Σαίξπηρ - Σμέτανα: "Ριχάρδος ο Γ'"

Η Ουνέσκο έχει καθιερώσει την 23η Απριλίου ως την Παγκόσμια Ημέρα του Βιβλίου, καθώς την ημερομηνία αυτή έφυγαν από τη ζωή δυο σπουδαίοι συγγραφείς, ο Θερβάντες και ο Σαίξπηρ. 

Φόρο τιμής στο βιβλίο και τη μαγεία της ανάγνωσης αποδίδουμε σήμερα με ένα μικρό απόσπασμα από το αριστούργημα του άγγλου δραματουργού: "Ριχάρδος ο Γ'".

"…δεν είμαι πλασμένος για τέτοια τρελά παιχνίδια,

ούτε και ναρκισσεύομαι μπροστά σε λάγνους καθρέφτες

εγώ είμαι πολύ κακοφτιαγμένος, μου λείπει το χάρισμα

του έρωτα, για να μπορώ να περπατήσω χαριτωμένα

μπροστά σε κάποια παιχνιδιάρα και προκλητική νεράιδα.

Εγώ είμαι στερημένος απ' αυτή την ωραία συμμετρία,

γιατί με γέλασε στις αναλογίες η δόλια φύση:

παραμορφωμένος, ατελής, πριν απ' την ώρα μου βγαλμένος

σ' αυτό τον κόσμο, μισοφτιαγμένος - τόσο σακατεμένος

κι άχαρος, που με γαυγίζουν τα σκυλιά όταν τα πλησιάζω.

Εγώ λοιπόν, σε τέτοιους μαλθακούς καιρούς ειρήνης,

δεν έχω άλλη διασκέδαση για να περνάω την ώρα μου,

παρά μονάχα να κοιτάω στον ήλιο τη σκιά μου

και να χλευάζω ο ίδιος την ασκήμια μου.

Έτσι, αφού είναι αδύνατον να γίνω κι εγώ εραστής

και να φχαριστηθώ ετούτο τον ανέμελο καιρό,

πήρα την απόφαση να γίνω αχρείος και κακός

και να μισώ τις μάταιες ηδονές της εποχής μας.

Συνωμοσίες έχω στήσει και σχέδια σατανικά

με προφητείες αβάσιμες, λιβέλους κι όνειρα, να προκαλέσω

μίσος θανάσιμο…»

(Ριχάρδος ο Γ’, Σαίξπηρ, Πράξη Α’, Σκηνή 1η)

Αν και νεανικό έργο του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, ο "Ριχάρδος ο Γ'" φανερώνει την ποιητική ευφορία του άγγλου δραματουργού. Βασισμένος σε ένα ιστορικό πρόσωπο εμβαθύνει στην ανθρώπινη ψυχολογία και έννοιες όπως η ακόρεστη δίψα για δύναμη και εξουσία χωρίς αναστολές σε έναν κόσμο γεμάτο βία και σκληρότητα.
Ο Ριχάρδος είναι μια τραγική φιγούρα, άσχημος, χωλός και καμπούρης, αδερφός του βασιλιά Εδουάρδου των Γιορκ, που για να ανελιχθεί στην κορυφή χρησιμοποιεί κάθε μέσο, θεμιτό ή αθέμιτο. Εξαπατά, αδικεί, ψεύδεται, ραδιουργεί και φονεύει.
Η δυσμορφία του είναι η αιτία της πίκρας και της μοχθηρίας του, της οργής και της κακίας που ελοχχεύει μέσα του. Οι αιματηρές πράξεις του καταργούν κάθε έννοια συνείδησης γι' αυτό και ο Σαίξπηρ τον παρουσιάζει ως σκοτεινή προσωπικότητα, έναν αδίστακτο κακοποιό.
Το τέλος του ήταν εξίσου τραγικό όταν το 1485, αντιμετώπισε τις δυνάμεις του Ερρίκου Τυδώρ στη μάχη του Μπόσγουορθ. Εγκαταλελειμμένος απ' όλους πολέμησε σκληρά και γενναία, αν και χωρίς άλογο.
Ο Σαίξπηρ έδωσε τη συγκλονιστικότερη περιγραφή της μάχης με τα τελευταία λόγια του Ριχάρδου: "Ένα άλογο, ένα άλογο, το βασίλειό μου για ένα άλογο..." αποτυπώνοντας το δράμα και την απόγνωση από την ξαφνική πτώση.

Πολλοί είναι οι συνθέτες που αγάπησαν τα Σαιξπηρικά κείμενα και τα μετέφεραν στη μουσική σκηνή. Πρώτο μεταφρασμένο κείμενο του Σαίξπηρ στα τσεχικά ήταν ο "Ριχάρδος ο Γ'" το 1851.
Η ανάγνωση και μελέτη του συνάρπασε τον Μπέντριχ Σμέτανα. Γοητευμένος από την πλοκή του γεννιέται η επιθυμία να συνθέσει ένα συμφωνικό ποίημα. Ταξιδεύει ως τη Βαϊμάρη για να διδαχτεί τη φόρμα από τον δάσκαλο του είδους, Φραντς Λιστ. Το 1858 στη Σουηδία ολοκληρώνει τη μιας κίνησης σύνθεσή του "Richard III, Op. 11" μεταφέροντας την προσωπική εντύπωσή του από την ιστορία, όπως ο Σαίξπηρ την παρουσίασε επί σκηνής.

Ο Σμέτανα δεν δίνει μια σύνθεση ιστορικών λεπτομερειών. Ακολουθεί το ύφος του Φραντς Λιστ. Δεν επιδιώκει να αφηγηθεί τα γεγονότα, αλλά να μεταφέρει τη διάθεση επιτρέποντας στο κοινό να χρησιμοποιήσει τη φαντασία του. Ωστόσο ο ακροατής αφουγκράζεται την αίσθηση της τραγωδίας του Σαίξπηρ και την ένταση που δημιουργεί η μουσική απεικόνιση ενός από τους πιο ενδιαφέροντες "μοχθηρούς" ήρωές του.

Η σύνθεση ολοκληρώθηκε σε σύντονο χρονικό διάστημα εγκαινιάζοντας την περίοδο ακμής του Σμέτανα σε έργα ορχηστρικής μουσικής.

Ο "Ριχάρδος" του τσέχου δημιουργού διακρίνεται για τις ποικίλες αντιθέσεις στη διαμόρφωση διάθεσης.

Σε αυτή την δεκαπεντάλεπτης διάρκειας σύνθεση καταφέρνει να αποτυπώσει τη δίψα για εξουσία, τη λαχτάρα για δύναμη, τη βιαιότητα των πράξεων του Ριχάρδου, την ένταση της τελευταίας μάχης με ένα εκπληκτικό καλπάζον θέμα, τη συντριβή...
Πριν δε απ' αυτή, τον στοιχειωμένο ύπνο του από τα φαντάσματα όσων έχει δολοφονήσει...Ξυπνά αλαφιασμένος συνειδητοποιώντας τη μοναξιά του, πεπεισμένος πως ο θάνατος πλησιάζει...
Το Ριχάρδο τρομοκρατημένο από τους εφιάλτες έχει θαυμάσια απεικονίσει ο Nicolai Avildgaard, που βλέπουμε στη διπλανή εικόνα.

Ο Μπέντριχ Σμέτανα αποκαλύπτει όλες τις δυνατότητες της ορχήστρας με την πληθωρική χρωματική γραφή του. Μοτίβα ενεργητικού χαρακτήρα πλαισιωμένα από πλούσιες αρμονικές αναζητήσεις εσωστρεφούς διάθεσης και περάσματα υπερβατικής δεξιοτεχνίας οικοδομούν μια σύνθεση που συγκλονίζει τον ακροατή.
Στην ησυχία λίγο πριν το τέλος "εξιλεώνεται" ο τραγικός ήρωας που τον έπνιξαν η κακία και η χολή, συναισθήματα ποταπά που έκαναν να ατονήσει μέσα του η πνευματική του υπεροχή κι η γενναιότητα του, όπως και κάθε τι που θα μπορούσε να γίνει κίνητρο δημιουργίας. Με τις κοφτές δοξαριές στα τσέλι κλείνει η θεατρική αυλαία στη σκηνή της φαντασίας αφήνοντας τον ακροατή να στοχαστεί που οδηγούμαστε όταν αφηνουμε αρετές της προσωπικότητάς μας να εξυπηρετουν τα μίση και οι κακίες.

Bedrich Smetana: "Richard III, Op. 11"

Διευθύνει ο  Rafael Kubelík

Για τον Σαίξπηρ και την Ημέρα Βιβλίου μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

"Φάλσταφ", το κύκνειο άσμα του Βέρντι...

 

[Στη μνήμη του Τζουζέπε Βέρντι -  27 Ιανουαρίου 1901]

Ένας φανταστικός χαρακτήρας που έπλασε ο Σαίξπηρ είναι ο καυχησιάρης Sir John Falstaff, που τον παρουσιάζει σε κάποια από τα θεατρικά του, αρχικά στον "Ερρίκο τον Δ'" και στη συνέχεια στις "Εύθυμες Κυράδες του Ουίνδσορ".

Ο Φάλσταφ είναι ένας άξεστος μέθυσος, εύθυμος καβγατζής και γλεντζές αρχιψευταράς, που παραμυθιάζει τους πάντες, τούς κοροιδεύει, τούς χλευάζει και διασκεδάζει μαζί τους, απολαμβάνοντας με αυτόν τον τρόπο τη ζωή. Αγαπάει πολύ το φαγητό και το ποτό γι' αυτό και εμφανισιακά ο Σαίξπηρ τον σκιαγραφεί παχουλό με φουσκωτά, ροδαλά μάγουλα και πρικοίλι.

Ο Σαιξπηρικός χαρακτήρας του Φάλσταφ βασίστηκε στον σερ Τζον Όλντκαστλ, έναν ιππότη, που απαγχονίστηκε ως αιρετικός και συνωμότης κατά του βασιλιά γι' αυτό και στα αρχικά κείμενα  ο Φάλσταφ ονομαζόταν Όλντκαστλ.Στη συνέχεια όμως, μάλλον επειδή διαμαρτυρήθηκαν οι απόγονοι του σερ Τζον, το άλλαξε. 

Ανάμεσα στους πολλούς συνθέτες που εμπνεύστηκαν από τον χαρακτήρα του άγγλου δραματουργού Σαίξπηρ είναι και ο τιμώμενος σήμερα, Τζουζέπε Βέρντι.

Ο "Φάλσταφ" είναι η τελευταία όπερα του ιταλού συνθέτη και η δεύτερη κωμωδία στην πολύχρονη συνθετική του πορεία.

Ο Βέρντι γοητεύτηκε από τον χαρακτήρα Φάλσταφ, έναν τύπο που απολαμβάνει όλες τις χαρές της ζωής, κι έτσι ανέθεσε στο φίλο του, Αρρίγκο Μπόιτο να γράψει το λιμπρέτο.

Η υπόθεση εκτυλίσσεται στην Αγγλία. Ο παχύς και φαιδρότατος σερ Τζων Φάλσταφ ερωτεύεται δύο εύθυμες αρχόντισσες στο Ουίνδσορ και αποφασίζει να τούς εξομολογηθεί τον έρωτά του γράφοντάς τους τρυφερά ραβασάκια γεμάτα ερωτόλογα. Όμως, καθώς οι δυο κυρίες είναι φίλες και γειτόνισσες συγκρίνουν τις ερωτικές επιστολές που το περιεχόμενό τους είναι ίδιο κι απαράλλαχτο κι αποφασίζουν  να τιμωρήσουν τον Φάλσταφ για την κοροϊδία του. Στήνουν μία φάρσα με ψεύτικες ερωτοτροπίες, όπου διαδραματίζονται πολλά ευτράπελα επεισόδια, με τον Φάλσταφ να  γίνεται ο περίγελος του Ουίνδσορ...Στο τέλος θριαμβεύει ο έρωτας, το κέφι και η χαρά της ζωής...

Ο Βέρντι στο μεγαλύτερο μέρος της όπεράς του αποφασίζει να αξιοποιήσει μοτίβα που η μελωδία, ο ρυθμός, η δυναμική τους ενισχύουν το εύθυμο ύφος, όπου σκέρτσο και νάζι περισσεύουν σε κάθε σκηνή. Ετσι, οι μελωδίες είναι εορταστικές, χαρούμενες, καθώς  ο Φάλσταφ ενδιαφέρεται για όλες τις χαρές της σάρκας, λατρεύει το φαγητό και το ποτό...

Πρόκειται για αριστουργηματική κωμική όπερα του Βέρντι, που με τη σύνθεσή της απαντάει στις αιχμές του Ροσσίνι που κάποτε τού είχε πει πως "δεν θα είναι ποτέ ικανός να ασχοληθεί με επιτυχία με μια θεατρική κωμωδία"...

Η πρεμιέρα της όπερας έγινε στη Σκάλα του Μιλάνου στις 9 Φεβρουαρίου 1893, μια πεντετία σχεδόν από την τελευταία παρουσίαση Βερντικού έργου κι έτσι το κοινό ανυπομονώντας να ακούσει τη νέα δημιουργία του συνθέτη δεν δίστασε να πληρώσει το φουσκωμένο αντίτιμο εισιτηρίου.

Εκείνο το βράδυ της πρώτης παράστασης παρέστησαν στη Σκάλα βασιλείς, εκπρόσωποι ευγενών και αριστοκράτες φιλόμουσοι, κριτικοί και καλλιτέχνες από κάθε χώρο.  Η επιτυχία ήταν τεράστια και στο τέλος κλήθηκαν στη σκηνή ο συνθέτης και ο λιμπρετίστας που το ενθουσιώδες κοινό χειροκροτούσε επί μία ώρα!

Στην πρεμιέρα του Βερολίνου δε, λίγους μήνες αργότερα, παραβρέθηκε ο Ferruccio Busoni που εντυπωσιασμένος έγραψε στον Βέρντι πως ο "Φάλσταφ κατά την άποψή του προκάλεσε επανάσταση στα μουσικά χρονικά, τόση ώστε να σηματοδοτεί μια νέα εποχή στην καλλιτεχνική ζωή της Ευρώπης". Χαρακτήρισε δε τον Βέρντι ως "κορυφαίο συνθέτη της Ιταλίας και ένα από τα ευγενέστερα πρόσωπα της εποχής"!

Προτείνω να ακούσουμε το χορωδιακό φινάλε της κωμικής όπερας.
Κι αυτό γιατί παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα να ολοκληρώνεται σε μορφή φούγκας. Ευφάνταστη και σαφώς ασυνήθιστη σκέψη και μάλιστα περισσότερο εντυπωσιακή αν σκεφτούμε πως είναι μια μοντέρνα και πέρα από τα τετριμμένα, προσέγγιση ενός "ηλικιωμένου" δημιουργού...Σίγουρα δεν είναι σύνηθες στην σύνθεση μελοδραμάτων να τελειώνει με φούγκα μια όπερα...

Ακούμε το "Tutto nel mondo e burla - Όλα σ' αυτόν τον κόσμο είναι μια φάρσα",  από το κύκνειο άσμα του Τζουζέπε Βέρντι, όπου σε μορφή φούγκας χρωματίζεται η φαιδρή, λεπτά ειρωνική και φιλοσοφική διάθεση της όλης όπερας-μπούφα.

Verdi: "Falstaff" , Fuga finale - "Tutto nel mondo è burla":

Πολλοί διακρίνουν ένα τελείως διαφορετικό συνθετικό ύφος στην τελευταία αυτή όπερα του Βέρντι, όπως και στην προηγούμενή του "Οθέλλος", κάτι που παραπέμπει στην επιρροή που ίσως ο συνθέτης δέχτηκε από τον σύγχρονό του, Ρίχαρντ Βάγκνερ. Ο γερμανός στοχεύοντας στη δραματική ενότητα, υιοθετεί μια συνεχή ροή της μελωδίας του. Λέγεται πως ακολουθώντας τα βήματά του, παρόμοια κινείται και ο Βέρντι και πως ο "Φάλσταφ" αποτελεί -τρόπον τινά- τη μουσική του απάντηση στο Βαγκνερικό "Αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης".

Αξίζει να αναφέρουμε πως μια μεγάλη μερίδα βρετανών μουσικοκριτικών μετά τον "Φάλσταφ" ισχυρίζονται πως αυτή η όπερα αποτελεί "την κορωνίδα της μουσικής κωμωδίας! Είναι η ωραιότερη όπερα, εμπνευσμένη από τον μεγαλύτερο δραματουργό όλων των εποχών και τον πιο ταλαντούχο συνθέτη όπερας που γέννησε μέχρι τώρα ο κόσμος". 

Ο Βέρντι πέρασε στην αιωνιότητα σαν σήμερα 27 Γενάρη του 1901 ύστερα από βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο. Την κηδεία του συνόδευσαν πάνω από 200.000 συνάνθρωποι, που αναγνώρισαν  τον καλοσυνάτο χαρακτήρα του και τις αγαθοεργίες του.
Αξίζει να αναφερθεί πως ο Βέρντι διακριτικά χρηματοδότησε την ανέγερση νοσοκομείου και δημιούργησε έναν Οίκο Ανάπαυσης για τους αναξιοπαθούντες μουσικούς, σε μια κρύπτη του οποίου τάφηκε και ο ίδιος.

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο μουσικό περιοδικό TAR Magazine.

Στο μπλογκ υπάρχουν πάρα πολλά κείμενα για τον Βέρντι. Περιηγηθείτε!

«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 7: Πύραμος και Θίσβη»

 

Pierre Gautherot : "Pyrame et Thisbe"

Οι προγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής. 

Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου. 

Απόψε ένας μύθος για τον έρωτα δυο νέων,που οι κοινωνικές συμβάσεις εμποδίζουν…Μια ιστορία που πάντα συγκινεί… : "Πύραμος και Θίσβη"...

"Στου έρωτα το μαγικό παιχνίδι

Τους εραστές φωτίζει η ομορφιά τους.

Κι ο έρωτας, που λεν τυφλός πως είναι

τη σκοτεινιά της νύχτας προτιμάει.

Έλα γλυκειά μου νύχτα να μου μάθεις

πώς δυο παρθενικά κορμιά θα σμίξουν

μες στη χαρά του έρωτα δοσμένα".

(Απόσπασμα:"Ρωμαίος και Ιουλιέτα" Σαίξπηρ)

Έναν παλιό μύθο,"εκμεταλλεύεται" στο πλάσιμο αυτής της ιστορίας,ο άγγλος δραματουργός,για δύο εραστές με ανάλογο τραγικό τέλος, τον Πύραμο και την Θίσβη.

J.W.Waterhouse : "Thisbe,the Listener"

Λέει λοιπόν ο Οβίδιος στις ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ του :

Ο Πύραμος ήταν το πιο γοητευτικό παλληκάρι απ' όλους τους άνδρες και η Θίσβη η ωραιότερη νέα της Ανατολής. Οι δύο νέοι ζούσαν στη Βαβυλώνα και ήταν γείτονες. Αγαπούσαν τρυφερά ο ένας τον άλλο, αλλά, εμπόδιο στον έρωτα τους στέκονταν οι αντίπαλες οικογένειές τους, που τους απαγόρευαν ακόμη και να βλέπονται.

"Τοίχε ζηλιάρη, τοίχε χωριστή, τι στέκεις στην αγάπη μας εμπόδιο;"

Για να επικοινωνούν, χρησιμοποιούσαν μια χαραμάδα της μεσοτοιχίας, που χώριζε τα σπίτια τους.

Μια φεγγαρόλουστη νυχτιά,αποφάσισαν να ιδωθούν κρυφά έξω από τα τείχη της πόλης, στον τάφο του Νίνου,στην πηγή με τις λευκές μουριές,κάτω από τις βαθιές σκιές . Πρώτη έφτασε η Θίσβη μ'ένα πέπλο να καλύπτει το πρόσωπό της.

Ξαφνικά παρουσιάζεται μια λέαινα στη βρύση...Κι αυτή η λέαινα καθόρισε την τύχη των δύο εραστών:

"Λιοντάρι λεκιασμένο με των βοδιών το αίμα,

το αίμα το νωπό,που άφριζε τριγύρω στη μουσούδα

φάνηκε να τραβάει για την πηγή,

τη δίψα ν' αποθέσει στα νερά της".

Πύραμος και Θίσβη, 
Σπίτι του Λορέιους Τιμπουρτίνους, Πομπηία

Η Θίσβη έντρομη τρέχει να κρυφτεί. Της πέφτει όμως το πέπλο της το οποίο η λέαινα ξεσκίζει καταματώνοντάς το.Σε λίγο φτάνει ο Πύραμος, βλέπει το ματωμένο πέπλο και νομίζει ότι η αγαπημένη του έχει κατασπαραχθεί από το λιοντάρι.

"Ο Πύραμος το γέμισε το σάλι με δάκρυ και φιλί !

...Είχε ζωσμένο πάνω του σπαθί.

Το έμπηξε βαθιά στα σωθικά του,

κι όπως ακόμα έκαιγε η πληγή

το τράβηξε την ώρα του θανάτου"

Μην μπορώντας να ζήσει χωρίς αυτή, τράβηξε το σπαθί του και το κάρφωσε στο πλευρό του. Το αίμα τινάχθηκε με πίεση και πιτσίλησε τα άσπρα μούρα...

"Το αίμα σαν πίδακας τινάζεται ψηλά
και το δεντρί ραντίζει

κάνοντας τη χροιά του πορφυρή...

και ποτισμένη η ρίζα του κι εκείνη

ανέβασε πορφύρα στους καρπούς

και πέρασε στα μούρα τη βαφή της".

Στο μεταξύ, η Θίσβη συνήλθε από το φόβο της και δειλά - δειλά βγήκε από την κρυψώνα της να δει τι απέγινε η λέαινα. Τότε αντίκρυσε τον αγαπημένο της νεκρό. Ταραχή, απόγνωση, απελπισία, όλα μαζί την οδηγούν στο μοιραίο. Χωρίς τον αγαπημένο της η ζωή δεν έχει αξία.

"Κι αν ήταν μοναχά να μας χωρίσει ο θάνατος,

τώρα μήτε κι αυτός μπορεί να σε κρατήσει μακριά μου"

"Πύραμος και Θίσβη", ανωνύμου, 17ου αι.

Στήνει το σπαθί του Πύραμου όρθιο και πέφτει επάνω.
Πεθαίνοντας, λέει ο μύθος, παρακάλεσε τους θεούς να φροντίσουν ώστε να ενταφιαστούν στον ίδιο τάφο κι ακόμη οι καρποί της μουριάς να έχουν όταν ωριμάσουν το σκούρο κόκκινο χρώμα του αίματος, σε ανάμνηση της άτυχης αγάπης τους.

"...και συ μουριά,σκεπή σε λίγο και για τα δυο κορμιά
που θα πλαγιάζουν από κάτω,
κράτα σημάδια από το φονικό:
πένθιμο κάρπιζε και μαυροφορεμένο,
θύμιζε με το χρώμα του καρπού αίμα διπλό και αδικοχυμένο!"

Κι αφού με Σαίξπηρ ξεκινήσαμε, ας τελειώσουμε με τον ίδιο και με την προτροπή του για τις αντίπαλες οικογένειες των αδικοχαμένων νέων:

"Πένθιμη ειρήνη τούτη η αυλή μας δίνει
κι ο ήλιος από τον πόνο του πηγαίνει να κρυφτεί.
Ελάτε να σκεφτούμε:
Δικαιοσύνη, πρέπει σ’ αθώους και φταίχτες να δοθεί.
Τι έτσι πικρή δεν στάθη άλλη καμία,
σαν των παιδιών αυτή την ιστορία".

ΟΙ ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ: 

1. Στο τέλος της δεκαετίας του 1760 ο γερμανός συνθέτης, τραγουδιστής και δάσκαλος μουσικής, απο τους δημοφιλέστερους  του 18ου αιώνα, Αντολφ Χάσσε στήνει  την δυο πράξεων όπερα του: "Piramo e Tisbe" βασισμένη στο κείμενο του Οβίδιου απο τις "Μεταμορφώσεις".
Το λιμπρέτο συντάχθηκε από τον Μάρκο Κοτελίνι και ο συνθέτης κατέτασσε αυτό το τραγικό ιντερμέτζο του στις καλύτερες δημιουργίες του, αν όχι η καλύτερη!

Πρόκειται για μουσική δημιουργία αρκετά πολύπλοκη με σύνθετα ρετσιτατίβι και άριες. Mε ρέουσες, φωνητικές γραμμές που επιτρέπουν στους ερμηνευτές να υπογραμμίσουν το λιμπρέτο και να φωτίσουν το νόημα των στίχων. Την περίοδο σύνθεσης της όπερας ο Χάσσε είχε απομακρυνθεί από την da capo aria υιοθετώντας πιο ελεύθερες και ακανόνιστες φόρμες έκφρασης και για την ορχήστρα και για τις φωνές με τις λαμπρές μελωδίες να ακολουθούν η μια την άλλη. 

Johann Adolf Hasse - Piramo e Tisbe:

2. Eίχε προηγηθεί η ποιμενική όπερα "La Thisbe" του  Μπολονέζου αρχιβιολιστή και μαέστρου στην Αυλή της Βυτεμβέργης, Giuseppe Antonio Brescianello, ο οποίος παρουσίασε το σκηνικό έργο στο θέατρο του Παλατιού το 1718.
Το λιμπρέτο του Pier Jacopo Martello βασίστηκε επίσης στο επεισόδιο από τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου.

Eίναι η μοναδική όπερα του Brescianello, έργο υψηλής αισθητικής μπαρόκ, που εμφανίζει επιρροές από Αλμπινόνι και Βιβάλντι και προϊδεάζει το μελωδικό ύφος του Χάσσε.

Ακούμε την άρια της Θίσβης:

3. Στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου στηρίχτηκε και το λιμπρέτο για την  tragédie en musique των Γάλλων συνθετών, Françoise Rebel και Françoise Francoeur (μουσικοί διευθυντές της Όπερας του Παρισιού, που μαζί συνέγραψαν πολλά σπουδαία έργα με μεγάλη επιτυχία παραστάσεων) που έκανε πρεμιέρα στη λαμπρή αίθουσα της Παρισινής Όπερας το 1726. Η όπερα διανθισμένη με μπαλετικά μέρη, χαρακτηριστικό της Γαλλικής μουσικής σχολής, και μια σειρά λαϊκών χορών(Sarabande, Musette κλπ) που απολαμβάνουμε:

François Rebel & François Francoeur: "Pyrame et Thisbée":

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα των Mythologists

Για την Ημέρα των Ερωτευμένων: Σαίξπηρ - Μπετόβεν...

"Romeo and Juliet, death scene", F. S. Muschamp
(shakespeareitalia)

"Αγαπησιάρικη", σήμερα ξημέρωσε η μέρα, με τον Άγιο Βαλεντίνο να μάς θυμίζει πως ο έρωτας δίνει ώθηση, εμπνέει και μεγαλουργεί...

Δεν είναι τυχαίο που οι πρόγονοί μας τοποθετούν τον Έρωτα στην αρχή της πλάσης μαζί με το Χάος και τη Γαία ...Ο Έρωτας ένας μεσολαβητής ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους, ενθαρρύνει και διευκολύνει τη γέννηση και τη δημιουργία. Εμπνέει κάθε μορφή τέχνης.
Ετσι, στη χώρα της ποίησης και της μουσικής θ' αναζητήσουμε σήμερα την ερωτική φωλιά, να συγκινηθούμε από τη δύναμη και το μεγαλείο του συναισθήματος που ακόμα και επί του θανάτου κυριαρχεί...



ΡΩΜΑΙΟΣ:

Αγάπη μου, γυναίκα μου! Ω! της αναπνοής σου
το μέλι το ερούφησεν ο Θάνατος[...]
Αχ, Ιουλιέτα, φως μου,
πως είσαι τόσον εύμορφη ακόμη; Μη αλήθεια
ο Θάνατος ο άυλος ερωτευμένος είναι;[...]
Εδώ, εδώ θα εύρω αιώνιον ανάπαυσιν.
Ιδέτε ύστερην φοράν, ω 'μάτια μου! Χαρήτε
το ύστερον αγκάλιασμα, ω χέρια μου! Ω χείλη,
εσείς, ω θύραις της πνοής, μ' ένα σεμνόν φιλί σας
σφραγίσετε το πάκτωμα, που κάμνω με τον Χάρον![...]
Καλώς σε ηύρα αγάπη μου!
(Πίνει το δηλητήριο)
[...]

ΙΟΥΛΙΕΤΑ

ω πάτερ μου παρήγορε, ο άνδρας μου πώς είναι;
Το ενθυμούμαι καθαρά πού έπρεπε να ήμαι·
ηξεύρω πού ευρίσκομαι. Πού είναι ο Ρωμαίος;[...]
Τι έχεις, άνδρα μου γλυκέ, ‘ς το χέρι σου σφιγμένον;
Ποτήρι; Σ' εθανάτωσε παράκαιρα φαρμάκι!
Όλον το 'πήρες, ω κακέ; δεν άφησες κ' εμένα
σταλαγματιάν, κατόπιν σου να έλθω; θα φιλήσω
τα χείλη σου. Επάνω των ίσως φαρμάκι μένει,
και με το βάλσαμον αυτό 'μπορέσω ν' αποθάνω.
(Τον ασπάζεται-Αρπάζει το ξίφος του Ρωμαίου)
-Καλότυχον μαχαίρι,
χώσου εδώ και σκούριαζε, και δος μου ν' αποθάνω!
(Αυτοκτονεί και πέφτει πάνω στο Ρωμαίο).

[Ρωμαίος και Ιουλιέτα", Σαίξπηρ, Πράξη 5η, Σκηνή 3η-μτφ:Δ. Βικέλας]

Θρυλείται πως όταν ο Μπετόβεν ολοκλήρωνε το β' μέρος, "Adagio affettuoso ed appassionato" σε ρε ελ. από το "Πρώτο Κουαρτέτο Εγχόρδων" είχε κατά νου την Σκηνή του τάφου από το Σαιξπηρικό "Ρωμαίος και Ιουλιέτα"...

Ο νεαρός Μπετόβεν την εποχή σύνθεσης του Κουαρτέτου

Το παραδέχτηκε σε φίλο του που τού είπε πως η ακρόαση τού δημιούργησε την αίσθηση αποχωρισμού δυο εραστών...
Σύμφωνα με τον βιολιστή Karl Amenda, καρδιακό φίλο του Μπετόβεν, ο συνθέτης είχε γράψει στην παρτιτούρα υποδείξεις-φράσεις από το λογοτεχνικό απόσπασμα, όπως: "παίρνει το μαχαίρι"..."σκοτώνεται" ... " στερνός στεναγμός".



Το αριστούργημα του Σαίξπηρ μιλά για έναν έρωτα καταδικασμένο από τ' αστέρια, που πάντα συγκινεί...Εργο, που ταξιδεύει μέσα στο χρόνο ως ένα σύμπαν του αιώνιου κόσμου των αισθημάτων. Ο ποιητής αξιοποιεί κάθε στοιχείο της ερωτικής ιστορίας, που στα χέρια του παίρνει αριστουργηματικές διαστάσεις! Μνημειώδες, κάθε ποιητική αράδα του υμνεί τον έρωτα ως μοίρα, ως ισχυρή δύναμη, που εκπληρώνει η αιωνιότητα του θανάτου.

O Μπετόβεν αφιέρωσε το Κουαρτέτο στον Βοημό αριστοκράτη, Γιόσεφ Φραντς φον Λόμπκοβιτς και το συνέθεσε αρχές της δεκαετίας του 1790(ων εικοσάχρονος), όταν δεν γνώριζε ακόμη τη δομή αυτής της μουσικής φόρμας..Ετσι, η επεξεργασία είναι μάλλον τυπική για τον νεαρό συνθέτη, με συγκρατημένη ανάπτυξη θεμάτων και μάλλον άτολμη μετατροπική πορεία.
Παρόλα αυτά, το ένστικτό του οδήγησε την έμπνευσή του μοναδικά, γιατί ο έρωτας -αλήθεια είναι- θα τυραννούσε εφόρου ζωής τον τιτάνα της Μουσικής...
Ο Μπετόβεν , ένας "άτυχος" σε γενικές γραμμές στον τομέα αυτό, μια ζωή αναζητούσε την ερωτική φωλιά σε μια "αθάνατη αγαπημένη", που όμως έμεινε γρίφος στην αιωνιότητα...


Το Κουαρτέτο έχει βαθιά αποτυπωμένη τη σφραγίδα του Χάυντν. Ωστόσο ο λαμπρός, ορμητικός χαρακτήρας της πρώιμης Μπετοβενικής σύνθεσης γίνεται αισθητός αμέσως.
Η επιλογή της τονικότητας(ρε ελ.) παραπέμπει στους θυελλώδεις και τραγικούς συσχετισμούς με συνθέσεις σε αυτή την κλίμακα του Μότσαρτ (Ρέκβιεμ).

Η θλίψη από έρωτα είναι το μουσικό πέπλο που περιβάλλει το σύνολο του μέρους και ο Μπετόβεν καλεί τον ακροατή να αντιμετωπίσει την τραγωδία της απώλειας κατάματα, να αναζητήσει τη λύτρωση στην πεποίθηση πως ο έρωτας βρίσκει δικαίωση στο σμίξιμό του με την αιωνιότητα του θανάτου.

Beethoven: "String Quartet No. 1, Adagio affettuoso ed appassionato":

Σερενάτα για τη Μουσική...

 

(Για την Παγκόσμια Ημέρα Μουσικής, της Τέχνης της μάγισσας,
που ενώ πατάς στη γη, σε τινάζει στον αέρα...)

"Serenade to Music", Walter Firle 
(από:pinterest)

Ημέρα Μουσικής η σημερινή, 21 του Ιούνη, της υψηλότερης αποκάλυψης του πνεύματος (Μπετόβεν)

αυτής, που δίνει ψυχή στις καρδιές και φτερά στη σκέψη (Πλάτων),

Φτερά με τα οποία η ψυχή μας και το είναι μας φτερουγίζουν στους ουρανούς(Σούμαν)

Της Μουσικής, που' ναι η γλώσσα που μας οδηγεί στα σύνορα του απείρου (Καρλάυλ)

Αυτή, που δίνει ζωή στα όνειρα απ' τη μια ...και παρασταίνει τη ζωή "σαν όνειρο" απ' την άλλη (Καλομοίρης) γιατί,

όλοι το γνωρίζουμε πως:
Χωρίς μουσική η ζωή θα ήταν ένα σφάλμα (Νίτσε)...




Τιμάμε τη σημερινή μέρα με τη σύνθεση: "Serenade to Music" του Ralph Vaughan Williams.

Ραλφ Βον Ουίλιαμς

Πρόκειται για φωνητικό έργο γραμμένο για 16 λυρικούς ερμηνευτές όλων των φωνών(σοπράνι, κοντράλτι, μπάσοι, βαρύτονοι και τενόροι) με συνοδεία ορχήστρας.
Είναι σύνθεση του 1938 και αφιερώθηκε στον μαέστρο, Sir Henry Wood, για τη συνολική του προσφορά στη Μουσική.

Συνθέτης και μαέστρος έκαναν και την επιλογή των 16 διακεκριμένων βρετανών σολιστών της πρώτης συναυλίας. Οι τραγουδιστές άλλοτε τραγουδούν σόλο κι άλλοτε σε συνδυαστικές ομάδες φωνών σαν χορωδία…

Το κείμενο είναι προσαρμογή αποσπάσματος από την 5η Πράξη του Σαιξπηρικού: "Ο έμπορος της Βενετίας", που αναφέρεται σε ένα διάλογο για τη μουσική, που εξυμνεί τις χάρες και τις αρετές εκείνων που ασχολούνται με τη μουσική τέχνη και πώς επιδρά στην ψυχή και το πνεύμα τους.

Ο Βον Ουίλιαμς  ακολούθησε μεν τη σειρά του Σαιξπηρικού κειμένου, όμως σε κάποια σημεία αφαιρεί λέξεις, φράσεις ή και ολόκληρους στίχους….

Το Σαιξπηρικό κείμενο:

ΛΟΡΕΝΣΟΣ:

Ιδέ το φως του φεγγαριού, εδώ γλυκοκοιμάται

Κάθισε εδώ ν'ακούσωμεν της μουσικής τον ήχο,

στ’αυτί να σιγοέρχεται η νύχτα κι η γαλήνη

θα συντροφεύουν τους γλυκούς της αρμονίας φθόγγους.

Κάθου κοντά μου.Κοίταξε του ουρανού ο θόλος

πώς είναι ολοκέντητος μ’ολόχρυσα δισκάκια

Και το μικρότερο το φως απ’όλα αυτά που βλέπεις, 

υμνολογεί σαν Άγγελος εκεί όπου κινείται

εις τους χορούς των Χερουβείμ με τα αθώα μάτια

Κ’εις κάθε άυλην ψυχή ειν’αρμονία τόση

[…]

(Εισέρχονται οι μουσικοί)

ΛΟΡΕΝΣΟΣ

Ελάτε, ω!την Άρτεμη ξυπνήσετε με ύμνους!

Ο ήχος στης κυρίας σας την ακοήν να φτάσει

κι η μουσική γλυκά γλυκά να μας την φέρει πίσω.

(Παιανίζει η μουσική)

ΓΕΣΙΚΑ

Όταν ακούω μουσική ποτέ φαιδρά δεν είμαι

ΛΟΡΕΝΣΟΣ

Ο λόγος είναι επειδή το πνεύμα σου προσέχει

Ο άνθρωπος που μέσα του δεν έχει αρμονίαν

και όπου δεν τον συγκινεί των ήχων η μαγεία

είναι ικανός δι' αρπαγάς και δόλους κι απιστίας

το πνεύμα του εργάζεται θαμπά ωσάν τη Νύχτα

και μαύραι σαν το Έρεβος αι κλίσεις της ψυχής του

Ποτέ, μην εμπιστεύεσαι κανένα αυτού του είδους

ΠΟΡΚΙΑ

Άκουε, παίζει μουσική!

ΝΕΡΙΣΣΑ

Η μουσική σου είναι!

ΠΟΡΚΙΑ

Παίζει γλυκύτερα θαρρώ παρ’ όταν είναι μέρα

ΝΕΡΙΣΣΑ

η γλύκα είναι στης νυχτός την σιωπήν , κυρία

ΠΟΡΚΙΑ

Ω, πόσα πράγματα αποκτούν υπόληψη και φήμη

(προς τους μουσικούς: ) Σωπάτε!

Άι, με τον Ενδυμίωνα κοιμάται η Σελήνη

κι αφήσετέ την ήσυχη! (Παύει η μουσική)

στ’αυτί να σιγοέρχεται η νύχτα κι η γαλήνη

να συντροφεύουν τους γλυκούς της αρμονίας φθόγγους"

(Σαίξπηρ: "Δράματα-Ο έμπορος της Βενετίας", μτφ: Δ. Βικέλας)

Αξίζει να σημειωθεί πως στην πρώτη εκτέλεση της "Σερενάτας" του Βον Ουίλλιαμς, παρών στο ακροατήριο ήταν και ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ, που ακούγοντάς τη, κυριευμένος από τη μελωδικότητα και το λυρισμό της άρχισε να κλαίει γοερά...

Η Σερενάτα ξεκινά με μια ασυνήθιστης ομορφιάς μελωδία από το σόλο βιολί σκιαγραφώντας την ειδυλλιακή νυχτερινή ατμόσφαιρα του κήπου , όπου λαμβάνει χώρα ο διάλογος περί Μουσικής.
Η υψίφωνος εισέρχεται με μια μουσική φράση σε ανιόντα διαστήματα για να δηλώσει  "τους γλυκούς της αρμονίας φθόγγους". 

Οι στίχοι που περιγράφουν  "του ουρανού το θόλο που' ναι ολοκέντητος μ’ολόχρυσα δισκάκια" ανατίθενται σε αντρικές φωνές, που αποδίδουν γοητευτικά την με απλό στροφικό τρόπο, έντονης όμως λυρικής διάθεσης, μελοποίηση...
Η λαμπρότητα των χάλκινων σαλπίγγων γίνεται εμφανής στη συνέχεια, όπου φανφαρόζικα εξαγγέλουν "το ξύπνημα της Άρτεμης με ύμνους"...
Έπεται ένα μελαγχολικού ύφους απόσπασμα να συνοδεύσει το στοχασμό του ποιητή: "Ο άνθρωπος που δεν τον συγκινεί των ήχων η μαγεία είναι ικανός δι' αρπαγάς και δόλους κι απιστίας..."

Τα εξαγγελτικά σαλπίσματα της Άρτεμης επιστρέφουν σε ένα σύντομο μοτίβο για να οδηγήσουν στη γαλήνια εναρκτήρια μελωδία, πού ολοκληρώνει τη σύνθεση μέσα σε μελωδική σιγαλιά ευδαιμονίας και ψυχικής ευφορίας. Οι σολίστες υπογραμμίζουν το συναίσθημα περί δύναμης της Μουσικής στις καταληκτικές λέξεις "γλυκιά αρμονία",  αφήνοντας τους ακροατές "να φτερουγίζουν στους ουρανούς", καθώς ακούγεται το τελικό μοτίβο που καταλήγει σε μιαν ηπιότατη, σχεδόν εξαϋλωμένη πτώση.

Ralph Vaughan Williams: "Serenade to Music" / Henry Wood:

...με τη μαγεία της Σαιξπηρικής "Τρικυμίας"...

"Ariel and Prospero",William Hamilton

"Τώρα τα μάγια μου όλα είναι λυμένα,

κι ό, τι δύναμ' έχω είναι από μένα...[...]

που κι αυτή 'ναι ξέθωρη. Τώρα είν' αλήθεια,

ή πρέπει εδώ (σ΄αυτό το νησί) εσείς να με περιορίσετε

ή πίσω στη Νάπολη να με γυρίσετε.

Αφού πήρα πίσω τη δουκαρχία μου,

και τον επίβουλο συγχώρεσα,

ας μη με κλείσει η μαγεία σας σε τούτο το γυμνό νησάκι

αλλά να μ' ελευθερώστε βάλτε ένα καλό χεράκι.

Μία καλοπροαίρετη πνοή σας πρέπει να φουσκώσει τα πανιά μου,

αλλιώς ο σκοπός μου χάνεται,

που ήταν μόνον να αρέσω.

Τώρα δεν έχω πια πνεύματα για να προστάζω,

τέχνη για να μαγεύω, και το τέλος μου είναι η απελπισία,

αν δεν με σώσ' η προσευχή, πού 'χει άρματα τόσο δυνατά,

ώστε πολιορκεί και στενεύει το θείο Έλεος κι απ' όλα τα σφάλματα λυτρώνει.

Έτσι να 'ν' τα κρίματά σας σχωρεμένα,

δώστε μου καλόγνωμα συγχώρεση κι εμένα"

(Απόσπασμα από το Σαιξπηρικό θεατρικό: "ΤΡΙΚΥΜΙΑ")

1η Νοεμβρίου 1611 κάνει πρεμιέρα στο Λονδίνο το έργο του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ: "Η Τρικυμία-The Tempest"
Πρωταγωνιστής του έργου είναι ο Πρόσπερος, έκπτωτος Δούκας του Μιλάνου, εξόριστος σ' ένα νησί που συνδιαλέγεται με αόρατες δυνάμεις και εξουσιάζει στοιχεία της φύσης. Ένας μάντης, δηλαδή, ένας κατακτητής της ύψιστης γνώσης
Ανάμεσά τους κι ένα ξωτικό, αγαθό μα ικανότατο πνεύμα ο Αριήλ, υπηρετεί πιστά τον Πρόσπερο, αφού εκείνος τον είχε σώσει όταν παγιδεύτηκε στον κορμό ενός δέντρου από τη μάγισσα Σύκοραξ. Η μαγεία κυριαρχεί, όμως είναι και κείνη που στο τέλος θα δώσει τη δίκαιη λύση. Ο Πρόσπερος, αφού συγχωρήσει όσους τον αδίκησαν, θα απελευθερώσει τα πνεύματα που εξουσιάζει και θα εγκαταλείψει για πάντα τη μαγεία.

Το κορυφαίο Σαιξπηρικό έργο είναι το κύκνειο άσμα του άγγλου δραματουργού, με το οποίο αποχαιρέτησε το κοινό του:

"να 'ν' τα κρίματά σας σχωρεμένα,

δώστε μου καλόγνωμα συγχώρεση κι εμένα"

Ο Σαιξπηρικός λόγος είναι αναμφισβήτητα συναρπαστικός! Στην "Τρικυμία" δε, λόγος διδακτικός και  συνάμα ντυμένος τον πλούτο της πάνσοφης αφέλειας που διακρίνει την μαγεία του παραμυθιού!

Από τη "Τρικυμία" έχουν εμπνευστεί αρκετοί συνθέτες.

1. Γι' αυτό το φθινοπωρινό βράδυ ξεχωρίζω τη σύνθεση του Χένρι Πέρσελ, απ' όπου προτείνω να ακούσουμε το όμορφο, μελωδικό "τραγούδι του Άριελ", με τίτλο : "Dry Those Eyes":

"Prospero, Miranda and Ariel" αγνώστου

2. Στην Σαιξπηρική "Τρικυμία" πάτησε και ο Εκτόρ Μπερλιόζ, όμως και συγκεκριμένα στο λυρικό μονόδραμά του: "Επιστροφή στη Ζωή", έμπνευση από τον έρωτά του για την Μαρί Μοκ. Μάλιστα σε μια επιστολή του προς φίλο γράφει:

"Έχω μεγάλη έμπνευση!Μόλις τέλειωσα μια μεγάλη σύνθεση για χορωδία,

δύο πιάνα και ορχήστρα, για το θέμα της "Τρικυμίας", του Σαίξπηρ.

Δεν το γνωρίζει, μα έμπνευσή μου είναι ο καλός μου άγγελος,

το όμορφό μου Άριελ, η Marie!"

Σε αυτό το έργο διαλογίζεται με τον Σαίξπηρ και το τελευταίο θριαμβευτικό "χορωδιακό των πνευμάτων" σε στυλ φαντασίας είναι εμπνευσμένο από την "Τρικυμία".

"Το ναυάγιο-ΤΡΙΚΥΜΙΑ", Πράξη I, χαρακτικό Benjamin Smith

3. Τα "Τρία Τραγούδια του Σαίξπηρ" του Ralph Vaughan Williams είναι μικρής κλίμακας χορωδιακά έργα για χορωδία a capella, που χαρακτηρίζονται από πυκνή μουσική γραφή και άφθαστη εκφραστικότητα.
Στο 1ο που έχει τίτλο "Full Fathom Five" και είναι από την πρώτη πράξη της Τρικυμίας, δίνεται η εικόνα του απόκοσμου. Η μουσική ηχεί κάπως νοσηρή, εκφράζει ένα ρέκβιεμ για κείνους που χάνονται στη θάλασσα, κάτι που πετυχαίνεται με τη χρήση περίεργων αρμονιών.

Σε βάθος απύθμενο κοίτεται

το σώμα του πατρός σου

κοράλια είναι τα κόκκαλα,

τα μάτια μαργαρίτες.

Κάθε φθαρτό της φύσης του

μέσα στο κύμα παίρνει

ξένη μορφή πολύτιμη,

και οι κόρες της θαλάσσης

απ' ώρα σ' ώρα σήμαντρο

βαρούν για τη θανή του.

Άκου τες! τώρα τες γροικώ,

Ντιν-ντον, νεκρά σημαίνουν.

Ντιν-ντον…"

(Μετ:Ιακ.Πολυλά)

Μουσικές αναφορές στον "Κοριολανό"...

 

"O άγγλος ηθοποιός John Philip Kemble
στο ρόλο του Κοριολανού του Σαίξπηρ"
Sir Thomas Lawrence

"Αουφίδιος: 

Δεν σε γνωρίζω: πώς ονομάζεσαι;

Κοριολανός: 

Είμαι ο Γάιος Μάρκιος, αυτός που μεγάλες συμφορές και δυστυχήματα προξενήσε -σε σένα ιδίως- και σ' όλους τους Ουλούσκους.
Μάρτυρας όσων λέγω, το παρωνύμιό μου: "Κοριολανός".
Οι πολύπονες  υπηρεσίες μου, οι έσχατοι κίνδυνοι και το υπέρ της αγνώμονος πατρίδος μου χυθέν  αίμα.
[...] 
μόνον αυτό το όνομα μ' απέμεινε.
Ο φθόνος και η σκληρότητα του λαού, εξαφάνισαν όλα τα υπόλοιπα.
Ανέχτηκαν να εκδιωχθώ απ' τη Ρώμη  μετά συριγμών.
Προσέρχομαι στην εστία σου, όχι γιατί φοβάμαι το θάνατο, αλλ' απ' το μίσος και την επιθυμία να εκδικηθώ αυτούς που μ' εξορίσαν..."


(Σαίξπηρ:"Κοριολανός", Πράξη IV, Σκηνή 5η-, μτφ: Μ. Δαμιράλης, εκδ.Παρνασσού, σελ. 69-70)




Σαν σήμερα 26 Απριλίου 1564, τρεις μέρες από τη γέννησή του, βαφτίστηκε ο Σαίξπηρ και μάς δίνει αφορμή για μερικά αποσπάσματα από τον "Κοριολανό" του.

"H μητέρα και άλλοι συγγενείς εκλιπαρώντας τον Κοριολανό",
Nicolas Poussin

Ο άγγλος δραματουργός αφηγείται την ιστορία του Κοριολανού, ενός Ρωμαίου στρατιωτικού με το όνομα Γάιος Μάρκιος.
Πήρε όμως το παρατσούκλι  "Κοριολανός" λόγω της εξαιρετικής ανδρείας του, όταν κυρίευσε τα Κορίολα,  πόλη των Ουόλσκων, το 493 π.Χ.
Όταν κινήθηκε εναντίον της γενέτειράς του, Ρώμης με σκοπό να την αφανίσει, αναφέρεται το επεισόδιο με τις Βολουμνία και Βιργιλία, μητέρα και σύζυγό του αντίστοιχα, που έπεσαν στα γόνατά του ζητώντας του να σταματήσει γιατί δεν θα άντεχαν να γίνει καταστροφέας της πατρίδας του.

"H Boλουμνία εκλιπαρεί τον Κοριολανό",
Richard Westall

Και περιγράφει ο Σαίξπηρ τη συγκινητική σκηνή:

"Κοριολανός: 
"Ω, μήτερ, μήτερ! Ιδέ!οι ουρανοί ανοίγονται, ω, μήτερ, ήρασον νίκη ευτυχή μεν για τη Ρώμη, αλλά για τον υιόν σου, πιστεψέ το, η νίκη αυτή θ'αποβεί καταστροφική ως θανάσιμος. 
Αλλ'ας συμβεί ό,τι συμβεί. 
(γυρνώντας προς τον Αουφίδιο):
Αουφίδιε, αδυνατώ να εξακολουθήσω τον πόλεμο. Πες μου φίλτατε, εσύ αντί εμού, θ'άκουγες τη μητέρα σου λιγότερο;"


(Σαίξπηρ:"Κοριολανός", Πράξη V, Σκηνή 2η-, μτφ: Μ. Δαμιράλης, εκδ.Παρνασσού, σελ. 88-89)




Mια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα ο Κοριολανός, παράτολμος, θυελλώδης και παρορμητικός στο έπακρο, ο Πλούταρχος στους "Παράλληλους Βίους" του τον παραλληλίζει με τον Αλκιβιάδη.



Οι ΜΟΥΣΙΚΕΣ αναφορές:



1) L.V. Beethoven:  "Εισαγωγή Κοριολανός, έργο 62". 

Γράφτηκε και παρουσιάστηκε στη Βιέννη το 1807. Παρότι ο Μπετόβεν θαύμαζε τον Σαιξπηρικό λόγο, η Εισαγωγή του "Κοριολανός" δεν γράφτηκε από το δράμα του Σαίξπηρ, αλλά από το ομώνυμο δράμα του αυστριακού θεατρικού συγγραφέα Χάινριχ Γιόζεφ φον Κόλιν. Ο Κόλιν στηρίχτηκε στις περιγραφές του Πλούταρχου σε γερμανική μετάφραση, ενώ ο Σαίξπηρ είχε βασιστεί στον Πλούταρχο επίσης, αλλά στην αγγλική μετάφραση του 1579 από τον Sir Thomas North.

Ετσι εξηγείται και η χαρακτηριστική διαφοροποίηση στο τέλος του δράματος. Στον Σαίξπηρ ο Κοριολανός δολοφονείται,  ενώ στον φον Κόλιν αυτοκτονεί. Ένας τραγικός ήρωας, στο πλαίσιο των γερμανικών ρομαντικών ιδεών.
Ο Σαίξπηρ προτιμά τη δολοφονία του ήρωα από συνωμότες, καταδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο την αποστροφή του για το ανώνυμο πλήθος, αυτή την "πρόστυχη μάζα", όπως την αποκαλούσε.

O Mπετόβεν αναπτύσσει τα θέματα του στη ντο ελάσσονα, κλίμακα με την οποία επιθυμεί να εκφράσει τη μαχητικότητα του Κοριολανού, ενώ στη συνέχεια μεταφέρεται στην τρυφερής αύρας μι ύφ., εκφράζοντας τις εκκλήσεις της μητέρας του να σταματήσει.

Θα ακούσουμε την Εισαγωγή υπό την μπαγκέτα του Αρτούρο Τοσκανίνι, καθώς ήταν έργο που ανήκε στο βασικό του ρεπερτόριο και ηχογράφησε αρκετές φορές.

 Beethoven:" Coriolan Overture", Toscanini

2) Αntonio Caldara: 

Περίπου έναν αιώνα νωρίτερα στη Βιέννη επίσης, ο λαμπρός Ιταλός μουσικοσυνθέτης γράφει για τα γενέθλια της αυτοκράτειρας το:  "Marzio Coriolano", μια θριαμβευτικού ύφους όπερα, όπου συνδυάζονται  η ιταλική μελοδραματική εκφραστικότητα με τη γερμανική αντιστικτική αυστηρότητα… Διακρίνεται για την λαμπρή ενορχηστρωτικά, εισαγωγή της με τα μοτίβα να μοιράζονται σάλπιγγες και όμποε και θορυβώδη κρουστά να υπογραμμίζουν το ρυθμό χαρακτηριστικά.

 Antonio Caldara: "Marzio Coriolano, Introduzione":

3) Giacomo Puccini Sr :

Πρόκειται για τον συνονόματο προπάππο του αγαπημένου συνθέτη, Τζάκοπο από την Τοσκανική Λούκα. Ήταν ο πρώτος από τιςπέντε "γενιές συνθετών Πουτσίνι" με τελευταίο τον περίφημο βεριστή.
Ο προπάππος Giacomo ήταν δημοφιλής -στην εποχή του- οργανίστας και αγαπητός κυρίως για τα εκκλησιαστικής μουσικής, έργα του. Ομως, διακρίθηκε και για τις κοσμικές συνθέσεις του, στις οποίες ενσωματώνει στοιχεία τόσο της μπαρόκ όσο και της πρώιμης κλασικής περιόδου.

Από τον "Κοριολανό" του Σαίξπηρ είναι εμπνευσμένη η: "Marzio Coriolano Sinfonia".

4) Tη δεκαετία του '70 ο Σλοβάκος συνθέτης σύγχρονης-κλασικής, Jan Cikker γράφει την τρίπρακτη όπερα "Κοριολανός" σε λιμπρέτο βασισμένο στην ομώνυμη τραγωδία του Σαίξπηρ και τσέχικη  μετάφραση.

Σαίξπηρ - Προκόφιεφ: Ρωμαίος και Ιουλιέττα

[Αυτή την ανοιξιάτικη μέρα του 1891 γεννήθηκε ο ρώσος συνθέτης…
Την ίδια μέρα του 1564 είχε αφήσει την τελευταία του πνοή ο άγγλος δραματουργός…]

ROMEO and JULIET

ΡΩΜΑΙΟΣ

Σκηνή του Μπαλκονιού-Ρωμαίος και Ιουλιέττα»
Francis Bernard Dicksee

Όποιος δεν έπαθε πληγήν, γελά τον πληγωμένον!

(Η Ιουλιέτα φαίνεται εις το παράθυρόν της).

Αγάλια! 'ς το παράθυρον τι φως εκεί προβάλλει;
Ανατολή επρόβαλε, κ’ η Ιουλιέτα ήλιος!
Ήλιε γλυκέ, ανάτειλε και σβύσε την Σελήνην.
Ιδέ την απ' την ζήλειάν της αχνίζει και θαμπόνει,
διότι συ την ξεπερνάς 'ς την δόξαν και 'ς τα κάλλη.
[..]
ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Αχ

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ομιλεί. — Ομίλει,
ομίλει, άγγελε λαμπρέ! — Μου έλαμψες ‘ς το σκότος

ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Ρωμαίε, ω Ρωμαίε! Αχ! τι λέγεσαι Ρωμαίος;
Αρνήσου τον πατέρα σου, παραίτα τ' όνομά σου,
ή αν δεν θέλης, μοναχά πως μ' αγαπάς ορκίσου
και έπαυσα να λέγομαι του Καπουλέτου κόρη

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ν' ακούσω κι’ άλλα; ή αυτά με φθάνουν;

Ford Maddox Brown

ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Τ' όνομά σου
είναι ο μόνος μου εχθρός. Μοντέκης αν δεν ήσουν…
ΡΩΜΑΙΟΣ
Δεν' ξεύρω με τι όνομα να σου ειπώ ποιος είμαι·
το όνομα μου το μισώ, ω δέσποινα γλυκειά μου,
διότι το εχθρεύεσαι. Γραμμένον αν το είχα,
θα το εξέσχιζα εδώ.
ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Και ποιος σ' ωδήγησεν εδώ τον δρόμον σου να εύρης;

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ο Έρως, που μου έδειξε τον τρόπον να τον μάθω·
εκείνος έβαλε τον νουν, κ' έβαλα 'γώ τα μάτια.
Δεν είμ' εγώ θαλασσινός, αλλά και εις την άκρην
του κόσμου αν ευρίσκεσο, — και έως τ' ακρογιάλι
που βρέχει του ωκεανού το τελευταίον κύμα
δι’ ένα τέτοιον θησαυρόν τολμούσα ν' αρμενίσω...

(Απόσπασμα από το «Ρωμαίος και Ιουλιέττα» του Σαίξπηρ και την περίφημη «Σκηνή του Μπαλκονιού»)



Πρόκειται φυσικά για ένα κορυφαίο έργο του παγκόσμιου ρεπερτορίου! Η πιο διάσημη ερωτική ιστορία όλων των εποχών είναι αυτή που πλάθει ο άγγλος δραματουργός, Ουίλλιαμ Σαίξπηρ!
Εχει την τρυφερότητα της αγνής πρώτης αγάπης και συγκινεί κάθε ευαίσθητη ψυχή με την τραγική κατάληξη.

Ο Σεργκέι Προκόφιεφ συνέθεσε το μπαλέτο μετά από παραγγελία των Κίρωφ το 1935. Παραγγελία- ευκαιρία για κείνον, αλλά και πρόκληση, καθώς από καιρό επιθυμούσε να αναμετρηθεί με την συνθετική αποτύπωση ενός τραγικού έρωτα, έχοντας κατά νου το Βαγκνερικό "Τριστάνος και Ιζόλδη" και το "Πελλέας και Μελισσάνθη" του Ντεμπισί.

Είχε όμως, προβληματίσει τους συντελεστές, αλλά και την ηγεσία των Σοβιετικών η απόφασή του να δώσει αίσιο τέλος στην ιστορία των εραστών.
Έτσι, η πρεμιέρα άργησε....

Το μπαλέτο παρουσιάστηκε το 1938 στην τότε Τσεχοσλοβακία, που όμως δεν παρακολούθησε ο Προκόφιεφ, καθώς δεν τού επιτρεπόταν η έξοδος από τη χώρα.

Η έμπνευση που αντλεί ο ρώσος συνθέτης από το Σαιξπηρικό αριστούργημα οδηγεί σ' ένα μπαλέτο με κλασική πνοή κι έντονης δραματικότητας!
Xαρακτηριστικό στην ορχήστρα που συνοδεύει το μπαλέτο είναι η χρήση του σαξοφώνου. Ο Προκόφιεφ επιθυμούσε τη δημιουργία της ιδιαίτερης ατμόσφαιρας, που επιτυχάνεται με το λαμπρό ηχόχρωμα του νέου οργάνου.

Στη συνέχεια γράφτηκαν τρεις σουίτες μπαλέτου από τον συνθετη, καθώς και πιανιστικές εκδοχές της σύνθεσης.

Prokofiev: Romeo and Juliet- «Balcony Scene»/R.Nureyev –M. Fonteyn:

Στο φινάλε, ο Προκόφιεφ στήνει τη σκηνή όπου ο Ρωμαίος θέλει να μαχαιρωθεί, όταν βλέπει τη νεκρή αγαπημένη του. Στην προσπάθεια του φίλου του να τον συγκρατήσει από το εγχείρημα, ξεκινά μια πάλη μεταξύ τους, κατά τη διάρκεια της οποίας κι αφού έχει παρέλθει η επιρροή από το υπνωτικό φίλτρο που είχε πιει, η Ιουλιέττα ξυπνά...
Η σκηνή γεμίζει με χαρούμενους ανθρώπους, που παρακολουθούντον χορό του ζευγαριού... Τα συναισθηματα κορυφώνονται με τη δυναμική της μουσικής, που ολοένα γίνεται εντονότερη, καθώς οι τρισευτυχισμένοι εραστές αποχωρούν  από τη σκηνή χορεύοντας εν μέσω αποθεωτικών τυμπανισμών.

Όμως - όπως είπαμε- αυτή η διαφοροποιημένη από το Σαιξπηρικό κείμενο, εκδοχή, δεν άρεσε στους Σοβιετικούς. Έτσι, το μπαλέτο αναθεωρείται και το τέλος ξαναγράφηκε για να είναι τραγικό. Με αυτό τον τρόπο παρουσιάζεται σήμερα..

Prokofiev: "Romeo and Juliet, final scene":

Τα μέρη που αποκόπηκαν, χρησιμοποιήθηκαν από τον Προκόφιεφ σε άλλα έργα του. Όπως παραδείγματος χάριν στο Σκέρτσο της Πέμπτης Συμφωνίας του:

 Νομίζω, οι φιλόμουσοι και λάτρεις του μπαλέτου αυτού, δεν θα συγχωρούσατε την μη αναφορά μου στο εξαίρετο μέρος του "Χορού των Ιπποτών", μια κορυφαία "μουσική εικόνα" του καρναβαλικού χορού, βασισμένη σε ρυθμικότατα μοτίβα, κομψά και ντελικάτα μεν, δυσοίωνα δε, που προκαλούν αγωνία και εσωτερική αναταραχή για την εξέλιξη...
O Προκόφιεφ με τις ευρηματικές αρμονικές αναπτύξεις των θεμάτων δημιουργεί μια σκοτεινή, μυστηριώδη ατμόσφαιρα...

Prokofiev: "Romeo and Juliet - Dance of the Knights":

Για την πιανιστική εκδοχή της σύνθεσης, ο Προκόφιεφ επέλεξε δέκα θέματα του μπαλέτου, τα οποία τιτλοφόρησε: "Δέκα κομμάτια για πιάνο, Op. 75", απ' όπου θα ακούσουμε το  παραπάνω "Χορός των Ιπποτών ή Montagues and Capulets", Ν. 6 στην κατάταξη δια χειρός Γεβγιένι Κίσσιν, (πατήστε εδώ) 
και το Ν.10.:"Οι παρθένες με τα κρίνα", που αντικατοπτρίζει τον ελεγειακό χορό των νεαρών κοριτσιών δίπλα στην Ιουλιέττα που κείτεται στο νεκροκρέβατό της...

Ο κορυφαίος Σαίξπηρ αναφέρεται στο επεισόδιο στην 4η Πράξη της 5ης Σκηνής του δράματός του:


ΣΚΗΝΗ V, Πράξη IV:

Στον κοιτώνα  της Ιουλιέτας, η οποία βρίσκεται -υποτίθεται- νεκρή στο κρεβάτι της.
Εισέρχεται η παραμάνα της.

Juliet in deathbed, Frederic Leighton

ΠΑΡΑΜΑΝΑ:
[...]
Κυρία! Ιουλιέτα μου!... Αλλοίμονον! Βοήθεια!
Βοήθεια! Η κυρία μου απέθανε! Βοήθεια!
Ώρα κακή! τι ήθελα να γεννηθώ η μαύρη!
Λίγον ρακί! - Αυθέντα μου, κυρία μου, βοήθεια!
Ημέρα ωργισμένη!

(Εισέρχεται η Μάνα της Ιουλιέτας).

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
Τι έπαθες;

ΠΑΡΑΜΑΝΑ
Κύτταξ' εκεί! Δυστυχισμένη 'μέρα!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
Αλλοίμονον, αλλοίμονον! Παιδάκι μου, ζωή μου!
Ω! Αναστήσου, ή κ' εγώ μαζή σου θ' αποθάνω.
Βοήθεια! Βοήθεια! Ω! φώναξε να έλθουν.

(Εισέρχεται ο πατέρας)
[...]

ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ
Να την ιδώ... Τελειωμένη· κρύα·
το αίμα εσταμάτησε· εβάρυναν τα μέλη·
απεχαιρέτησ' η ζωή τα χείλη της προ ώρας·
ο Θάνατος απλώθηκεν επάνω ‘ς το κορμί της,
 'σαν παγωνιά παράκαιρη εις δροσερόν λουλούδι.

ΠΑΡΑΜΑΝΑ
Ώρα κακή μας 'πλάκωσε!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
 Ω συμφορά και πίκρα!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ
Ο Χάρος που την ήρπασε να την μοιρολογήσω,
μου έδεσε την γλώσσαν μου και φράζει την φωνήν μου...

Μπορείτε να δείτε την μπαλετική σκηνή εδώ.

Αναζητείστε και άλλες μεταγραφές για συνδυασμούς οργάνων( βιολί - πιάνο,... πιάνο - τσέλο, κλπ)

ΣΑΙΞΠΗΡ: Σονέτο 18..."Να σε συγκρίνω με μια μέρα θερινή;"

Έχει χριστεί ως εθνικός ποιητής της Αγγλίας και πολλοί τον αποκαλούν: "Βάρδο του Έιβον", καθώς  ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ γεννήθηκε το 1564 στο Στράτφορντ-απον-Έιβον.
Δεν γνωρίζουμε την ακριβή ημερομηνία γέννησής του, όμως με δεδομένο σύμφωνα με τα έγγραφα της  Εκκλησίας ότι βαφτίστηκε την 26 Απριλίου σε συνδυασμό με την πεποίθηση πως την εποχή εκείνη οι βαφτίσεις γίνονταν λίγες μόνο ημέρες μετά τη γέννηση, έχει επικρατήσει η γενέθλια επέτειος του κορυφαίου άγγλου ποιητή και θεατρικού συγγραφέα να γιορτάζεται την 23η Απριλίου, ημερομηνία ελκυστική για τους βιογράφους δεδομένου ότι ο Σαίξπηρ πέθανε αυτήν ακριβώς την ημέρα του 1616.

Την ιδιοφυία του αναγνώρισαν οι Ρομαντικοί, και οι Βικτωριανοί τον λάτρεψαν κυριολεκτικά, σε τέτοιο βαθμό που ο Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω έκανε λόγο για "βαρδολατρεία".



Στο ποιητικό σύμπαν του Σαίξπηρ η φόρμα που κατέχει ιδιαίτερη θέση είναι το "Σονέτο".

Ένα εγκώμιο στον έρωτα αποτελεί το σονέτο, που στην περίπτωση του ποιητή μας συνδυάζει διάνοια και μουσικότητα.

Πιο διάσημο από τα 154 σονέτα του Σαίξπηρ είναι το "Σονέτο 18".

Γράφτηκε περίπου το 1595, και οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι το ποίημα απευθύνεται σε έναν άνδρα, όπως και σε όλα τα σονέτα του από 1 έως 126, αντίθετα με τα υπόλοιπα, που αντικείμενο του πόθου του είναι η "Dark Lady", η ελκυστική, σκοτεινή μελαχρινή κυρία.

Με γρήγορο ρυθμό και πυκνή αναγεννησιακή γραφή, ο Σαίξπηρ ακολουθεί τη φόρμα του αγγλικού 14στιχου σονέτου, δηλαδή με τρία ομοιοκατάληκτα τετράστιχα που συμπληρώνονται από ένα καταληκτικό δίστιχο:

(etsy)

"Πώς να σε πω - καλοκαιριάτικο πρωί;

Έχεις πιο εύκρατη μορφή, πιο ερασμία·

γνωρίζω ανέμους που κι ο Μάης φυλλοροεί,

τα καλοκαίρια έχουν πάντα προθεσμία.

Κάποτε καίει ο επουράνιος οφθαλμός

και της χροιάς του ο χρυσός συχνά θαμπώνει,

κάποιος μοιραίος του καιρού αναπαλμός

την ομορφιά της ομορφιάς απογυμνώνει.

Μα εσύ αιώνιο θα έχεις καλοκαίρι

κι η ομορφιά σου δεν θ' απαλλοτριωθεί,

δεν θα επαίρεται ο Άδης πως σε ξέρει

καθώς θα γράφεσαι στου χρόνου την πληθύ.

Όσο ζουν άνθρωποι και βλέπουν θα γυρίζουν

σ' αυτούς τους στίχους και ζωή θα σου χαρίζουν.

(Ουίλλιαμ Σαίξπηρ: "Εικοσιπέντε σονέτα", εκδ. Άγρα, μτφ. Διονύσης Καψάλης)

Το συγκεκριμένο Σαιξπηρικό σονέτο έχει μελοποιήσει σ' ένα υπέροχο χορωδιακό ο σουηδός Nils Lindberg.
Μπορεί ο συνθέτης να μην είναι ευρεία γνωστός, όμως αφιερώστε λίγα λεπτά στην ακρόαση του έργου. Θα αποζημιωθείτε.

Ενα γλύκασμα για την ψυχή μας, μάς προσφέρεται από την "ψιθυριστή" μελωδία....
Η μουσική του Λίντμπεργκ, είναι κράμα κλασικής και λαϊκών στοιχείων της Σκανδιναβίας, με ανεπαίσθητες πινελιές τζαζ.

Nils Lindberg: "Sonnet 18, Shall I compare thee to a summer's day":

Το Σαιξπηρικό Σονέτο 18 έχει μεταφράσει και ο Βασίλης Ρώτας:

"Να σε συγκρίνω με μια ημέρα θερινή,

είσαι πιο ωραία γλυκός και πιο σεμνά ζωηρός.

Τα αβρά του Μάη μπουμπούκια καίει μια ριπή

κι έχει μικρή διορία ο πάγκαλος καιρός.

Πότε το ουράνιο μάτι υπέρμετρα φλογίζει,

πότε η χρυσή του η όψη θολοθαμπωμένη,

πότε το κάθε ωραίο από τ' ωραίο ξεφτίζει,

τυχαία είτε πορεία της φύσης το μαραίνει.

Μα το έαρ σου το αιώνιο δε θα ξεθωριάσει,

ούτε θα χάσει από τ' ωραίο το δικό σου,

ο Χάρος δε θα καυκηθεί πως σ' έχει πιάσει

αν με ρυθμούς αιωνίους περπατά ο καιρός σου.

Στήθια όσο θ' αναπνέουν και μάτια θα θωρούνε,

ετούτοις θα σου δίνουνε ζωή γιατί θα ζούνε"

(W.Shakespeare: "Τα σονέτα", εκδ. Ίκαρος, μτφ. Βασίλης Ρώτας - Βούλα Δαμιανάκου) 

Έξοχη -κατά την άποψή μου-και αυτή η μεταφραστική προσέγγιση, αν και κατά καιρούς έχει ειπωθεί πως στην προσπάθειά του να κάνει ρίμα, ο Ρώτας προδίδει το μέτρο και το νόημα.

Στο "Σονέτο 18" ο ποιητής υμνεί και αποθεώνει τη νεανική ομορφιά ! Ο Σαίξπηρ γοητευμένος από το κάλλος του νεαρού, τον διαβεβαιώνει ότι μέσω του έργου του τού προσφέρει την αθανασία, μια αιώνια συνέχεια στο χρόνο...

Χαρακτηριστική είναι και η ερμηνεία του σονέτου από τον κιθαρίστα και τραγουδιστή των Pink Floyd, David Gilmour, το οποίο ηχογραφήθηκε σε ένα παλιό πλωτό σπίτι στον Τάμεση που ο Γκίλμουρ μετέτρεψε σε στούντιο.
Η μουσική σε αυτή την περίπτωση είναι του συνθέτη και μαέστρου, Michael Kamen και αποτελεί μέρος του άλμπουμ: "To when love speaks", ένα μείγμα σκηνικών παραστάσεων με Σαιξπηρικά Σονέτα ερμηνευμένα από πλήθος καλλιτεχνών. Στο αρχικό άλμπουμ το Σονέτο τραγουδιέται από τον Bryan Ferry, που επειδή δεν μπόρεσε να παρευρεθεί σε παρουσίαση του άλμπουμ, πήρε τη θέση του ο Γκίλμουρ.
Καθώς το Σονέτο θεωρείται από πολλούς ως το απόλυτο ερωτικό ποίημα της αγγλικής γλώσσας, ο David Gilmour, το αφιέρωσε στην γυναίκα του.

Michael Kamen - David Gilmour: "Sonnet 18":

Τέλος, παραθέτω και δυο άλλες μεταφράσεις:

• του Στυλιανού Αλεξίου, ο οποίος αποφεύγει την κατά λέξη απόδοση και αφήνεται στην ποιητική ροή και στη μουσικότητα των ήχων, χωρίς να εμμένει στη ρίμα, που τη θεωρεί "κλουβί του σονέτου"

και

• τη νεότερη χρονολογικά μετάφραση της Λένιας Ζαφειροπούλου, μια αξιέπαινη προσπάθεια καθώς μεταφράζει και τα 154 σονέτα του Σαίξπηρ.

"Να σε συγκρίνω με μια μέρα θερινή;

Εσύ υπερέχεις σε απαλότητα και χάρη·

λυγίζει αέρας τα τριαντάφυλλα του Μάη

και δεν κρατούν τα καλοκαίρια μας πολύ.

Άλλοτε καίει πολύ των ουρανών η φλόγα,

θαμπώνεται άλλοτε η ολόχρυσή τους όψη·

τ’ όμορφο κάποτε χάνει την ομορφιά του

απ’ την πορεία της φύσης είτε από την τύχη.

Μα το δικό σου αιώνιο θέρος δε θα σβήσει,

της ομορφιάς την κατοχή δε θα τη χάσεις,

κι ο Χάρος δεν θα καυχηθεί πως μπήκες στη σκιά του·

θα λάμπεις πάντα εσύ μέσα σ’ αιώνιους στίχους!

Όσο θα βλέπουν μάτια κι άνθρωποι αναπνέουν,

οι στίχοι αυτοί θα ζουν κι εσύ θα ζεις μαζί τους."

(Σαίξπηρ: "Σονέτα", εκδ. Στιγμή, μτφ. Στ. Αλεξίου)

Michael Kamen - Bryan Ferry: "Sonnet 18"

"Να σε συγκρίνω με μια μέρα τού καλοκαιριού;

Είσαι γλυκύτερος εσύ και πιο ισορροπημένος.

Ταράζουν άνεμοι σφοδροί τα ανθύλλια τού Μαγιού·

Μικρή είν’ του θέρους η ζωή κι ο χρόνος μετρημένος.

Είναι φορές που τ’ ουρανού άγριο το μάτι καίει,

Άλλοτε η λάμψη του η χρυσή σβήνει απ’ τα μάγουλά του·

Κι όπως τυχαία κι άστατα πάντοτε η φύση ρέει,

Εκπίπτει κάθε τι όμορφο από την ομορφιά του.

Αλλά το αιώνιο θέρος σου ποτέ δε θα ξεφτίσει,

Την κατοχή τού κάλλους σου ποτέ σου δε θα χάσεις.

Ο Χάρος δε θα καυχηθεί στη σκιά του πως βαδίζεις,

Τον χρόνο μες σ’ αιώνιες γραμμές θα ξεπεράσεις.

Όσο μπορεί μάτι να δει και άνθρωπος να νιώσει,

Τόσο θα ζει και τούτο εδώ, ζωή για να σου δώσει".

(W. Shakespeare, "Τα Σονέτα", εκδ. Gutenberg, μτφ. Λ. Ζαφειροπούλου)

Μια όμορφη, τρυφερή προσέγγιση του Σαιξπηρικού σονέτου, φρέσκια, χωρίς να χάνει σε λυρικότητα είναι του γερμανού τραγουδοποιού, Kai Kreowski. Τρυφερό, με αύρα άλλοτε απόκοσμη κι άλλοτε μυστηριώδη, σέβεται την ποίηση, που μπορεί να απεικονίζει την αγάπη και την ομορφιά. Ο διάχυτος λυρισμός του το καθιστά δείγμα έκφρασης ενός ερωτευμένου καλλιτέχνη προς την μούσα του,. Με ελαφρά ρυθμική διάθεση, η μελωδία αποτυπώνει το μεγαλείο του έρωτα και του κάλλους και την ευδαιμονία του καλλιτέχνη που μπορεί να τα διαιωνίσει. Ένας απόλυτα σύγχρονος Σαίξπηρ!

Kai Kreowski: "Sonnet 18 Song"

Το κείμενο γράφτηκε για τα 400 χρόνια από το θάνατο του βάρδου ποιητή...