σφάλματα λυτρώνει.
Έτσι να 'ν' τα κρίματά σας σχωρεμένα,
δώστε μου καλόγνωμα συγχώρεση κι εμένα"
(Απόσπασμα από το Σαιξπηρικό θεατρικό: "ΤΡΙΚΥΜΙΑ")
1η Νοεμβρίου 1611 κάνει πρεμιέρα στο Λονδίνο το έργο του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ: "Η Τρικυμία-The Tempest" Πρωταγωνιστής του έργου είναι ο Πρόσπερος, έκπτωτος Δούκας του Μιλάνου, εξόριστος σ' ένα νησί που συνδιαλέγεται με αόρατες δυνάμεις και εξουσιάζει στοιχεία της φύσης. Ένας μάντης, δηλαδή, ένας κατακτητής της ύψιστης γνώσης Ανάμεσά τους κι ένα ξωτικό, αγαθό μα ικανότατο πνεύμα ο Αριήλ, υπηρετεί πιστά τον Πρόσπερο, αφού εκείνος τον είχε σώσει όταν παγιδεύτηκε στον κορμό ενός δέντρου από τη μάγισσα Σύκοραξ. Η μαγεία κυριαρχεί, όμως είναι και κείνη που στο τέλος θα δώσει τη δίκαιη λύση. Ο Πρόσπερος, αφού συγχωρήσει όσους τον αδίκησαν, θα απελευθερώσει τα πνεύματα που εξουσιάζει και θα εγκαταλείψει για πάντα τη μαγεία.
Το κορυφαίο Σαιξπηρικό έργο είναι το κύκνειο άσμα του άγγλου δραματουργού, με το οποίο αποχαιρέτησε το κοινό του:
"να 'ν' τα κρίματά σας σχωρεμένα,
δώστε μου καλόγνωμα συγχώρεση κι εμένα"
Ο Σαιξπηρικός λόγος είναι αναμφισβήτητα συναρπαστικός! Στην "Τρικυμία" δε, λόγος διδακτικός και συνάμα ντυμένος τον πλούτο της πάνσοφης αφέλειας που διακρίνει την μαγεία του παραμυθιού!
Από τη "Τρικυμία" έχουν εμπνευστεί αρκετοί συνθέτες.
1. Γι' αυτό το φθινοπωρινό βράδυ ξεχωρίζω τη σύνθεση του Χένρι Πέρσελ, απ' όπου προτείνω να ακούσουμε το όμορφο, μελωδικό "τραγούδι του Άριελ", με τίτλο : "Dry Those Eyes":
"Prospero, Miranda and Ariel" αγνώστου
2. Στην Σαιξπηρική "Τρικυμία" πάτησε και ο Εκτόρ Μπερλιόζ, όμως και συγκεκριμένα στο λυρικό μονόδραμά του: "Επιστροφή στη Ζωή", έμπνευση από τον έρωτά του για την Μαρί Μοκ. Μάλιστα σε μια επιστολή του προς φίλο γράφει:
"Έχω μεγάλη έμπνευση!Μόλις τέλειωσα μια μεγάλη σύνθεση για χορωδία,
δύο πιάνα και ορχήστρα, για το θέμα της "Τρικυμίας", του Σαίξπηρ.
Δεν το γνωρίζει, μα έμπνευσή μου είναι ο καλός μου άγγελος,
το όμορφό μου Άριελ, η Marie!"
Σε αυτό το έργο διαλογίζεται με τον Σαίξπηρ και το τελευταίο θριαμβευτικό "χορωδιακό των πνευμάτων" σε στυλ φαντασίας είναι εμπνευσμένο από την "Τρικυμία".
"Το ναυάγιο-ΤΡΙΚΥΜΙΑ", Πράξη I, χαρακτικό Benjamin Smith
3.Τα "Τρία Τραγούδια του Σαίξπηρ" του Ralph Vaughan Williams είναι μικρής κλίμακας χορωδιακά έργα για χορωδία a capella, που χαρακτηρίζονται από πυκνή μουσική γραφή και άφθαστη εκφραστικότητα. Στο 1ο που έχει τίτλο "Full Fathom Five" και είναι από την πρώτη πράξη της Τρικυμίας, δίνεται η εικόνα του απόκοσμου. Η μουσική ηχεί κάπως νοσηρή, εκφράζει ένα ρέκβιεμ για κείνους που χάνονται στη θάλασσα, κάτι που πετυχαίνεται με τη χρήση περίεργων αρμονιών.
%2C_suicidio_di_cleopatra%2C_1560_ca._02.JPG)
