Σμέτανα: Το "Τείχος του Διαβόλου", έμπνευση από Βοημικό θρύλο...

Σαν σήμερα, στις 2 Μαρτίου 1824, γεννήθηκε στη Βοημία, τότε επαρχία της Αυστριακής Αυτοκρατορίας, ο Μπέντριχ Σμέτανα. Εκείνη την εποχή η επίσημη και κυρίαρχη γλώσσα ήταν τα γερμανικά, γεγονός που επηρέασε και το πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσε.

Από πολύ νωρίς φάνηκε το εξαιρετικό του ταλέντο. Σε ηλικία μόλις πέντε ετών έπαιζε βιολί σε κουαρτέτο εγχόρδων, στα έξι έδωσε το πρώτο του ρεσιτάλ πιάνου και στα οκτώ συνέθεσε το πρώτο του έργο, ενδείξεις ενός αυθεντικού παιδιού-θαύματος. Στο παιδικό του ημερολόγιο σημείωνε με αυτοπεποίθηση: "Με τη βοήθεια και τη χάρη του Θεού, θα γίνω Μότσαρτ στη σύνθεση και Λιστ στην τεχνική".
Αργότερα, η μουσική του ταυτίστηκε με την αφύπνιση της εθνικής συνείδησης της πατρίδας του. Θεωρείται ο θεμελιωτής της Τσεχικής Εθνικής Σχολής, παρότι την τσεχική γλώσσα την κατέκτησε ουσιαστικά σε ώριμη ηλικία. Το έργο του θαυμάστηκε από τον Φραντς Λιστ, ενώ ο Harold Schonberg, στο βιβλίο του " Οι ζωές των μεγάλων συνθετών" τον χαρακτηρίζει ως "τον πρώτο που χρησιμοποίησε ως θεμέλιο της μουσικής του τέχνης το λαϊκό Βοημικό τραγούδι".
Είναι εκείνος που έδωσε στη μουσική της Βοημίας σαφή εθνική ταυτότητα. Ήταν ο πρώτος που συνέθεσε με συνειδητή αναφορά σε αυθεντικά τσεχικά θέματα, ύφος και χαρακτήρα, αντλώντας έμπνευση από την ιστορία, τη φύση και τους θρύλους της πατρίδας του. Πολλές από τις συνθέσεις του στηρίζονται σε τσεχικούς μύθους και παραδόσεις, μετατρέποντας τη λαϊκή μνήμη σε υψηλή καλλιτεχνική δημιουργία.

Το μοναστήρι του Vyssí Brod

Και καθώς δεν πρέπει να στεκόμαστε μόνο στο "Μολδάβα" του και στον συμφωνικό κύκλο "Má vlast-Η Πατρίδα μου", σήμερα στρέφουμε το βλέμμα στην τελευταία του όπερα, το κύκνειο άσμα του, "Čertova stěna - Το τείχος του διαβόλου", βασισμένη σε έναν παλιό Βοημικό θρύλο.

Το μοναστήρι του Vyssí Brod ιδρύθηκε το 1259 από τον Πέτρο Βωκ του Ρόζενμπεργκ, μέλος ενός από τους ισχυρότερους οίκους της μεσαιωνικής Βοημίας. Το κάστρο και η μικρή πόλη είναι χτισμένα κατά μήκος του Μολδάβα. Τα ακριβή κίνητρα της ίδρυσης του μοναστηριού χάνονται στο βάθος του χρόνου, όμως η παράδοση διέσωσε έναν γοητευτικό θρύλο, σύμφωνα με τον οποίο ο στρατάρχης του βασιλείου, Πέτρος Βωκ θέλησε να προσευχηθεί σε ένα παρεκκλήσι στην απέναντι όχθη του ποταμού. Για να φτάσει εκεί έπρεπε να διασχίσει το ποτάμι από ένα ρηχό πέρασμα. Εκείνη την ημέρα όμως τα νερά ήταν φουσκωμένα και απειλητικά. Βλέποντας τον κίνδυνο, υποσχέθηκε πως, αν σωθεί από βέβαιο θάνατο, θα χτίσει στο σημείο εκείνο, μοναστήρι . Και πράγματι, σώθηκε και κράτησε τον λόγο του.

Ο θρύλος όμως συνεχίζεται...και μιλά για το Διάβολο, που ενοχλημένος από την ανέγερση του μοναστηριού, επιχείρησε να το καταστρέψει. Άρχισε να ρίχνει τεράστιους ογκόλιθους στη κοίτη του Μολδάβα, προσπαθώντας να φράξει το ποτάμι και να πλημμυρίσει την περιοχή. Έπρεπε όμως να ολοκληρώσει το έργο του πριν ο κόκορας λαλήσει τρεις φορές... Δεν τα κατάφερε.

Με το τρίτο λάλημα και το χτύπημα της καμπάνας του μοναστηριού, η δύναμή του εξαντλήθηκε αφήνοντας έναν τεράστιο βράχο να πέσει. Ο επιβλητικός αυτός βράχος στο Μολδάβα ονομάστηκε "Λίθος του Διαβόλου", ενώ ο απόκρημνος βραχώδης σχηματισμός με τους διάσπαρτους ογκόλιθους έμεινε γνωστός ως "Τείχος του Διαβόλου", το σκηνικό που ενέπνευσε τον Σμέτανα στο τελευταίο του μουσικό έργο.

Η σύνθεση που ολοκληρώθηκε το 1882 συνδυάζει ρομαντική κωμωδία (έρωτες με εμπόδια και αίσιο τέλος) με υπερφυσικά στοιχεία(ο Διάβολος παρεμβαίνει μεταμφιεσμένος, σπέρνοντας σύγχυση, ενώ ένας ερημίτης και οι ήρωες παλεύουν ανάμεσα σε όρκους, παλιούς έρωτες και παρεξηγήσεις).

Μουσικά, ο Σμέτανα εμφανίζεται ώριμος και απόλυτα κυρίαρχος του εθνικού του ύφους. Η όπερα συνδυάζει λυρικά, ρομαντικά μέρη που αποπνέουν την τσεχική ύπαιθρο, ζωηρά χορευτικά επεισόδια, αλλά και δραματικές, Βαγκνερικές αποχρώσεις με πλούσια έγχορδα και λαμπρά χάλκινα.

Η όπερα έχει εγκωμιαστεί για τη μουσική της δύναμη, αντίθετα από το λιμπρέτο που πολλοί εστιάζουν στις παραλείψεις του, αποτέλεσμα και της ρήξης μεταξύ συνθέτη και λιμπρετίστριας.

Έτσι, το "Τείχος του Διαβόλου" παραμένει το ιδιότυπο, γοητευτικό κύκνειο άσμα του Σμέτανα, μια όπερα όπου ο μύθος, η εθνική ταυτότητα και ο ρομαντισμός συναντώνται σε ένα τοπίο όπου ο θρύλος του Μολδάβα συνεχίζει να αντηχεί...

Θα απολαύσουμε την ουβερτούρα από την όπερα, που ξεχωρίζει για τη δραματική της ένταση. Από τα πρώτα κιόλας μέτρα, ο ζωηρός ρυθμός και η δυναμική κίνηση της ορχήστρας δημιουργούν αίσθηση αγωνίας, προμηνύοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στο ανθρώπινο στοιχείο και το υπερφυσικό. Τα φωτεινά, λυρικά θέματα εναλλάσσονται με πιο σκοτεινά μοτίβα, αποτυπώνοντας μουσικά τη δαιμονική παρουσία που διατρέχει την πλοκή.
Με πλούσια ενορχήστρωση και έντονο εθνικό χρώμα, η ουβερτούρα λειτουργεί σαν δραματικό προοίμιο, εισάγοντας τον ακροατή σε έναν κόσμο όπου ο έρωτας, η πίστη και οι σκοτεινές δυνάμεις συνυπάρχουν με έντονη θεατρικότητα.

Smetana: "Čertova stěna, Overture":

Λέγεται ότι η άρια του στρατάρχη Πέτρου Βοκ, "Jen jediná mě ženy krásná tvář tak dojala - Μόνο μια γυναίκα με συγκίνησε τόσο πολύ", ήταν από τις αγαπημένες του Σμέτανα. Φαίνεται να ξεπήδησε κατευθείαν από την καρδιά του, καθώς αποτυπώνει τις αναμνήσεις του συνθέτη από τον πρώτο και μεγαλύτερο έρωτά του: τη Μουσική.

Smetana: "Čertova stěna / Vokova árie: Jen jediná mě ženy krásná tvář tak dojala":

Σαίξπηρ - Σμέτανα: "Ριχάρδος ο Γ'"

Η Ουνέσκο έχει καθιερώσει την 23η Απριλίου ως την Παγκόσμια Ημέρα του Βιβλίου, καθώς την ημερομηνία αυτή έφυγαν από τη ζωή δυο σπουδαίοι συγγραφείς, ο Θερβάντες και ο Σαίξπηρ. 

Φόρο τιμής στο βιβλίο και τη μαγεία της ανάγνωσης αποδίδουμε σήμερα με ένα μικρό απόσπασμα από το αριστούργημα του άγγλου δραματουργού: "Ριχάρδος ο Γ'".

"…δεν είμαι πλασμένος για τέτοια τρελά παιχνίδια,

ούτε και ναρκισσεύομαι μπροστά σε λάγνους καθρέφτες

εγώ είμαι πολύ κακοφτιαγμένος, μου λείπει το χάρισμα

του έρωτα, για να μπορώ να περπατήσω χαριτωμένα

μπροστά σε κάποια παιχνιδιάρα και προκλητική νεράιδα.

Εγώ είμαι στερημένος απ' αυτή την ωραία συμμετρία,

γιατί με γέλασε στις αναλογίες η δόλια φύση:

παραμορφωμένος, ατελής, πριν απ' την ώρα μου βγαλμένος

σ' αυτό τον κόσμο, μισοφτιαγμένος - τόσο σακατεμένος

κι άχαρος, που με γαυγίζουν τα σκυλιά όταν τα πλησιάζω.

Εγώ λοιπόν, σε τέτοιους μαλθακούς καιρούς ειρήνης,

δεν έχω άλλη διασκέδαση για να περνάω την ώρα μου,

παρά μονάχα να κοιτάω στον ήλιο τη σκιά μου

και να χλευάζω ο ίδιος την ασκήμια μου.

Έτσι, αφού είναι αδύνατον να γίνω κι εγώ εραστής

και να φχαριστηθώ ετούτο τον ανέμελο καιρό,

πήρα την απόφαση να γίνω αχρείος και κακός

και να μισώ τις μάταιες ηδονές της εποχής μας.

Συνωμοσίες έχω στήσει και σχέδια σατανικά

με προφητείες αβάσιμες, λιβέλους κι όνειρα, να προκαλέσω

μίσος θανάσιμο…»

(Ριχάρδος ο Γ’, Σαίξπηρ, Πράξη Α’, Σκηνή 1η)

Αν και νεανικό έργο του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, ο "Ριχάρδος ο Γ'" φανερώνει την ποιητική ευφορία του άγγλου δραματουργού. Βασισμένος σε ένα ιστορικό πρόσωπο εμβαθύνει στην ανθρώπινη ψυχολογία και έννοιες όπως η ακόρεστη δίψα για δύναμη και εξουσία χωρίς αναστολές σε έναν κόσμο γεμάτο βία και σκληρότητα.
Ο Ριχάρδος είναι μια τραγική φιγούρα, άσχημος, χωλός και καμπούρης, αδερφός του βασιλιά Εδουάρδου των Γιορκ, που για να ανελιχθεί στην κορυφή χρησιμοποιεί κάθε μέσο, θεμιτό ή αθέμιτο. Εξαπατά, αδικεί, ψεύδεται, ραδιουργεί και φονεύει.
Η δυσμορφία του είναι η αιτία της πίκρας και της μοχθηρίας του, της οργής και της κακίας που ελοχχεύει μέσα του. Οι αιματηρές πράξεις του καταργούν κάθε έννοια συνείδησης γι' αυτό και ο Σαίξπηρ τον παρουσιάζει ως σκοτεινή προσωπικότητα, έναν αδίστακτο κακοποιό.
Το τέλος του ήταν εξίσου τραγικό όταν το 1485, αντιμετώπισε τις δυνάμεις του Ερρίκου Τυδώρ στη μάχη του Μπόσγουορθ. Εγκαταλελειμμένος απ' όλους πολέμησε σκληρά και γενναία, αν και χωρίς άλογο.
Ο Σαίξπηρ έδωσε τη συγκλονιστικότερη περιγραφή της μάχης με τα τελευταία λόγια του Ριχάρδου: "Ένα άλογο, ένα άλογο, το βασίλειό μου για ένα άλογο..." αποτυπώνοντας το δράμα και την απόγνωση από την ξαφνική πτώση.

Πολλοί είναι οι συνθέτες που αγάπησαν τα Σαιξπηρικά κείμενα και τα μετέφεραν στη μουσική σκηνή. Πρώτο μεταφρασμένο κείμενο του Σαίξπηρ στα τσεχικά ήταν ο "Ριχάρδος ο Γ'" το 1851.
Η ανάγνωση και μελέτη του συνάρπασε τον Μπέντριχ Σμέτανα. Γοητευμένος από την πλοκή του γεννιέται η επιθυμία να συνθέσει ένα συμφωνικό ποίημα. Ταξιδεύει ως τη Βαϊμάρη για να διδαχτεί τη φόρμα από τον δάσκαλο του είδους, Φραντς Λιστ. Το 1858 στη Σουηδία ολοκληρώνει τη μιας κίνησης σύνθεσή του "Richard III, Op. 11" μεταφέροντας την προσωπική εντύπωσή του από την ιστορία, όπως ο Σαίξπηρ την παρουσίασε επί σκηνής.

Ο Σμέτανα δεν δίνει μια σύνθεση ιστορικών λεπτομερειών. Ακολουθεί το ύφος του Φραντς Λιστ. Δεν επιδιώκει να αφηγηθεί τα γεγονότα, αλλά να μεταφέρει τη διάθεση επιτρέποντας στο κοινό να χρησιμοποιήσει τη φαντασία του. Ωστόσο ο ακροατής αφουγκράζεται την αίσθηση της τραγωδίας του Σαίξπηρ και την ένταση που δημιουργεί η μουσική απεικόνιση ενός από τους πιο ενδιαφέροντες "μοχθηρούς" ήρωές του.

Η σύνθεση ολοκληρώθηκε σε σύντονο χρονικό διάστημα εγκαινιάζοντας την περίοδο ακμής του Σμέτανα σε έργα ορχηστρικής μουσικής.

Ο "Ριχάρδος" του τσέχου δημιουργού διακρίνεται για τις ποικίλες αντιθέσεις στη διαμόρφωση διάθεσης.

Σε αυτή την δεκαπεντάλεπτης διάρκειας σύνθεση καταφέρνει να αποτυπώσει τη δίψα για εξουσία, τη λαχτάρα για δύναμη, τη βιαιότητα των πράξεων του Ριχάρδου, την ένταση της τελευταίας μάχης με ένα εκπληκτικό καλπάζον θέμα, τη συντριβή...
Πριν δε απ' αυτή, τον στοιχειωμένο ύπνο του από τα φαντάσματα όσων έχει δολοφονήσει...Ξυπνά αλαφιασμένος συνειδητοποιώντας τη μοναξιά του, πεπεισμένος πως ο θάνατος πλησιάζει...
Το Ριχάρδο τρομοκρατημένο από τους εφιάλτες έχει θαυμάσια απεικονίσει ο Nicolai Avildgaard, που βλέπουμε στη διπλανή εικόνα.

Ο Μπέντριχ Σμέτανα αποκαλύπτει όλες τις δυνατότητες της ορχήστρας με την πληθωρική χρωματική γραφή του. Μοτίβα ενεργητικού χαρακτήρα πλαισιωμένα από πλούσιες αρμονικές αναζητήσεις εσωστρεφούς διάθεσης και περάσματα υπερβατικής δεξιοτεχνίας οικοδομούν μια σύνθεση που συγκλονίζει τον ακροατή.
Στην ησυχία λίγο πριν το τέλος "εξιλεώνεται" ο τραγικός ήρωας που τον έπνιξαν η κακία και η χολή, συναισθήματα ποταπά που έκαναν να ατονήσει μέσα του η πνευματική του υπεροχή κι η γενναιότητα του, όπως και κάθε τι που θα μπορούσε να γίνει κίνητρο δημιουργίας. Με τις κοφτές δοξαριές στα τσέλι κλείνει η θεατρική αυλαία στη σκηνή της φαντασίας αφήνοντας τον ακροατή να στοχαστεί που οδηγούμαστε όταν αφηνουμε αρετές της προσωπικότητάς μας να εξυπηρετουν τα μίση και οι κακίες.

Bedrich Smetana: "Richard III, Op. 11"

Διευθύνει ο  Rafael Kubelík

Για τον Σαίξπηρ και την Ημέρα Βιβλίου μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

3 Μαρτίου: Παγκόσμια Ημέρα Ακοής...

Πάνω από 300 εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο είναι κωφοί ή αντιμετωπίζουν προβλήματα ακοής. Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας έχει καθιερώσει την "Ημέρα Ακοής" προκειμένου ο πληθυσμός να ευαισθητοποιηθεί σχετικά με την υγιεινή του αυτιού. Ως ημέρα επελέγη η 3η Μαρτίου ( 3/3 ), καθώς το σχήμα των συγκεκριμένων αριθμών προσομοιάζουν με κείνο των ανθρωπίνων αυτιών.

Κανείς δεν αμφισβητεί το πόσο οδυνηρό είναι για κάθε άνθρωπο να χάνει την ακοή του, πόσο μάλλον για έναν μουσικό δημιουργό, που η ακοή αποτελεί πολύτιμο εργαλείο της τέχνης του. Είναι η αίσθηση που τον κατευθύνει, ο οδηγός που τον βοηθά να ακολουθεί και να συντονίζεται αρμονικά με το σύνολο. Πόσο τρομερό για τον καλλιτέχνη -αλήθεια- που απαιτείται να νοιώθει τον ήχο σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια, να έχει πλήρη αίσθηση του ύψους και του ηχοχρώματος...Ή μήπως...δεν απαιτείται;... και η αίσθηση της εσωτερικής ακοής είναι αρκετή για να δημιουργήσει;

pinterest

Ι. Χωρίς αμφιβολία, ο πιο διάσημος συνθέτης κλασικής μουσικής, που έμεινε κωφός ήταν ο Λ.Β.Μπετόβεν.
Τα πρώτα σημάδια απώλειας εμφανίστηκαν γύρω στα 20 χρόνια του. 'Ηταν περίπου στα 30 όταν η κατάσταση είχε επιδεινωθεί τόσο, που έφτασε στα πρόθυρα της αυτοκτονίας. Σε μια επιστολή που έγραψε στα αδέρφια του, την περίφημη Διαθήκη του Χάιλιγκενσταντ, σημειώνει:

"Ω εσείς άνθρωποι, που με θεωρείτε εχθρικό, ισχυρογνώμονα ή μισάνθρωπο, πόσο πολύ με αδικείτε. Δεν γνωρίζετε τον κρυφό λόγο που με κάνει να δείχνω έτσι[...]
Σκεφθείτε όμως, ότι εδώ και έξι χρόνια, ταλαιπωρούμαι χωρίς ελπίδα[...] Μου ήταν αδύνατον να λέω στους ανθρώπους "Μιλήστε πιο δυνατά, φωνάξτε, γιατί είμαι κουφός".

Πώς θα μπορούσα να παραδεχτώ μια αναπηρία σε εκείνη την αίσθηση, που σε εμένα έπρεπε να είναι πιο τέλεια απ’ότι στους άλλους, μια αίσθηση που κάποτε διέθετα στο τελειότερο επίπεδο, μια τελειότητα που λίγοι στο επάγγελμά μου απολαμβάνουν ή απόλαυσαν ποτέ!"

Κι όμως κωφός ο Μπετόβεν συνέθεσε πολλά από τα αριστουργήματά του, μερικά από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ανθρωπίνου πνεύματος. Και πόσο άδικη και ειρωνική στάθηκε η μοίρα απέναντί του, καθώς στέρησε από τον συνθέτη την δυνατότητα να ακούσει ο ίδιος αυτά τα αθάνατα έργα του...

Theater am Kärntnertor, Βιέννη

Ήταν εντελώς κωφός, όταν ο Μπετόβεν συνέθεσε τη μεγαλειώδη "Ενάτη Συμφωνία - της Χαράς", γνωστή και ως "Χορωδιακή".

Έκανε πρεμιέρα την άνοιξη του 1824, στο Theater am Kärntnertor της Βιέννης με το συνθέτη να αναλαμβάνει -τυπικά- τη δ/νση της ορχήστρας και χορωδίας γιατί λόγω της κώφωσής του πρακτικά οι εκτελεστές καθοδηγούνταν από τον Κάπελμάϊστερ, Μίχαελ Ούμλαουφ.

Κάποιοι είπαν πως ακόμα και μετά το πέρας της Συμφωνίας που το κοινό χειροκροτούσε ενθουσιασμένο, ο Μπετόβεν συνέχισε να διευθύνει...Ετσι, μία από τις σολίστ πήγε προς το μέρος του, και τον έστρεψε προς τους θεατές. 

Beethoven conducting the 9th Symphony

Ο τιτάνας βλέποντάς τους σηκωμένους να χειροκροτούν, ενώ στον αέρα πετούσαν τα καπέλα ή τα μαντήλια τους, υποκλίθηκε με δάκρυα στα μάτια. Δεν μπορούσε να ακούσει, όμως μπορούσε να διαπιστώσει ιδίοις όμμασι τον ενθουσιασμό που είχε προκαλέσει η δημιουργία του.

Ο Μπετόβεν κλήθηκε πέντε φορές με μπιζαρίσματα, γεγονός που θεωρήθηκε απρεπές για ένα κοινό θνητό, καθώς οι ανάλογες τιμές προς τον βασιλιά δεν ξεπερνούσαν τα τρία μπιζαρίσματα.

Παρακολουθούμε τη συγκλονιαστική σκηνή από την ταινία "Αθάνατη Αγαπημένη" σε σκηνοθεσία και σενάριο του Μπέρναρντ Ρόουζ. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Μπετόβεν υποδύεται ο Γκάρι Όλντμαν:

ΙΙ. Αν και η αιτία αμφισβητείται, η κώφωση του Μπέντριχ Σμέτανα ήταν πιθανότατα αποτέλεσμα σύφιλης. Ο σπουδαίος τσέχος συνθέτης έχασε αρχικά την ακοή από το αριστερό του αυτί τον Σεπτέμβριο του 1874. Για μήνες τυρρανιόταν από έντονα βουητά. Ο ίδιος περιγράφει σε μια επιστολή του:

Ακουστικά βαρηκοΐας 18ου-19ου αι.

"Αυτό που ηχεί στο κεφάλι μου! Αυτός ο θόρυβος είναι το χειρότερο απ' όλα. Η κώφωση θα ήταν σχετικά υποφερτή, αν όλα ήταν ήσυχα μέσα στο κεφάλι μου. Όμως, το μεγαλύτερο μαρτύριό μου προκαλείται από το συνεχόμενο κουδούνισμα στο εσωτερικό, που συχνά καταλήγει σε βροντερά χτυπήματα. Νοιώθω ενοχλητικά σφυρίγματα, σαν κάποιος να ουρλιάζει δυνατά ή να κραυγάζει με φρίκη και μου δημιουργείται εσωτερική αναταραχή. Είναι σαν να πλήττομαι από μανιώδεις, εξοργισμένους δαίμονες".

Ένα μήνα αργότερα ακολούθησε απώλεια και απ' το δεξί αυτί του συνθέτη. Εντελώς ξαφνικά και απροσδόκητα, μετά από παρακολούθηση μιας όπερας το προηγούμενο βράδυ. Ήταν πενήντα χρονών και στο απόγειο της δημοτικότητάς του. Η απώλεια ακοής τον ανάγκασε να παραιτηθεί από διευθυντής του Θεάτρου της Πράγας, θέση την οποία αποχωρίστηκε με πόνο καρδιάς γιατί είχε αγωνιστεί σκληρά για να την αποκτήσει.
Μετά το πρώτο σοκ, αντιμετώπιζοντας με ψυχραιμία το γεγονός και αντιδρώντας με ωριμότητα αποδέχτηκε την κατάσταση και αποφάσισε πως η κώφωσή του δεν θα τον εμπόδιζε σε όποια δημιουργία του. Ετσι ο Σμέτανα συνέχισε να συνθέτει.

Αν και το πιο διάσημο έργο του, είναι ο "Μολδάβας" από τον κύκλο "Πατρίδα μου", σήμερα θα προτείνω να ακούσουμε το φινάλε από το "Κουαρτέτο Εγχόρδων του Ν.1", καθώς εδώ ευρηματικά ο συνθέτης αποτυπώνει το βούισμα στ'αυτιά του σε υψηλό τόνο που τον βασάνιζε... 

Το "String Quartet No. 1" είναι ένα ημιαυτοβιογραφικό έργο με εθνικιστικά στοιχεία, καθώς αποτελείται από σκίτσα περιόδων από τη ζωή του Σμέτανα, όπως υποδηλώνει ο υπότιτλός του "Από τη ζωή μου". 

Το αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του βουίσματος το εντοπίζουμε να ηχεί ως υψηλό Μι στο πρώτο βιολί στο τέταρτο μέρος του Κουαρτέτου(Vivace), που το απολαμβάνουμε από το διάσημο Guarneri Quartet...

Παρατηρείστε τη συνεχή ήχηση του υψηλού Μι, που συμβολίζει το βούισμα στ' αυτιά, στο 3:22.

Smetana: "String Quartet No. 1":

Στους δημοφιλείς συνθέτες που είχαν την ατυχία να απωλέσουν την ακοή τους συγκαταλέγονται οι Γκαμπριέλ Φωρέ και Ραλφ Βον Ουίλιαμς.

• Ο Φωρέ για χρόνια κρατούσε μυστικό από τους πάντες πως έχανε σταδιακά την ακοή του, όντας επικεφαλής του Ωδείου του Παρισιού και ένας από τους πιο σεβαστούς συνθέτες της Γαλλίας. Για αρκετά χρόνια άκουγε τις ψηλές και χαμηλές νότες μπερδεμένες, ενώ η μεσαία ηχητική περιοχή σταδιακά εξασθένιζε επίσης. Ήταν το 1920 που αποσύρθηκε πιθανότατα εντελώς κωφός και έστρεψε την προσοχή του στη σύνθεση.

• Η απώλεια της ακοής του Βον Ουίλιαμς οφείλεται στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς ο συνθέτης πολέμησε ως υπολοχαγός στο Πυροβολικό και ήταν υπεύθυνος για τις οβίδες των πυροβόλων όπλων. Η παρατεταμένη έκθεσή του στις βοές αυτών των όπλων τραυμάτισε το σύστημα ακοής και τελικά προκάλεσε την ολοκληρωτική απώλεια. Παρά την κατάστασή του, ο Βον Ουίλιαμς συνέχισε να συνθέτει.

Για τη σύνταξη του άρθρου πάρθηκαν στοιχεία κι από classicalwcrb.

Τρεις τσέχοι συνθέτες και ο θρύλος της πολεμάρχου Σάρκα...

"Šárka και Ctirad", Věnceslav Černý

Από τους βασικούς χαρακτήρες της τσέχικης μυθολογίας είναι η θηλυκή πολέμαρχος, Σάρκα. Αναφέρεται σαν η γενναιότερη στον ονομαζόμενο "Πόλεμο των Παρθένων", μια διαμάχη ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες για την επικράτησή τους. 

Ο ΘΡΥΛΟΣ

Με αφετηρία την μητριαρχία που αποτελεί την πρώτη μορφή κοινωνικής οργάνωσης με κυρίαρχα χαρακτηριστικά τη γυναικοκρατία και τη λατρεία γυναικείων θεοτήτων, αναφερόμαστε στη μακροχρόνια μητριαρχική κοινωνία των Τσέχων και την τελευταία περίοδο πριν τη μετάβαση στο πατριαρχικό σύστημα. Τελευταία γυναίκα αρχηγός των Tσέχων ήταν η Λιμπούσε, μικρότερη κόρη του μυθικού βασιλιά Κροκ, μα η πιο σοφή και σύμφωνα με το θρύλο εκείνη που ίδρυσε την πόλη της Πράγας.

Μετά το θάνατό της τα τσεχικά εδάφη πέρασαν στα χέρια των ανδρών και οργανώθηκαν σύμφωνα με τα πρότυπα του πατριαρχικού συστήματος. Προφανώς εξοργισμένες οι γυναίκες με την αλλαγή, διεκδικούν σθεναρά την πρότερη κατάσταση με αποτέλεσμα έναν μακροχρόνιο σκληρό, άγριο, ολέθριο πόλεμο με τους άνδρες. 

"Πόλεμος των Παρθένων", Άντολφ Λίμπσερ

Το γενικό πρόσταγμα στις γυναίκες είχε η Βλάστα. Όμως θρυλική παρέμεινε η πολεμίστριά της, Σάρκα, ατρόμητη, θαρραλέα, γενναία και ανηλεής φιγούρα στο στρατόπεδο των Τσέχων γυναικών, παρά το νεαρό της ηλικία της.
Ευφυής και διορατική αποφάσισε ότι καίριος τρόπος ώστε να προκαλέσει τη μεγαλύτερη απώλεια στους αντιπάλους της ήταν να παγιδεύσουν τον Κτιράντ, τον ισχυρότερο μαχητή τους.

"Šárka και Ctirad", Βίνσεγκραντ

Το σχέδιό της δόλιο. Η Σάρκα γίνεται το δόλωμα. Δένεται σε ένα δέντρο και περιμένει να σωθεί από τον ιππότη Κτιράντ, κάνοντάς τον να πιστέψει ότι κινείται ενάντια στις γυναίκες. Ο Κτιράντ την απελευθερώνει , όμως πολύ γρήγορα την ερωτεύεται, αφού η κοπέλα εφάρμοσε όλη τη γοητεία της ώστε να σαγηνεύσει τον ανυποψίαστο πολεμιστή...
Η Σάρκα τού βάζει να πιεί υδρόμελι, αγαπημένο ποτό των Σλάβων. Πίνουν πολύ και το ποτό τού φέρνει ύπνο. Έτσι γερνει στην αγκαλιά της. Εκείνη τη στιγμή η Σάρκα φυσά το κυνηγετικό κέρας της, όπως είχε συμφωνήσει, και δίνει το σύνθημα. Καταφθάνουν οι γυναίκες και σφάζουν τον Κτιράντ και τους συντρόφους του. Ο θάνατος του βασικού πολεμιστή των ανδρών ήταν μεγάλο πλήγμα για τους αντιπάλους και βοήθησε τις γυναίκες να συνεχίσουν τον αγώνα τους, έστω για λίγο ακόμη, γιατί τελικά εκείνες έχασαν τον πόλεμο και κυριάρχησε το ανδρικό φύλο με τον Πρέμσυλ.

Ο θρύλος λέει πως η Σάρκα προτίμησε το θάνατο από το να παραδοθεί στους εχθρούς-άντρες και πήδηξε από έναν ψηλό βράχο στην Divoká(Άγρια) κοιλάδα, τόπος που σήμερα, φέρει το όνομα της, Divoka Sarka.

Τρεις είναι οι Τσέχοι που ο θρύλος της πολεμάρχου Σάρκα δίνει έμπνευση σε μουσικά έργα τους, ενισχύοντας την αναγέννηση του πατριωτισμού των Τσέχων και την πρωτόφαντη περηφάνια τους για την εθνική τους ταυτότητα.

1. Γνωστότερο είναι το τρίτο συμφωνικό ποίημα του αριστουργηματικού κύκλου "Η Πατρίδα μου" του Μπέντριχ Σμέτανα. Του κύριου εκπροσώπου της Τσέχικης Εθνικής Σχολής.

Ένα μουσικό αριστούργημα, ένας ύμνος όπου συναντιέται η ιστορία, η φύση και οι Βοημικοί θρύλοι, που γοήτευσε το παγκόσμιο κοινό με τη διεγερτική φαντασία του.

Το έργο αυτό αποτελείται από έξι αυτόνομα μέρη, το καθένα από τα οποία περιγράφει τοποθεσίες ή μυθικά πρόσωπα της Τσεχίας.

•Βίνσεγκραντ( περιγραφή του θρυλικού κάστρου της Πράγας),
•Ταμπόρ (περιγραφή της βοημικής πόλης),
•Μπλάνικ (το τσέχικο βουνό, όπου κατέφυγε ο προστάτης της χώρας Αγ.Βίνσεσλας),
•Σάρκα (αφιερωμένο στην αρχηγό των παρθένων πολεμιστριών της τσέχικης μυθολογίας),
•Βοημική εξοχή και
•Μολδάβας (μουσικός ύμνος στον ομώνυμο ποταμό).

Η έναρξη του μέρους είναι γεμάτο ενέργεια. Ο Σμέτανα χρησιμοποιεί ολόκληρη την ορχήστρα για να μεταφέρει τις διάφορες πτυχές της ιστορίας. Στήνει έναν ευφυή μουσικό διάλογο μεταξύ εγχόρδων, πνευστών και χάλκινων για να απεικονίσει τη σκηνή της εξαπάτησης. Τα μοτίβα συναρπάζουν με τις απότομες και θυελλώδεις αλλαγές στον χαρακτήρα.
Ακολουθεί το "μοτίβο της αγάπης". Είναι σύντομο, αφού το συναίσθημα δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Το σολιστικό μέρος του κλαρινέτου μαρτυρά το βαθύ μεθύσι που προκαλεί το ποτό.. Ακολουθούν ιαχές από τα κόρνα, συνθηματικοί ήχοι-κάλεσμα των γυναικών. Το σύνολο της ορχήστρας αναλαμβάνει εκ νέου το ηχητικό επεισόδιο που περιγράφει με ταραχώδη και γρήγορα περάσματα την ένταση των συναισθημάτων και την αντίθεσή τους μεταξύ ηρωισμού-δράματος, αγάπης-θανάτου και εκδίκησης.
Το μέρος ολοκληρώνεται με ένα ξέσπασμα γρήγορων κινήσεων από τα έγχορδα που συνοδεύονται από μουσικούς φανφαρονισμούς από τις τρομπέτες. Είναι η στιγμή της δολοφονίας... Η ορχήστρα παραμένει συμπαγής και γεμάτη ένταση μέχρι την τελευταία στιγμή που η επική μάχη φτάνει στο τέλος.

Bedřich Smetana, Má vlast: Šárka / Karel Ančerl:

2. Η δημοφιλέστερη όπερα του Ζντενκ Φίμπιχ, του τσέχου συνθέτη που λάτρευε την παράδοση και τους θρύλους της Βοημίας στηρίζεται στην ιστορία της Σάρκα, γι' αυτό και το όνομα της πολεμάρχου δίνει τον τίτλο στη σύνθεση.

Γράφτηκε το 1897 σε λιμπρέτο της μαθήτριας και ερωμένης του συνθέτη,  Ανέτσκα Σκουλτσόβα.

Εντονης δραματικότητας δημιουργία με πολλές Βαγκνερικές επιρροές παρότι η τρίπρακτη όπερα γράφτηκε ως αντίδραση σ' αυτές τις κατηγορίες. Πάντως, ο Φίμπιχ κάνει χρήση των λάιτμοτιβς , με το ηχητικό αποτέλεσμα να αποτελεί κράμα Βάγκνερ και εγχώριων επιρροών, Ντβόρζακ και Σμέτανα.

Χαρακτηριστική είναι μια αλλαγή στο λιμπρέτο, που παρεκκλίνει του θρύλου, καθώς η Σάρκα ερωτεύεται και κείνη τον ιππότη Κτιράντ, δίνοντας τη δυνατότητα στον συνθέτη να προσεγγίσει το θέμα της αγάπης και της ετεροφυλοφιλίας, που αναπτύσσεται στη δεύτερη πράξη κι αποτυπώνεται σε ένα μακροσκελές, απαράμιλλης λυρικής ομορφιάς, ερωτικό ντουέτο. Η Σάρκα σώζει τον Κτιράντ, όμως με αυτόν τον τρόπο  προκαλεί τον θάνατο στις γυναίκες-συντρόφισσές της. Μη μπορώντας να αντέξει το βάρος της ενοχής, αυτοκτονεί.
Πολύχρωμη, ξεχωριστή η ενορχήστρωση, επιμελημένη και στην παραμικρή λεπτομέρειά της. 

Από την περίφημη όπερα θα ακούσουμε τη δραματική 2η Πράξη, όπου περιλαμβάνεται και το "Ντουέτο αγάπης"(15:36), με διακριτά σε ύφος τα στοιχεία από το αντίστοιχο Βαγκνερικό στον "Τριστάνο και Ιζόλδη".

Zdenek Fibich: "Sarka, Act II ... Love Duet"

Η σιωπή βασιλεύει παντού...

Το ασημένιο φεγγάρι ανατέλλει

Αλίμονο! Βοήθησέ με!

Ναι, όντως, σε μισούσα!

Είσαι δικιά/ός μου, και κανείς δεν θα σε πάρει μακριά!(36:19)

Μου' δωσες ζωή με την αγάπη 

Πες μου, πως δεν είναι όνειρο!
Σ' αγαπώ σαν το λουλούδι 

που στο σκοτάδι του δάσους

περιμένει με λαχτάρα φως για να ανθίσει.

Άσε με να τελειώσω τη ζωή μου,

σ' ένα φιλί, στα τρυφερά σου χείλη! 

Ας διαλυθούμε στην ένωσή μας! 

Για πάντα, χωρίς ποτέ κανείς να μας χωρίσει!

3. H πρεμιέρα της ομώνυμης όπερας "Sarka" του τσέχου, Λέος Γιάνατσεκ έγινε σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά την σύνθεσή της. Παρουσιάστηκε στο Εθνικό Θέατρο του Μπρνο προς τιμήν της 71ης γενέθλιας επετείου του συνθέτη. Είναι πρωτόλειο έργο του Γιάνατσεκ και το πρώτο του μελόδραμα. 

Το λιμπρέτο έγραψε ο Ιούλιος Ζέγερ και προοριζόταν αρχικά για τον Ντβόρζακ, ο οποίος δεν θέλησε όμως να το μελοποιήσει. Έτσι ο συγγραφέας το δημοσίευσε σε τοπικό περιοδικό. Εκεί το διάβασε και ενθουσιάστηκε ο νεαρός Γιάνατσεκ, που αμέσως άρχισε να εργάζεται την πρώτη του όπερα. Πήρε την πρωτοβουλία να συντομεύσει και τροποποιήσει ελαφρώς το κείμενο του Ζέγερ κι όταν ολοκλήρωσε τη σύνθεση έστειλε την παρτιτούρα στον Ντβόρζακ ζητώντας τη γνώμη του. Εκείνος εντυπωσιασμένος ενθάρρυνε τον φίλο του κι έτσι ο συνθέτης αποφάσισε να ζητήσει από τον Ζέγερ την άδεια μελοποίησης του κειμένου του, κάτι που ο συγγραφέας αρνήθηκε  γιατί εξοργίστηκε που ένας αρχάριος συνθέτης -και χωρίς συγκατάθεση- παραποίησε το κείμενό του.
Αφού οι δυο δημιουργοί δεν έφτασαν σε συμφωνία, η όπερα του Γιάνατσεκ μπήκε στο συρτάρι από το οποίο ανασύρθηκε τριάντα χρόνια αργότερα που είχε πεθάνει ο συγγραφέας του και την πολυπόθητη άδεια μελοποίησης έδωσε η Τσεχική Ακαδημία, και μάλιστα πρόθυμα στον ώριμο, σεβαστό και διάσημο -πλέον- συνθέτη. Η ενορχήστρωση στην τελευταία πράξη της όπερας έγινε από τον μαθητή του Γιάνατσεκ, Όζβαλντ Κλούμπνα.

Πρόκειται για μια επίσης Βαγκνερικού ύφους όπερα, που συνθετικά συνδυάζει το ρομαντισμό της νιότης του Γιάνατσεκ με την εκλεπτυσμένη πρωτοτυπία της ωριμότητάς του.

 

Στο λιμπρέτο τη όπερας η Σάρκα ερωτεύεται και εκείνη τον Κτιράντ. Όμως, καθώς κοιμούνται αγκαλιά συνειδητοποιεί πως ο έρωτας αυτός είναι καταδικασμένος. Οι ερινύες δεν αφήνουν την γυναίκα-πολεμίστρια να χαρεί την τρυφερότητα και τον έρωτα στον κόρφο του άνδρα που αγάπησε. Έτσι, αποφασίζει να καλέσει, συνθηματικά φυσώντας το κέρας, τις συντρόφισσές της. Εκείνες ακολουθώντας το αρχικό σχέδιο επιτίθενται, δέχονται όμως σφοδρή αντεπίθεση από τους άνδρες πολεμιστές και η συντριβή τους είναι ολοκληρωτική. Για την προδοσία, αποφασίζεται η θανάτωση του Κτιράντ σε πυρά. Η Σάρκα θλιμμένη, ρίχνεται και κείνη στην πυρά του, αυτομαχαιρώνεται και πεθαίνει στις φλόγες με την αγάπη να θριαμβεύει.
Ένα βαθιά θρηνητικό άσμα για τους ερωτευμένους και τη δύναμη της αγάπης κλείνει την όπερα... 

Leos Janacek: "Sarka, Act 3 - Leap up, flame, to the heavens" 

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο Μουσικό Περιοδικό Τar.gr

Εντουάρντ Σαΐντ: ο σταχαστής με τη βαθιά μουσική κουλτούρα...

 

Έντουαρντ Σαΐντ - Ντάνιελ Μπάρενμποϊμ
(πηγή φωτο: wiki)

Τον γεννημένο σαν σήμερα, 1η Νοέμβρη 1935, Έντουαρντ Σαΐντ, τον γνωρίζουμε ως  ένα από τους σημαντικότερους διανοούμενους της εποχής μας, κριτικό λογοτεχνίας, και πολιτικό αναλυτή, ειδικό στο Μεσανατολικό πρόβλημα. Αμερικανός υπήκοος, γεννημένος στην Παλαιστίνη, χριστιανός ανάμεσα σε μουσουλμάνους, μπορούμε να καταλάβουμε όσα βίωνε και ήταν καθοριστικά στη διαμόρφωση της σκέψης και της προσωπικότητάς του.

Οι φιλόμουσοι  έχουμε κι έναν παραπάνω λόγο για τη μαζί του γνωριμία, καθώς υπήρξε φίλος και συνεργάτης του Ντάνιελ Μπάρεμποϊμ.
Tούς άρεσε να παίζουν στο πιάνο Σούμπερτ a 4 mains...

Παλαιστίνιος ο ένας, Εβραίος ο άλλος  μοιράστηκαν το πάθος  τους για τη µουσική, την οδύνη τους για τις πληγές-διαφορές των λαών...

Οι δυο τους το 1999 ίδρυσαν την Ορχήστρα του Δυτικού-Ανατολικού Διβανίου, (αποκαλούμενη έτσι από την ποιητική συλλογή του Γκαίτε "West-oestlicher Diwan"), αποτελούμενη από νέους Ισραηλινούς και Άραβες, ένα όραμα του Σαΐντ, που πίστεψε στην αξία της Μουσικής ως  πανανθρώπινο φαινόµενο για τη συναδέλφωση των λαών...
Eπίσης, από κοινού ίδρυσαν την  "Ακαδημία Barenboim - Said"  στο Βερολίνο, όπου υποδέχεται νέους φοιτητές από τον αραβικό κόσμο και το Ισραήλ για να σπουδάσουν μουσική και ανθρωπιστικές σπουδές.

Ο Σαΐντ αγαπούσε πολύ τη λογοτεχνία αλλά και την κλασική μουσική, που άκουγε μετά μανίας από μικρός. Άνθρωπος λοιπόν, με βαθιά μουσική κουλτούρα, γνώστης ιδιαίτερων λεπτομερειών για συνθέτες και έργα, πιανίστας ο ίδιος...

Ένα μικρό απόσπασμα από  το βιβλίο του "Ζωή  εκτός τόπου" θα μοιραστούμε σήμερα, μέρα της γενέθλιας επετείου του, στην ουσία την αυτοβιογραφία του, όπου η μουσική παίζει σε πολλά κεφάλαιά του, πρωταγωνιστικό ρόλο:

"Η μουσική (όταν ήμουν μικρός) ήταν μια δυσάρεστη και βαρετή σειρά από ασκήσεις πιάνου, οι οποίες μέσα από τα βιβλία των Μπουργκμύλερ, Τσέρνι και Ανόν με κρατούσαν δέσμιο ατέλειωτων επαναλήψεων που δεν φαίνονταν να βελτιώνουν ικανοποιητικά τη δεξιοτεχνία μου στο κλαβιέ και αφετέρου εκπληκτικά πλούσιος κόσμος μεγαλόπρεπων ήχων και θεαμάτων.[...] συνδύαζα τις εικόνες τους με φανταστικές σκηνές που δημιουργούσα με τους ήχους από τα χορδίσματα της ορχήστρας πριν από την παράσταση και ήχους που αγάπησα μέσα από ραδιοφωνικές εκπομπές.
[...]
Μού επέτρεπαν να ακούω δύο κι έπειτα τρία ραδιοφωνικά προγράμματα την εβδομάδα...το ένα ήταν οι "Βραδιές στην όπερα" στο BBC κάθε απόγευμα Κυριακής στη 1:15, όπου άκουσα όπερα για πρώτη φορά. Εκστασιάστηκα όταν μετέδωσαν την "Πουλημένη Μνηστή", ενώ προσπαθούσα απεγνωσμένα να φανταστώ τις χαρές ενός τσέχικου γάμου και τί θα μπορούσαν να σημαίνουν τα ακατανόητα λόγια που τόση ευχαρίστηση μού πρόσφεραν μέσα από τα ραδιοκύματα...
[...]
Ο πλέον δελεαστικός, αυτός που παρέμεινε μέγα μυστήριο ήταν ο Βάγκνερ. Ένας εξαιρετικά αινιγματικός δίσκος 78 στροφών που στη μια πλευρά είχε το "Κάλεσμα του Χάγκεν", με έφερε σε επαφή στα δέκα περίπου χρόνια μου με το Der Ring, αλλά δεν μπόρεσα να δω την όπερα μέχρι το 1958 όταν επισκέφτηκα για πρώτη φορά το Μπαϋρόιτ. Το ρόλο του Χάγκεν τραγούδησε ένας ερμηνευτής, που μούγκριζε, βρυχάτο και γρύλιζε με τον αρμόζοντα επιβλητικό τρόπο ήχους που εκπροσωπούσαν έναν ομιχλώδη κόσμο λογχοφόρων αχρείων, τρομερών όρκων και αιμοσταγούς δράσης....

(Εντουάρντ Σαΐντ: " Ζωή εκτός τόπου, εκδ. Μεταίχμιο, μτφ: Ελένη Λούση, σελ. 170-173)

1. Θα ακούσουμε την εισαγωγή από την  όπερα  του Σμέτανα: "Πουλημένη Μνηστή", που θεωρείται το  αριστούργημα του τσέχου συνθέτη. Από πολλούς χαρακτηρίζεται ως ο τσεχικός εθνικός ύμνος. 

Ο Σμέτανα με αφάνταστη μουσική εφευρετικότητα διηγείται τη σπαρταριστή ιστορία, όπου εκτυλίσσεται σε ένα Βοημικό χωριό. Αναφέρεται στη φτωχή Μαρένκα, που πιέζεται από τον πατέρα της να παντρευτεί τον τραυλό αλλά πλούσιο Βάτσεκ, γιο του γαιοκτήμονα της περιοχής. Όμως η κοπέλα είναι ερωτευμένη με έναν νέο άγνωστης καταγωγής, τον Γιένικ, ο οποίος  φαινομενικά ξεπουλάει την αγάπη της έναντι αμοιβής, με μόνο όρο αυτή να παντρευτεί έναν από τους γιους του πλούσιου γαιοκτήμονα. Στο τέλος ο νέος κερδίζει τα χρήματα αλλά και τη νύφη, αφού αποκαλύπτεται ότι ο Γιένικ είναι ο χαμένος γιος .
  
Πρόκειται για όπερα ατμοσφαιρική με αυθεντικά τσεχικά στοιχεία και στην Εισαγωγή ο Σμέτανα μεταφέρει  τη φρεσκάδα, την ορμητικότητα  και το χιουμοριστικό πνεύμα του έργου.

Smetana: "The Bartered Bride", Overture:

2. Ο Σαΐντ αναφέρεται στο "Λυκόφως των Θεών", το τελευταίο μέρος, της τετραλογίας του Ρίχαρντ Βάγκνερ: "Το Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν", και το ρόλο του κακού, σκοτεινού και εκδικητικού Χάγκεν, που ανατίθεται σε φωνή μπάσου.

Είναι ο γιος του άπληστου νάνου Άρμπεριχ και σχεδιάζουν να πάρουν πίσω το δακτυλίδι, που χαρίζει, σε όποιον το φοράει, τη δύναμη να κυριαρχήσει πάνω στον κόσμο.
Αποφασισμένος να θανατώσει τον Ζίγκφριντ ανεβαίνει στο βράχο και φυσώντας το κέρατο καλεί στα όπλα...

Wagner: "Götterdämmerung, Act 2 , scene II- Hagen's call"

Σμέτανα: μια τραγική απώλεια αποτυπωμένη μουσικά...

 

Γεννήθηκε σαν σήμερα 2 Μαρτίου του 1824 στη Βοημία, επαρχία τότε της αυστριακής αυτοκρατορίας, γι' αυτό μιλιόταν από τους κατοίκους ως επίσημη γλώσσα η Γερμανική.

Ο Μπέντριχ Σμέτανα δίκαια θεωρείται ένα παιδί-θαύμα καθώς 5 χρονών συμμετείχε ως βιολιστής σε κουαρτέτο εγχόρδων, στην ηλικία των 6 εμφανίστηκε στο πρώτο του ρεσιτάλ πιάνου και έγραψε την πρώτη σύνθεσή του σε ηλικία 8 χρονών.

"Με τη βοήθεια και τη χάρη του Θεού, θα γίνω Μότσαρτ στη σύνθεση και Λιστ στην τεχνική", καταγράφει στο παιδικό του ημερολόγιο.

Με τη μουσική του να υποστηρίζει   την εθνική ταυτότητα της χώρας του, είναι ο ιδρυτής της Τσέχικης Μουσικής Σχολής, παρότι έμαθε σε προχωρημένη ηλικία να μιλά καλά τη μητρική του γλώσσα.

Θαυμαστής του έργου του υπήρξε ο Φραντς Λιστ, όπως και ο Χ. Σόνμπεργκ  στο βιβλίο του "Οι ζωές των μεγάλων συνθετών" προσδιορίζει το Σμέτανα σαν "τον πρώτο, που χρησιμοποιεί ως βάση για τη μουσική του τέχνη το λαϊκό Βοημικό τραγούδι".

Η ζωή του τραγική, με αποκορύφωμα τον παράλληλο δρόμο του με τον Μπετόβεν στην απώλεια της ακοής του, κάτι, που τον έφτασε σε άσυλο ψυχασθενών, όπου και πέθανε.

Είχαν προηγηθεί όμως πλήθος τραγικών επεισοδίων στη ζωή του…

ahaonline

Από τον πρώτο γάμο του απέκτησε τέσσερις κόρες, που τις έχασε όλες.
Ιδιαίτερη αδυναμία είχε στην πρωτότοκη, τη Μπέντρισκα, στην οποία είχε διακρίνει μεγάλη κλίση στη μουσική, ένα ιδιαίτερο μουσικό αυτί, αλλά και την αγάπη της στην Τσέχικη παραδοσιακή μουσική και τραγούδια, που συχνά τραγουδούσε με τον πατέρα της.

Η Μπέντρισκα πέθανε από οστρακιά λίγο μετά τα τέταρτα γενέθλιά της, βουλιάζοντας σε απόγνωση τον Σμέτανα, που προσπαθεί να σταθεί στα πόδια του, συνθέτοντας.

Το έργο που γράφει εκείνη την περίοδο και αντανακλά βαθιά την προσωπική τραγωδία του είναι το "Piano Trio Op. 15" σε σολ ελάσσονα, όπου αν  και ο ίδιος δεν άφησε καμία προγραμματική περιγραφή του τρίο, η θλίψη και η συντριβή από την απώλεια και ο ελεγειακός χαρακτήρας του έργου είναι εμφανέστατα.

Πολλοί έχουν χαρακτηρίσει το τρίο «κομψοτέχνημα», που παρότι θρήνος, ο συνθέτης καταφέρνει να υμνήσει τη γλυκύτητα και το ψυχικό κάλλος του μικρού, πρόωρα χαμένου κοριτσιού.
Γι' αυτό, σε καθένα από τα τρία μέρη του έργου, μουσικά θέματα απίστευτης θλίψης και έντασης εναλλάσσονται με υπέροχες λυρικές μελωδίες ευγενούς αρχοντιάς.

Το αρχικό θέμα εκτελεί το βιολί σε σολ μινόρε, κλίμακα που από την εποχή Μπαρόκ έχει ταυτιστεί με τη μελαγχολία και την τραγικότητα.
Οι δοξαριές ντύνουν τον ήχο σπαρακτικά, να θυμίζει τον κεραυνό που έκαψε αστραπιαία τη ζωή του συνθέτη.
Mια μελωδία ακολουθεί σε ρυθμό πόλκας, που φαίνεται να υποδηλώνει την παιχνιδιάρα και γεμάτη ενέργεια, Μπέντρισκα.
Μια σειρά παραλλαγών πάνω σε ένα τσέχικο δημοτικό τραγούδι (αγαπημένο της μικρής κόρης) έρχεται στη συνέχεια.
Ένα ρόντο χαρούμενο, όλο σκέρτσο, που δημιουργεί  έντονη αντίθεση με το προηγούμενο ιντερμέτζο.
Πένθιμα επεισόδια από το βιολοντσέλο διακόπτουν την εύθυμη διάθεση, με τη μελωδία να μετατρέπεται σε πένθιμο εμβατήριο, με  χαρακτηριστικές τις ρυθμικές υποδείξεις από το πιάνο που ηχεί σαν τύμπανο.
Στο τέλος του δεύτερου μέρους κάποιοι "λυγμοί" σε μορφή πιτσικάτο.
Στο εκπληκτικό φινάλε-μην απορήσετε που γυρίζει σε ματζόρε τρόπο- με ένα εκρηκτικό presto, κάτι σαν ξέσπασμα, ο Σμέτανα αρνείται να παραδοθεί στον πόνο του και προκρίνει την ανάδειξη της ομορφιάς που δεν σβήνει ούτε ο θάνατος, δηλώνοντας το λαμπρό θρίαμβο της ανάμνησης!

Το προτείνω σε μια έξοχη εκτέλεση από ένα ιστορικό σύνολο της Τσεχίας, τους Suk Trio, ιδρυτής του οποίου υπήρξε ο Josef Suk, δισέγγονος του φημισμένου συνθέτη και βιολονίστα, μαθητή και γαμπρού του Ντβόρζακ, με το ίδιο όνομα.
Υποδειγματική ερμηνεία, πλούσιος, ολοστρόγγυλος ήχος, ακριβής τονισμός και άρτια τεχνική εκτέλεσης.

Smetana: "Piano Trio Op. 15" 

Η μοίρα, φίλοι μου, διαγράφει θλιβερά κάποια επεισόδια της ζωής μας, όμως η δύναμη της Τέχνης και του ανθρώπου, τούς δίνει, αν μη τι άλλο, χρώματα ανακουφιστικά ...
Η ζωή δίπλα στην Τέχνη, μοιάζει να προσπερνά τα δράματα και να μας δίνει τρυφερά πάλι το χέρι της ...

Smetana: Η Πουλημένη μνηστή, ο τσέχικος εθνικός ύμνος"

(με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Τσέχου Μπέντριχ Σμέτανα)

"Με τη βοήθεια και τη χάρη του Θεού, θα γίνω Μότσαρτ στη σύνθεση και Λιστ στην τεχνική", 

καταγράφει στο παιδικό του ημερολόγιο ο Μπέντριχ Σμέτανα, που δίκαια θεωρήθηκε ένα παιδί-θαύμα, καθώς 5 χρονών συμμετείχε ως βιολιστής σε κουαρτέτο εγχόρδων, στην ηλικία των 6 εμφανίστηκε στο πρώτο του ρεσιτάλ πιάνου και έγραψε την πρώτη σύνθεσή του σε ηλικία 8 χρονών.

Με τη μουσική του να υποστηρίζει   την εθνική ταυτότητα της χώρας του, είναι ο ιδρυτής της Τσέχικης Μουσικής Σχολής, παρότι έμαθε σε προχωρημένη ηλικία να μιλά καλά τη μητρική του γλώσσα.(Γεννήθηκε στη Βοημία, επαρχία τότε της αυστριακής αυτοκρατορίας, γι' αυτό μιλιόταν από τους κατοίκους ως επίσημη γλώσσα η Γερμανική)

Θαυμαστής του έργου του υπήρξε ο Φραντς Λιστ, όπως και ο Χ. Σχόνμπεργκ  στο βιβλίο του "Οι ζωές των μεγάλων συνθετών" προσδιορίζει το Σμέτανα σαν: "τον πρώτο, που χρησιμοποιεί ως βάση για τη μουσική του τέχνη το λαϊκό Βοημικό τραγούδι".

Ο Σμέτανα έγραψε 8 όπερες, με πιο δημοφιλή ανάμεσά τους την δεύτερη στη σειρά: η "Πουλημένη Μνηστή". 
Είναι έργο που έγραψε την τριετία 1866-69, η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο της εμμονής του, να δημιουργήσει τη μέχρι τότε ανύπαρκτη εθνική Τσέχικη όπερα, που θεωρείται το αριστούργημα του τσέχου συνθέτη κι από πολλούς χαρακτηρίζεται ως ο τσεχικός εθνικός ύμνος.

Ο Σμέτανα με αφάνταστη μουσική εφευρετικότητα διηγείται τη σπαρταριστή ιστορία, όπου εκτυλίσσεται σε ένα Βοημικό χωριό.
Αναφέρεται στη φτωχή Μαρένκα, που πιέζεται από τον πατέρα της να παντρευτεί τον τραυλό αλλά πλούσιο Βάτσεκ, γιο του γαιοκτήμονα της περιοχής. Όμως η κοπέλα είναι ερωτευμένη με έναν νέο άγνωστης καταγωγής, τον Γιένικ, ο οποίος φαινομενικά ξεπουλάει την αγάπη της έναντι αμοιβής, με μόνο όρο αυτή να παντρευτεί έναν από τους γιους του πλούσιου γαιοκτήμονα.
Στο τέλος ο νέος κερδίζει τα χρήματα αλλά και τη νύφη, αφού αποκαλύπτεται ότι ο Γιένικ είναι ο χαμένος γιος .

Πρόκειται για όπερα ατμοσφαιρική με αυθεντικά τσεχικά στοιχεία και από την Εισαγωγή ο Σμέτανα μεταφέρει τη φρεσκάδα, την ορμητικότητα και το χιουμοριστικό πνεύμα του έργου.

Θα ακούσουμε το "Χορό των Κωμωδών" από την 3η Πράξη, που αποτελεί μια κωμική σκηνή, όπου το χιούμορ περισσεύει και το κέφι πολλαπλασιάζεται σε κάθε λαμπρό χτύπημα των κυμβάλων και των τυμπάνων. 

Ο "Χορός των κωμωδών" είναι ένα perpeteum mobile (συνεχής κίνηση των φθόγγων): γοργός καλπασμός, tutti κορύφωση, όπως και στην δημοφιλή εισαγωγή της όπερας, που στην περίπτωση αυτή τα τρίηχα  εμφανίζονται με έντονες συγκοπές.

Ταχύτατες δοξαριές από τα έγχορδα, σαλπίσματα χαράς και ευθυμίας από τα τρομπόνια και τις τρομπέτες, λικνιστικός, ξεσηκωτικός ρυθμός, που διακόπτεται απότομα...όπως απότομα ξαναρχίζει, προκαλώντας πλατύ μειδίαμα στον ακροατή σκεπτόμενος τις φάρσες των κωμωδών...

Το απολαμβάνουμε σε μια σπαρταριστή απόδοση από την Φιλαρμονική του Βερολίνου. Στο πόντιουμ ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν:

Smetana: "The Bartered Bride - Dance Of The Comedians":

Και η σκηνή από την όπερα(στο 1:46)

"Από τη Μαντοβάνα της Αναγέννησης στα ορμητικά νερά του Μολδάβα"

Adam Muller : “View of Prague, crossing the Vltava River”

"Στον ουρανό,τα σύννεφα,πουλιά κυνηγημένα απ’τον άνεμο.

Το παραμύθι δραπετεύει στην πόλη αυτή και συναντά στα δεξιά τη 

μεγαλόπρεπη,πέτρινη γέφυρα του βασιλιά.

Aτμόσφαιρα ήρεμη,αύρα ρομαντική...

Του Καρόλου η επιβλητική γέφυρα,που κάτω της ρέει το φιδίσιο υδάτινο 

κορμί του...

Όνειρο μοιάζει αυτός ο ποταμός!

Είναι ο Μολδάβας,που στα νερά του καθρεφτίζεται απαλά το φως του 

εσπερινού ήλιου και δημιουργεί λευκές λωρίδες στο γκριζομπλέ της 

επιφάνειάς του...

Eίναι ο Μολδάβας,που τα ασάλευτα νερά του παίρνουν του δειλινού το χρώμα 

το πυρακτωμένο...

ο ποταμός π'αναζητά κάποιον να παρασύρει...

να εξομολογηθεί τα μυστικά του..."

Κάπως έτσι, σε μια προσπάθεια ερασιτεχνικής ποιητικής αποτυπώνω τον παραπάνω πίνακα ζωγραφικής με τίτλο: "Πράγα, κατά μήκος του Μολδάβα", λάδι σε καμβά, που φιλοτέχνησε ο Δανός ζωγράφος Άνταμ Μύλλερ.

Ο Mύλλερ, είναι πιο γνωστός για τα ιστορικά έργα ζωγραφικής του.
Το 1834, όμως, ταξιδεύοντας στη Βοημία και γνωρίζοντας από κοντά τη φυσική χάρη, που απλόχερα δώρισε ο Δημιουργός στην περιοχή, αποτύπωσε με τα χρώματα και τα πινέλα του τα τοπία της, που τον γοήτευσαν περισσότερο.

Στο συγκεκριμένο έργο, εύκολα κανείς μπορεί να διακρίνει το μέγεθος της έκστασης, που προκάλεσε η θέα της Πράγας στο ζωγράφο. Για όσους έχουν ταξιδέψει στην Τσεχία, κάθε περιγραφή, ακόμα και του πιο έμπειρου λογοτέχνη φαντάζει φτωχή.

Ο πίνακας, ένας εικαστικός ύμνος στο Μολδάβα, την υδάτινη καρδιά της Τσέχικης γης!

Από το ποτάμι αυτό, εμπνέεται και ο συνθέτης Μπέντριχ Σμέτανα, κύριος εκπρόσωπος της Τσέχικης Εθνικής Σχολής, αφού στο έργο του χρησιμοποίησε λαϊκούς θρύλους και μύθους της πατρίδας του, με αντιπροσωπευτικότερο τον κύκλο συμφωνικών ποιημάτων με τίτλο "ΠΑΤΡΙΔΑ ΜΟΥ".

Το έργο αυτό αποτελείται από έξι αυτόνομα μέρη, το καθένα από τα οποία περιγράφει τοποθεσίες ή μυθικά πρόσωπα της Τσεχίας.

•ΒΙΝΣΕΝΓΚΡΑΤ ( περιγραφή του θρυλικού κάστρου της Πράγας), 
•ΤΑΜΠΟΡ (περιγραφή της βοημικής πόλης), 
•ΜΠΛΑΝΙΚ (το τσέχικο βουνό, όπου κατέφυγε ο προστάτης της χώρας Αγ.Βίνσεσλας), 
•ΣΑΡΚΑ (αφιερωμένο στην αρχηγό των παρθένων πολεμιστριών της τσέχικης μυθολογίας),
•ΒΟΗΜΙΚΗ ΕΞΟΧΗ και
•ΜΟΛΔΑΒΑΣ (μουσικός ύμνος στον ομώνυμο ποταμό).


Στο έργο αυτό, ο Σμέτανα προβάλλει τις κατακτήσεις της "συμφωνικής ποιητικότητας" σε σχέση με τις φυσικές προεκτάσεις που μπορούν να συνδέουν την ροή της μουσικής με τη συμβολική, διαφορετική ροή και περιδιάβαση των πηγών του Μολδάβα μέσα από τα δάση, τις πόλεις, τα κάστρα, τα ερείπια και τα βράχια της Τσεχίας.

Στο μέρος του "Μολδάβα", ο Τσέχος δημιουργός ως βασικό μουσικό θέμα, χρησιμοποιεί μια μελωδία της αναγέννησης "La Mantovana", γνωστή και ως Giuseppino από το όνομα του τενόρου που την πρωτοεκτέλεσε, Giuseppe Cenci, προσαρμοσμένη στο μουσικό ύφος της λαϊκής τσέχικης μουσικής.

Η μελωδία, σε μορφή μαδριγαλίου, έγινε ευρέως γνωστή ως "χορός ή άρια της Μάντοβα" με τίτλο: "Fuggi-fuggi".

Ένα παλιό ιταλικό τραγούδι, με ρομαντικές ρίζες και τσέχικη ανασμίλευση συνδέει την ανάμνηση της μελωδικής ροής με την "αναβάπτιση" του κόσμου μας μέσα από τον υδάτινο ρου.
Η μουσική φόρμα έχει το ρόλο της φύσης και προτάσσει τις σχέσεις που προκύπτουν μεταξύ της ύλης, της μορφής, της φαντασίας και της πραγματικότητας.

Το νερό του Μολδάβα φλύαρο, ορμητικό, όπως ορμητικά, έντονα και τα συναισθήματα,που δημιουργεί η ακρόαση του έργου του Σμέτανα.

Όπως ασυγκράτητη του Μολδάβα η ροή, έτσι και της έμπνευσης το ποτάμι, που πηγάζει απ’της ψυχής τα βάθη.
Μια μουσική γλυκιά ξεχύνεται και μοιάζει να σέρνει μνήμες με τη βοήθεια των ανέμων και να φορά φουστάνια των καιρών, με νότες και ρυθμούς, παράλληλες στων εποχών τα πρόσωπα.

Αχ, Μουσική μου, κυρά μου αριστότεχνη!

Θαυμαστό το έργο σου μεγάλη πριγκηπέσσα, 

που από της αναγέννησης το μαδριγάλι,

είσαι ικανή για μεταμόρφωση ταχυδακτυλουργική... 

...και το χορό τον εύθραυστο του ζευγαριού,

που μ’ακριβείς, κάτω απ’τον πολυέλαιο κινήσεις μεταμορφώνει 

σε θρύλο λαϊκό, σε απεικόνιση ρομαντική...

Να σημειώσουμε πως ο Σμέτανα ήταν τελείως κουφός, όταν συνέθεσε το έργο "Πατρίδα μου", (έτσι δεν το άκουσε ποτέ), περί το 1875 στο οποίο υμνεί το φυσικό κάλλος της Τσεχίας, αλλά ταυτόχρονα τονώνει και το πατριωτικό αίσθημα.

Ο χορός ΜAΝΤOVANA, αυθεντικό μέρος του ιταλικού πολιτισμού από τη μια, η τσέχικη παράδοση αυτοπροσώπως στο συμφωνικό ποίημα,από την άλλη,δείχνει πώς συνδέονται οι δύο κουλτούρες, αλλά και πώς κάθε μια καταφέρνει να συγκρατεί την ανεξαρτησία και τη μοναδικότητά της.


Από τις καλύτερες εκτελέσεις, αυτή της συμφωνικής της Βιέννης υπό τη διεύθυνση του φον Κάραγιαν, που καταφέρνει να μεταδώσει το άφθαρτο, την αιωνιότητα της μουσικής φόρμας, με τρόπο αφηγηματικό προβάλλοντας αυτή την ασίγαστη ορμή της υγρής ύλης που ανασυντάσσεται προς μια υψηλότερη μορφή.
Οι μουσικοί κινούνται με συντονισμένη πνευματικότητα προσπαθώντας οι ίδιοι να αφουγκραστούν τους ήχους της μετάβασης προς την αέναη εξέλιξη, πετυχαίνοντας ένα ανάγλυφο, διάφανο και εντυπωσιακό αποτέλεσμα.

Αξίζει να αναφέρουμε πως η μελωδία αυτή, αργότερα, μετουσιώθηκε σε λαϊκά τραγούδια της Ευρώπης, όπως:

My mistress is prettie (Σκωτία),

Τhe Polish Pod (Κρακοβία),

Kateryna (Ουκρανία).

Επίσης απετέλεσε τη βάση για την Hatikvah-Ελπίδα, τον εθνικό ύμνο του Ισραήλ, που μπορείτε ν ακούσετε εδώ.



Το άρθρο έχει δημοσιευτεί και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr 
και μέρος του στο Περιοδικό Πολιτισμού: "Ανθρώπων Έργα".  Θα το βρείτε στις σελίδες 444-450.