Άντερσεν - Ντεμπισί: "Τι είδε ο Δυτικός Άνεμος;"

Η 2 του Απρίλη έχει καθιερωθεί σαν "Ημέρα Παιδικού Βιβλίου", αφού αυτή τη μέρα του 1805 γεννήθηκε ο μεγάλος Δανός παραμυθάς, Χανς Κρίστιαν Άντερσεν.
Από μικρός ξεχώριζε για την πλούσια και ζωηρή φαντασία του. Λέγεται πως πολλές φορές περπατούσε στους δρόμους και φαινόταν να ονειροβατεί. 

Αγαπούσε το διάβασμα και γοητευόταν από το θέατρο, τόσο που πέρασε μια σύντομη περίοδο της ζωής του ως ηθοποιός. Στις παρέες του λάτρευε να απαγγέλλει ποιήματα και χάρη στην ωραία φωνή του, να τραγουδά. Σπούδασε μουσική, την οποία όμως αναγκάστηκε να εγκαταλείψει όταν μια ασθένεια του στέρησε μέρος της φωνητικής του έκτασης.
Στα πρώτα βήματα της καριέρας του ασχολήθηκε με την ποίηση, αλλά τελικά τον θυμόμαστε κυρίως σαν έναν από τους σπουδαιότερους δημιουργούς παραμυθιών, που με τις ιστορίες του μάγεψε γενιές αναγνωστών σε όλο τον κόσμο.

Στο παραμύθι του "Ο Κήπος του Παραδείσου" στεκόμαστε σήμερα, μια μικρή, αλληγορική ιστορία, που συνδυάζει μυθολογικά, ηθικά και φανταστικά στοιχεία.
Ο κύριος ήρωας του παραμυθιού είναι ένας πρίγκιπας-ψυχή που ψάχνει να βρει τον δρόμο προς τον Παράδεισο, αναζήτηση που συμβολίζει την αιώνια ζωή, την ηθική τελειότητα και την πνευματική ολοκλήρωση. Στην πορεία του αντιμετωπίζει δοκιμασίες, πειρασμούς και εμπόδια, που σφυρηλατούν τον χαρακτήρα και την πίστη του. Όταν τελικά φτάνει, ανακαλύπτει έναν κήπο γεμάτο απόλυτη ομορφιά, γαλήνη και φως, που αποπνέει την αγνότητα και την τελειότητα της ψυχής. Το παραμύθι μεταφέρει έτσι το μήνυμα ότι μόνο η υπομονή, η αρετή και η καθαρότητα της ψυχής οδηγούν στην πνευματική ολοκλήρωση.

"Ζέφυρος", Γ.Τσαρούχης

Στο παραμύθι, εμφανίζονται κι οι άνεμοι σαν αγγελιοφόροι της φύσης. Η σχέση του ήρωα μαζί τους συμβολίζει τις δοκιμασίες και τις προκλήσεις, που πρέπει να ξεπεράσει για να φτάσει στην πνευματική τελειότητα, καθώς οι άνεμοι τον καθοδηγούν, τον δοκιμάζουν και ενισχύουν την πορεία του προς την ολοκλήρωση.

Θα διαβάσουμε ένα απόσπασμα-αναφορά στο Ζέφυρο, το Δυτικό άνεμο, γνωστό και ως Πουνέντε. Στη μυθολογία ήταν γιος της Ηούς και του Αστραίου, άνεμος συνήθως απαλός, ήπιος, συνδεδεμένος με το ελαφρύ, ανοιξιάτικο αεράκι. Aπεικονίζεται να κρατά λουλούδια και ως ανάλαφρος άνεμος, νέος, αγένειος και φτερωτός:

-"Από τη Δύση έρχεται και είναι ο αγαπημένος μου απ' όλους. Μυρίζει θάλασσα και φέρνει ένα απαλό δροσερό αεράκι"
-"Μήπως είναι ο μικρός Ζέφυρος;" ρώτησε ο πρίγκιπας.
-"Ναι, είναι ο Ζέφυρος", απάντησε η ηλικιωμένη γυναίκα, "αλλά δεν είναι πια τόσο μικρός".
Ο Ζέφυρος έμοιαζε με δυνατό άντρα του δάσους. Φορούσε μαλακό σκουφάκι και στηριζόταν σε ένα εβένινο ραβδί.
-"Από πού έρχεσαι;" τον ρώτησε η μητέρα του.
-"Από τα άγρια δάση!" απάντησε. "Εκεί όπου οι αγκαθωτοί θάμνοι φτιάχνουνε φράχτες γύρω από κάθε δέντρο, όπου τα νερόφιδα λιάζονται στα βρεγμένα χόρτα, και οι άνθρωποι μοιάζουν αχρείαστοι".
-"Και τι έκανες εκεί;"
-"Κοίταξα τον τεράστιο ποταμό, είδα πως τα νερά του χτυπούσαν στα βράχια και πετούσαν πιτσιλιές στον ουρανό.Ταξίδεψα με τα σύννεφα για να σχηματίσω το ουράνιο τόξο. Είδα τον άγριο βούβαλο να κολυμπά στο νερό, την αγριόπαπια, που πετούσε στα ρηχά και εγώ φυσούσα θύελλες ώστε τα αρχέγονα δέντρα να στροβιλιστούν κι αυτά σαν ξυλόφλουδες...
-"Και δεν έκανες τίποτε άλλο;" ρώτησε η μάνα του.
-"Έκανα πιρουέτες στις σαβάνες, χάιδεψα τ' άγρια άλογα και τίναξα καρύδες από τα ψηλά δέντρα! Ω, ναι, έχω πολλά να διηγηθώ απ'όσα είδα! Αλλά δεν χρειάζεται να λέει κανείς τα πάντα", είπε και φίλησε τη μητέρα του θερμά, που σχεδόν την έριξε προς τα πίσω. Πράγματι, ήτανε άγριο παιδί..."

"Zέφυρος", ανάγλυφο από τον Πύργο των Ανέμων στη Ρωμαϊκή Αγορά

Στο παραμύθι του Άντερσεν, ο Ζέφυρος δεν είναι απλώς ένας απαλός ανοιξιάτικος άνεμος, όπως είδαμε. Είναι ένα πνεύμα της φύσης με διπλή υπόσταση. Φέρνει τη δροσιά, τη μυρωδιά της θάλασσας και την ευχάριστη αίσθηση ελαφρότητας, αλλά ταυτόχρονα έχει άγρια δύναμη, ικανός να στροβιλίσει δέντρα, να φυσήξει θύελλες και να κινηθεί ανάμεσα σε ποτάμια, σαβάνες και δάση. Αυτή η διττή φύση -ήπια και δυναμική, σκιαγραφεί την εικόνα ενός ανέμου, που είναι απαλός και δροσερός, αλλά ταυτόχρονα άγριος και απρόβλεπτος.

Ακριβώς αυτή η διττή φύση του, η αίσθηση αιθέριας κίνησης και εσωτερικής ζωτικότητας είναι που αιχμαλώτισε τη φαντασία του Κλωντ Ντεμπισί στο Πρελούδιό του "Ce qu'a vu le vent d'ouest - Ό,τι είδε ο δυτικός άνεμος" και περιλαμβάνεται στο Πρώτο Βιβλίο Πρελουδίων του, που συνέθεσε στις αρχές του 1910.

Είναι γνωστό ότι ο Γάλλος συνθέτης έτρεφε ιδιαίτερη αγάπη για τα παραμύθια του Άντερσεν. Έτσι, πολλοί μελετητές θεωρούν πως για το συγκεκριμένο Πρελούδιο η έμπνευση προήλθε από την ανάγνωση του παραμυθιού, το οποίο είχε εκδοθεί δύο χρόνια νωρίτερα.
Παράλληλα, αρκετοί υποστηρίζουν ότι πρόκειται για το πιο τεχνικά απαιτητικό πρελούδιο ολόκληρης της συλλογής.

Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Ντεμπισί έδινε μεγάλη σημασία στη σειρά των Πρλουδίων του. Έτσι, θεωρείται ότι το έβδομο "Ce qu'a vu le vent d'ouest" , μαζί με το προηγούμενο και το επόμενο κομμάτι, δημιουργούν την πιο έντονη δραματική αντίθεση της συλλογής.
Το έκτο "Des pas sur la neige-Ίχνη στο χιόνι" αποπνέει θλίψη και μοναξιά, το όγδοο "La fille aux cheveux de lin-Κορίτσι με λιναρένια μαλλιά" ζεστασιά και ηρεμία, ενώ το ενδιάμεσο "Ce qu'a vu le vent d'ouest" ξεχωρίζει με την ταραχώδη και δυναμική του ένταση, που έχει χαρακτηριστεί ως "λυτρωτική βία".

Στην αρχή, η μουσική κυλά σαν απαλή πνοή, σαν ο Ζέφυρος να μεταμορφώνεται σε ήχο. Σύντομα όμως αποκτά πάθος και απρόβλεπτη δύναμη, θυμίζοντας τις θυελλώδεις περιπέτειες του ανέμου στον "Κήπο του Παραδείσου".
Έτσι, η μουσική του Ντεμπισί ζωντανεύει σαν άνεμος. Η φύση και η φαντασία σμίγουν, δημιουργώντας ατμόσφαιρα αέναης κίνησης και ονειρικής μαγείας.

Debussy: Prelude VII(Book 1) "Ce qu'a vu le vent d'ouest":

Να θυμίσουμε πως τα "Πρελούδια" του Κλωντ Ντεμπισί είναι μια συλλογή σε 2 βιβλία από 24 κομμάτια για σόλο πιάνο, σε ελεύθερη μορφή, αντίθετα δηλαδή από τα αυστηρά πρότυπα των Πρελουδίων του Μπαχ. Κάθε πρελούδιο έχει και έναν ευφάνταστα απρόσμενο τίτλο, έναν λεκτικό οδηγό για τον ερμηνευτή, που όμως δεν έχει σκοπό να φυλακίσει την εκφραστικότητά του, γι'αυτό και αναγράφεται από το συνθέτη στο τέλος της παρτιτούρας, κάτι σαν προσωπική ανάμνηση, σαν ομιχλώδες αναθύμημα, θολή αναπόληση...,χωρίς να, επηρεάζει τον ερμηνευτή εκ των προτέρων, επιτρέποντάς του να εμβαθύνει εκείνος στα σημεία που αγγίζουν την ψυχή του περισσότερο και να δώσει προσωπικές αποχρώσεις στην ερμηνεία του.

*Κείμενα για τον Χανς Κρίστιαν Άντερσεν υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

"Μουσικοί της Βρέμης", ένα διδακτικό παραμύθι των Αδερφών Γκριμ...

"Πορτραίτο των αδελφών Γκριμ", Elisabeth Jerichau-Baumann, 
Μουσείο Βερολίνου, 1855

Κάθε χρόνο στις 2 Απριλίου -ημέρα γέννησης του Δανού παραμυθά, Χανς Κρίστιαν Άντερσεν- γιορτάζεται και η Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου με σκοπό της να εμπνεύσει στα παιδιά την αγάπη για το διάβασμα και να κατευθύνει την προσοχή στο παιδικό βιβλίο.

Ημέρα και μνεία, που κεντρίζει το ενδιαφέρον των παιδιών για τα βιβλία και βοηθάει στην καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας.

Τα παραμύθια του Άντερσεν αποτελούν ευχάριστες διηγήσεις, που χαρακτηρίζονται από πολύ πλούσια φαντασία. Ακόμη και η υπερβολή που συχνά διακρίνουμε στις αράδες τους, όπως κι αναφορές σε εξωπραγματικά συμβάντα, κρύβουν αλήθειες της ανθρώπινης ζωής, προσφέροντας σοφά διδάγματα, συμβουλεύουν, προτείνουν, νουθετούν. Μην ξεχνάμε και τις προτροπές του Αϊνστάιν προς τους γονείς να διαβάζουν στα παιδιά τους παραμύθια για να γίνουν περισσότερο ευφυή.

Σπουδαίοι παραμυθάδες και από τους δημοφιλέστερους συλλέκτες παραδοσιακών παραμυθιών υπήρξαν κι οι αδελφοί Γκριμ, Γιάκομπ και Βίλχελμ, γεννημένοι στο Χάναου της Γερμανίας.

Σπούδασαν νομικά, εργάστηκαν σαν βιβλιοθηκάριοι και ως καθηγητές στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, όπως επίσης εργάστηκαν πάνω στην ιστορική εξέλιξη των γερμανικών γλωσσών, συμμετέχοντας στη σύνταξη του λεξικού της  Γερμανικής Γλώσσας, "Deutsches Wörterbuch". 

"Αδερφοί Γκριμ"

Άρχισαν να συλλέγουν παραμύθια το 1807, τα οποία ο Βίλχελμ προσάρμοσε για παιδιά, δίνοντάς τους την κατάλληλη λογοτεχνική μορφή.

Λίγα χρόνια αργότερα , το 1812 εκδόθηκε και η πρώτη τους συλλογή κι ακολούθησαν κι άλλες, επτά συνολικά, που περιλαμβάνουν πολλά αγαπημένα παραμύθια με τα οποία μεγαλώσαν οι παππούδες οι γονείς, εμείς, τα παιδιά και τα εγγόνια μας και θα συνεχίσουν να διαβάζονται από τις γενιές που θα'ρθουν...

Ανάμεσα στα αμέτρητα και διδακτικά παραμύθια των συλλογών τους ξεχωρίζει και κείνο που αναφέρεται στους "Μουσικούς της Βρέμης".

Μια φορά κι έναν καιρό -μας ιστορεί- ήταν τέσσερα ζώα: ένας γαϊδάρος, ένας σκύλος, μια γάτα κι ένας κόκορας, που δούλευαν πολλά χρόνια υπομονετικά, χωρίς παράπονα και διαμαρτυρίες για το ίδιο αφεντικό. Τα χρόνια όμως είχαν περάσει και τα αφεντικά γερασμένα πια, παραμελούσαν και κακομεταχειρίζονταν τα συμπαθητικά ζώα. Μια μέρα αποφάσισαν να εγκαταλείψουν το σπίτι και να πάνε στη Βρέμη να γίνουν μουσικοί. Όμως στο δρόμο συνάντησαν ληστές, που με εξυπνάδα και λίγη... πονηριά κατάφεραν να τούς διώξουν από το κρησφύγετό τους που έγινε το καινούργιο τους σπίτι. Η εικόνα με τα ζώα να σχηματίζουν μια πυραμίδα με τα σώματά τους προκαλώντας τρόμο και φρίκη στους ληστές είναι το απόλυτο μοτίβο δραματικής κορύφωσης της ιστορίας:

"...Οι τέσσερις φίλοι σκέφτηκαν να βρουν έναν τρόπο για να διώξουν τους κλέφτες από το σπίτι. Επιτέλους κατέληξαν σ’ ένα σπουδαίο σχέδιο που θα απαιτούσε να συνεργαστούν όλοι μαζί. Ο γάιδαρος θα στεκόταν μπροστά στο παράθυρο με τα μπροστινά πόδια του ακουμπισμένα πάνω στο πεζούλι, ο σκύλος θα πηδούσε στην πλάτη του, η γάτα θα σκαρφάλωνε πάνω στο σκύλο και ο τελευταίος απ’ όλους ο κόκορας θα πηδούσε και θα γαντζωνόταν στο κεφάλι της γάτας. Μετά θα έκαναν τρομερό θόρυβο να φοβίσουν τους ληστές.
Έτσι κι έγινε. Μόλις δόθηκε το σύνθημα, άρχισαν όλοι μαζί τη μουσική, καθένας το κομμάτι του. Ο γάιδαρος γκάριζε, ο σκύλος γάβγιζε, η γάτα νιαούριζε και ο κόκορας έκραζε. Μετά όρμησαν από το παράθυρο μέσα στο δωμάτιο και ήταν τόση η ορμή τους και ο θόρυβος της μουσικής τους που σείστηκε το σπίτι. Οι κλέφτες πετάχτηκαν όρθιοι νομίζοντας ότι έρχεται φάντασμα και από το φόβο τους έτρεξαν και χάθηκαν μέσα στο δάσος...[...]
Από τότε οι κλέφτες δεν τόλμησαν να πλησιάσουν ξανά στο σπίτι. Αντίθετα, οι τέσσερις μουσικοί ήταν τόσο πολύ ευχαριστημένοι στο όμορφο σπιτάκι τους που ποτέ ξανά δεν τους πέρασε η ιδέα να το αφήσουν και να πάνε στη Βρέμη.
Κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα..."
(Το απόσπασμα του παραμυθιού είναι από: paidika-paramythia)

Οι μουσικοί ζούσαν ικανοποιημένοι στο σπίτι των ληστών. Έτρωγαν και έπιναν χαρούμενοι και χαμογελαστοί πάντα και καθημερινά έδιναν μια μουσική συναυλία και διασκέδαζαν με την καρδιά τους. Το στιγμιότυπο της συναυλίας απεικονίζεται στην παραπάνω καρτ ποστάλ.

Το 200 χρόνων παραμύθι, που είναι διδακτικότατο, καθώς προσεγγίζει με μαεστρία τις έννοιες της φτώχειας, της βίας, της μετανάστευσης και υπογραμμίζει τα οφέλη της συνεργατικότητας και αλληλεγγύης, δεν έχασε ποτέ τη σημασία του και αποτέλεσε μια ιδιαίτερη πηγή έμπνευσης για τους καλλιτέχνες κάθε μορφής.



1. Μουσικά, έχουμε ιδιαίτερες εμπνεύσεις, όπως εκείνη του αυστραλού συνθέτη, Malcolm Williamson, που βασισμένος στο παραμύθι των γερμανών αδερφών έγραψε μια φωνητική σύνθεση για 6 ανδρικές φωνές που συνεργάζονται a capella και περιγράφουν τις περιπέτειες των τεσσάρων ζώων. Oι έξι ερμηνευτές, δύο κόντρα τενόροι, ένας τενόρος, δύο βαρύτονοι και ένας βαθύφωνος, υποδύονται, εκτός των ζώων, τα σκληρά αφεντικά αλλά και τους ληστές κι εχει εξαιρετικό ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς τον τρόπο που χρησιμοποιείται η φωνή στις αλλαγές των ρόλων.
Το ακούμε από τους King's Singers.

Malcolm Williamson: The Musicians of Bremen:

2. Mια σύνθεση για ορχήστρα δωματίου δίνει το 1998 ο γερμανός και γεννημένος στην πόλη της Βρέμης, συνθέτης και μαέστρος, Erke Duit. Ο ταλαντούχος δημιουργός κινείται στο πνεύμα του λαϊκού παραμυθιού κάνοντας χρήση ιδιαιτερων οργανων προκειμένου να αναπαραστήσει τους ήχους των ζώων, τις ευτράπελες καταστάσεις και περιβάλλοντα.
Ακούμε τη χαριτωμένη, πολύχρωμη, αφηγηματικού ύφους, ουβερτούρα:

Erke Duit: "Die Bremer Stadtmusikanten, Ouvertüre":

Σαίξπηρ - Σμέτανα: "Ριχάρδος ο Γ'"

Η Ουνέσκο έχει καθιερώσει την 23η Απριλίου ως την Παγκόσμια Ημέρα του Βιβλίου, καθώς την ημερομηνία αυτή έφυγαν από τη ζωή δυο σπουδαίοι συγγραφείς, ο Θερβάντες και ο Σαίξπηρ. 

Φόρο τιμής στο βιβλίο και τη μαγεία της ανάγνωσης αποδίδουμε σήμερα με ένα μικρό απόσπασμα από το αριστούργημα του άγγλου δραματουργού: "Ριχάρδος ο Γ'".

"…δεν είμαι πλασμένος για τέτοια τρελά παιχνίδια,

ούτε και ναρκισσεύομαι μπροστά σε λάγνους καθρέφτες

εγώ είμαι πολύ κακοφτιαγμένος, μου λείπει το χάρισμα

του έρωτα, για να μπορώ να περπατήσω χαριτωμένα

μπροστά σε κάποια παιχνιδιάρα και προκλητική νεράιδα.

Εγώ είμαι στερημένος απ' αυτή την ωραία συμμετρία,

γιατί με γέλασε στις αναλογίες η δόλια φύση:

παραμορφωμένος, ατελής, πριν απ' την ώρα μου βγαλμένος

σ' αυτό τον κόσμο, μισοφτιαγμένος - τόσο σακατεμένος

κι άχαρος, που με γαυγίζουν τα σκυλιά όταν τα πλησιάζω.

Εγώ λοιπόν, σε τέτοιους μαλθακούς καιρούς ειρήνης,

δεν έχω άλλη διασκέδαση για να περνάω την ώρα μου,

παρά μονάχα να κοιτάω στον ήλιο τη σκιά μου

και να χλευάζω ο ίδιος την ασκήμια μου.

Έτσι, αφού είναι αδύνατον να γίνω κι εγώ εραστής

και να φχαριστηθώ ετούτο τον ανέμελο καιρό,

πήρα την απόφαση να γίνω αχρείος και κακός

και να μισώ τις μάταιες ηδονές της εποχής μας.

Συνωμοσίες έχω στήσει και σχέδια σατανικά

με προφητείες αβάσιμες, λιβέλους κι όνειρα, να προκαλέσω

μίσος θανάσιμο…»

(Ριχάρδος ο Γ’, Σαίξπηρ, Πράξη Α’, Σκηνή 1η)

Αν και νεανικό έργο του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, ο "Ριχάρδος ο Γ'" φανερώνει την ποιητική ευφορία του άγγλου δραματουργού. Βασισμένος σε ένα ιστορικό πρόσωπο εμβαθύνει στην ανθρώπινη ψυχολογία και έννοιες όπως η ακόρεστη δίψα για δύναμη και εξουσία χωρίς αναστολές σε έναν κόσμο γεμάτο βία και σκληρότητα.
Ο Ριχάρδος είναι μια τραγική φιγούρα, άσχημος, χωλός και καμπούρης, αδερφός του βασιλιά Εδουάρδου των Γιορκ, που για να ανελιχθεί στην κορυφή χρησιμοποιεί κάθε μέσο, θεμιτό ή αθέμιτο. Εξαπατά, αδικεί, ψεύδεται, ραδιουργεί και φονεύει.
Η δυσμορφία του είναι η αιτία της πίκρας και της μοχθηρίας του, της οργής και της κακίας που ελοχχεύει μέσα του. Οι αιματηρές πράξεις του καταργούν κάθε έννοια συνείδησης γι' αυτό και ο Σαίξπηρ τον παρουσιάζει ως σκοτεινή προσωπικότητα, έναν αδίστακτο κακοποιό.
Το τέλος του ήταν εξίσου τραγικό όταν το 1485, αντιμετώπισε τις δυνάμεις του Ερρίκου Τυδώρ στη μάχη του Μπόσγουορθ. Εγκαταλελειμμένος απ' όλους πολέμησε σκληρά και γενναία, αν και χωρίς άλογο.
Ο Σαίξπηρ έδωσε τη συγκλονιστικότερη περιγραφή της μάχης με τα τελευταία λόγια του Ριχάρδου: "Ένα άλογο, ένα άλογο, το βασίλειό μου για ένα άλογο..." αποτυπώνοντας το δράμα και την απόγνωση από την ξαφνική πτώση.

Πολλοί είναι οι συνθέτες που αγάπησαν τα Σαιξπηρικά κείμενα και τα μετέφεραν στη μουσική σκηνή. Πρώτο μεταφρασμένο κείμενο του Σαίξπηρ στα τσεχικά ήταν ο "Ριχάρδος ο Γ'" το 1851.
Η ανάγνωση και μελέτη του συνάρπασε τον Μπέντριχ Σμέτανα. Γοητευμένος από την πλοκή του γεννιέται η επιθυμία να συνθέσει ένα συμφωνικό ποίημα. Ταξιδεύει ως τη Βαϊμάρη για να διδαχτεί τη φόρμα από τον δάσκαλο του είδους, Φραντς Λιστ. Το 1858 στη Σουηδία ολοκληρώνει τη μιας κίνησης σύνθεσή του "Richard III, Op. 11" μεταφέροντας την προσωπική εντύπωσή του από την ιστορία, όπως ο Σαίξπηρ την παρουσίασε επί σκηνής.

Ο Σμέτανα δεν δίνει μια σύνθεση ιστορικών λεπτομερειών. Ακολουθεί το ύφος του Φραντς Λιστ. Δεν επιδιώκει να αφηγηθεί τα γεγονότα, αλλά να μεταφέρει τη διάθεση επιτρέποντας στο κοινό να χρησιμοποιήσει τη φαντασία του. Ωστόσο ο ακροατής αφουγκράζεται την αίσθηση της τραγωδίας του Σαίξπηρ και την ένταση που δημιουργεί η μουσική απεικόνιση ενός από τους πιο ενδιαφέροντες "μοχθηρούς" ήρωές του.

Η σύνθεση ολοκληρώθηκε σε σύντονο χρονικό διάστημα εγκαινιάζοντας την περίοδο ακμής του Σμέτανα σε έργα ορχηστρικής μουσικής.

Ο "Ριχάρδος" του τσέχου δημιουργού διακρίνεται για τις ποικίλες αντιθέσεις στη διαμόρφωση διάθεσης.

Σε αυτή την δεκαπεντάλεπτης διάρκειας σύνθεση καταφέρνει να αποτυπώσει τη δίψα για εξουσία, τη λαχτάρα για δύναμη, τη βιαιότητα των πράξεων του Ριχάρδου, την ένταση της τελευταίας μάχης με ένα εκπληκτικό καλπάζον θέμα, τη συντριβή...
Πριν δε απ' αυτή, τον στοιχειωμένο ύπνο του από τα φαντάσματα όσων έχει δολοφονήσει...Ξυπνά αλαφιασμένος συνειδητοποιώντας τη μοναξιά του, πεπεισμένος πως ο θάνατος πλησιάζει...
Το Ριχάρδο τρομοκρατημένο από τους εφιάλτες έχει θαυμάσια απεικονίσει ο Nicolai Avildgaard, που βλέπουμε στη διπλανή εικόνα.

Ο Μπέντριχ Σμέτανα αποκαλύπτει όλες τις δυνατότητες της ορχήστρας με την πληθωρική χρωματική γραφή του. Μοτίβα ενεργητικού χαρακτήρα πλαισιωμένα από πλούσιες αρμονικές αναζητήσεις εσωστρεφούς διάθεσης και περάσματα υπερβατικής δεξιοτεχνίας οικοδομούν μια σύνθεση που συγκλονίζει τον ακροατή.
Στην ησυχία λίγο πριν το τέλος "εξιλεώνεται" ο τραγικός ήρωας που τον έπνιξαν η κακία και η χολή, συναισθήματα ποταπά που έκαναν να ατονήσει μέσα του η πνευματική του υπεροχή κι η γενναιότητα του, όπως και κάθε τι που θα μπορούσε να γίνει κίνητρο δημιουργίας. Με τις κοφτές δοξαριές στα τσέλι κλείνει η θεατρική αυλαία στη σκηνή της φαντασίας αφήνοντας τον ακροατή να στοχαστεί που οδηγούμαστε όταν αφηνουμε αρετές της προσωπικότητάς μας να εξυπηρετουν τα μίση και οι κακίες.

Bedrich Smetana: "Richard III, Op. 11"

Διευθύνει ο  Rafael Kubelík

Για τον Σαίξπηρ και την Ημέρα Βιβλίου μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

Μπετόβεν: Οι πρώτες δημοσιευμένες συνθέσεις του...

"Η Γέννηση του Μπετόβεν", Friedrich Geselschap

Εκείνο που γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι η ημερομηνία βάπτισής του, 17 Δεκεμβρίου 1770...
Έτσι με το σκεπτικό πως εκείνη την εποχή τα νεογέννητα βαπτίζονταν εντός 24 ωρών από τη γέννησή τους, εικάζουμε πως ο μέγας Μπετόβεν γεννήθηκε σαν σήμερα, 16 του τελευταίου μήνα του έτους 1770.

Εδώ ίσως πρέπει να θυμίσουμε πως για πολλά χρόνια ο τιτάνας νόμιζε πως είχε γεννηθεί το 1772, καθώς έτσι διέδιδε ο πατέρας του για να τον παρουσιάζει μικρότερο σε ηλικία, άρα να προκαλείται και μεγαλύτερος ενθουσιασμός για τα μουσικά του επιτεύγματα!

250 χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τη γέννηση του Μπετόβεν.
Κι ο ζωγράφος, Friedrich Geselschap στο παραπάνω εικαστικό έχει απεικονίσει τη στιγμή που έρχεται στον κόσμο ο κορυφαίος των κορυφαίων της παγκόσμιας μουσικής!
Η Μούσα με την άρπα της τον προικίζει με το μεγαλύτερο τάλαντο, ενώ μια χορωδία μικρών αγοριών ψάλλουν για τον ερχομό του. Ο πατέρας του, Γιόχαν, ένας μέθυσος και πραγματικά δύσκολος χαρακτήρας κάθεται σκεφτικός. Ίσως συλλογίζεται από τώρα τον τρόπο που θα κάνει το γιο του "χρυσοφόρο παιδί-θαύμα" κατά το προηγούμενο του Μότσαρτ. Δίπλα στη Μούσα, μια γερόντισσα μοίρα ετοιμάζεται να του φορέσει ακάνθινο στεφάνι προοιωνίζοντας τις κακουχίες και ταλαιπωρίες που θα υποστεί στη ζωή του ο μεγάλος μουσουργός με αποκορύφωμα την απώλεια της ακοής του... 

Πολλά θα είναι τα αφιερώματα σήμερα για τη γενέθλια επέτειό του...
Εγώ, σκέφτηκα να σταθούμε στις πρώτες δημοσιευμένες συνθέσεις του.

Ο Μπετόβεν ξεκίνησε μαθήματα μουσικής με τον πατέρα του και τοπικούς δασκάλους στη Βόννη από τα 5 χρόνια του... Στη συνέχεια διδάχτηκε σύνθεση από τον μέγα Νέεφε, ο οποίος τον χαρακτήρισε "προικισμένο και χαρισματικό, δεξιοτέχνη στο πιάνο με ερμηνείες δυναμικές"...

"Ο 12χρονος Μπετόβεν", Ελαιογραφία αγνώστου

Εκείνη την περίοδο ο Μπετόβεν ήταν 11 χρονών και δίνει την πρώτη του σύνθεση, που εκδόθηκε με τη φροντίδα του Νέεφε.
Μια μουσική δημιουργία, που έκανε τον δάσκαλό του να υπογραμμίσει τη νεαρή ιδιοφυΐα του μικρού Λούντβιχ, σημειώνοντας πως: "αν συνεχίσει όπως άρχισε, σίγουρα θα γίνει δεύτερος Μότσαρτ!"

Πρόκειται για τις "9 Παραλλαγές για πιάνο πάνω σε ένα March του Ernst Dressler".
Ο Μπετόβεν επιλέγει να συνθέσει πάνω σε κλίμακα αρκετά δύσκολη, την ντο ελάσσονα με τρεις υφέσεις στον οπλισμό της, ασυνήθιστη για τη μουσική της εποχής και κλίμακα στην οποία -όπως φάνηκε στην πορεία του- έδειξε ιδιαίτερη αδυναμία. (Ας θυμηθούμε το "Beethoven's C mood").

O Nέεφε είχε ενθουσιαστεί με την μελωδική του ευρηματικότητα και την ευφάνταστη αρμονική επεξεργασία του θέματος, καθώς η τεχνική της Παραλλαγής αποτελούσε βασικό μέρος εκπαίδευσης των σπουδαστών σύνθεσης τον 18ο αιώνα, και δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η πρώτη σύνθεση του Μπετόβεν προέκυψε από τα μουσικά του μαθήματα.

Beethoven: 9 Variations on a March by Dressler / Mikhail Pletnev:

Ένα χρόνο αργότερα και πάλι με τη βοήθεια του δασκάλου του, Νέεφε εκδόθηκαν και οι τρεις Σονάτες αφιερωμένες στον Εκλέκτορα Μαξιμιλιανό-Φρειδερίκο. Έχει ενδιαφέρον να διαβάσουμε ένα απόσπασμα από την επιστολή που έγραψε ο 13χρονος συνθέτης προς τον Υψηλότατο κατόπιν προτροπής του Νέεφε, φυσικά. Ο Μπετόβεν καυχιέται για τις δεξιότητές του(παράδοξο για κείνον), κι εκφράζεται με ποικίλες φιλοφρονήσεις και κολακείες, στοιχείο που ξαφνιάζει σκεπτόμενοι την ανεξάρτητη φύση που διαμόρφωσε μεγαλώνοντας, μια φύση επαναστατική, που αντιδρούσε απέναντι σε κάθε είδους εξουσία και τυραννία...

Ο Μπετόβεν στην πραγματικότητα πάλεψε μόνος του με χρήματα που κέρδιζε από δημόσιες συναυλίες και κατά παραγγελία συνθέσεις, μένοντας μακριά από την παράδοση της εποχής ο επιφανής δημιουργός να είναι αρεστός στους προύχοντες και της αυλής τους.

Γράφει λοιπόν:

(από: bl.uk/collection)

"Γαληνοτάτη Υψηλότης!
Από το τέταρτο ήδη έτος της ηλικίας μου η μουσική ήταν η κυριότερη από τις ασχολίες μου. Εξοικειώθηκα τόσο πρόωρα με τη γλυκιά Μούσα, η οποία δονούσε στην ψυχή μου τις αγνές αρμονίες της, που σύντομα την αγάπησα και νομίζω πως και γω της έγινα αρεστός. Από τότε η Μούσα μού ψιθύριζε: "Προσπάθησε να αποτυπώσεις τις αρμονίες που έχεις στην ψυχή σου!".
Και γω σκεφτόμουν: Έντεκα χρονών, πώς να πάρω το ύφος συνθέτη; Όμως, ήταν γραμμένο. Υπάκουσα και έγραψα. Τώρα, Γαληνοτάτη Υψηλότης τολμώ να καταθέσω τις πρώτες εργασίες μου στα σκαλοπάτια του θρόνου Σας, ελπίζοντας σε ένα τρυφερό πατρικό βλέμμα.
Ω, ναι, σ' όλες τις περιστάσεις, οι επιστήμες και οι τέχνες βρήκαν σε Σας το σοφό τους υπερασπιστή και γενναιόδωρο προστάτης τους και γνωρίζω ότι το ταλέντο ευδοκιμεί όταν εκκολάπτεται κάτω από τις πατρικές Σας φροντίδες.

Λ.Μπετόβεν"

(Ο Μπετόβεν μέσα από την αλληλογραφία του", Αμ. Αμαραντίδης, εκδ.Νάκας, σελ.22)

Οι "Τρεις Σονάτες για Πιάνο, WoO 47", γραμμένες από τον 12χρονο Μπετόβεν δείχνουν ένα υψηλό συνθετικό επίπεδο για την ηλικία του κι αποτελούν τον προπομπό των αριστουργημάτων που θα ακολουθήσουν. Είναι γνωστές ως "Kurfürstensonaten", από τη γερμανική λέξη για τον Εκλέκτορα = Kurfürst.

Ο Μπετόβεν δεν τους έδωσε opus, καθώς γράφτηκαν σε τόσο μικρή ηλικία. Όμως ακολουθώντας τα πρότυπα της κλασικής σονάτας του Μότσαρτ και των παλαιοτέρων δασκάλων πετυχαίνει ένα εντυπωσιακότατο αποτέλεσμα με ευφάνταστες αναπτύξεις θεμάτων πάνω στις κλίμακες: Μι υφ. μείζονα, Φα ελάσσονα και Ρε μείζονα. Θα απολαύσουμε τη Ν.2 σε Φα.

Beethoven - Piano Sonata No. 2, WoO 47 / Mikhail Pletnev

Larghetto maestoso - Allegro assai 

Andante 

Presto

Οι συνθέσεις αυτές, φίλοι μου, αν και πρώιμες μαρτυρούν το άφθαστο ταλέντο του Μπετόβεν! Τη μελωδική, αλλά και την ευρηματικότητά του στην αρμονία, μαρτυρούν πως γνωρίζει τον τρόπο να μεταπλάθει τα μοτίβα, χωρίς να απομακρύνεται από το ύφος τους, αλλά μεταμορφώνοντάς τα σε κάτι "δίδυμο", δηλαδή ενωτικό και ξεχωριστό συγχρόνως...

Τιτάνας ο Μπετόβεν, δεν του δόθηκε τυχαία ο χαρακτηρισμός, όπως και άλλα επίθετα που αντικατοπτρίζουν το μεγαλείο του...

"Το Ημερολόγιο της Άννας Φρανκ", η πρώτη καταγραφή...

 

Πριν λίγες μέρες το χάζευε στη βιτρίνα του βιβλιοπωλείου...Είχε κόκκινο χοντρό εξώφυλλο και κλειδαριά. Ενθουσιάστηκε όταν τής δόθηκε ως δώρο γενεθλίων στις 12 του Ιούνη εκείνης της χρονιάς που θα έκλεινε τα δεκατρία...
Στις 12 Ιουνίου 1942, η 13χρονη Άννα Φρανκ ξεκινά να καταγράφει τις σκέψεις της στο ημερολόγιό της.



"Κυριακή, 14/6/1942

Την Παρασκευή 12 Ιουνίου ξύπνησα στις έξι το πρωί. Δεν είχα καμμιά αμφιβολία. Είχα τα γενέθλιά μου. Μόνο που δεν μου επιτρέπουν να σηκώνομαι τόσο πρωί. Έπρεπε λοιπόν, να συγκρατήσω την περιέργειά μου μέχρι τις επτά παρά τέταρτο. Ύστερα, δεν άντεξα άλλο. Πήγα στην τραπεζαρία, όπου ο Μούρτι - ο γάτος μου-  με υποδέχτηκε όλο χαρά. Στις επτά πήγα να δω τη μαμά και το μπαμπά κι ύστερα στο σαλόνι ν' ανοίξω τα δώρα μου.
Το πρώτο που με καλωσόρισε, ήσουν εσύ, το πιο ωραίο απ' όλα! 
Πάνω στο τραπέζι βρήκα ένα μπουκέτο τριαντάφυλλα, ένα φυτό και άλλα πολλά ήρθαν όλη τη μέρα. Ο μπαμπάς και η μαμά με γέμισαν δώρα κι οι φίλοι μου με περιποιήθηκαν πολύ. Ανάμεσα στ'άλλα μού χάρισαν και το "σκοτεινό θάλαμο", ένα παιχνίδι για πάρτι, γλυκά, σοκολάτες, μια καρφίτσα, τις Ιστορίες και Εικόνες της Ολλανδίας του Ζοζέφ Κοέν... [...]...και χρήματα. Τώρα μπορώ ν'αγοράσω τους Ελληνικούς και Ρωμαϊκούς Μύθους! Υπέροχα!
Αργότερα η Λιζ ήρθε να με πάρει να πάμε σχολείο. Στο διάλειμμα μοίρασα σε όλους γλυκά κι ύστερα ξαναρχίσαμε το μάθημα. 
Τώρα πρέπει να σ'αφήσω. Γεια σου!Θα γίνουμε καλές φίλες!"

("Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, εκδ. Μίνωας, σελ. 7-8)


Το παραπάνω είναι η πρώτη καταγραφή της Αννας στο Ημερολόγιό της. Επινόησε την Κίττυ, μια φίλη της στην οποία απευθύνεται και μοιράζεται μαζί της τις σκέψεις της, αφού δεν είχε κανέναν άλλο στην κρυψώνα που ζούσε με την οικογενειά της...

Πάνω στο πρωτότυπο κείμενο  βασίστηκε το λιμπρέτο της μονόπρακτης όπερας "Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ", που συνετέθη το 1968 από τον  Grigory Frid, ρώσο καλλιτέχνη του αποκαλούμενου "σοσιαλιστικού ρεαλισμού".
Μια σύνθεση για υψίφωνο και ορχήστρα δωματίου, όπου ξετυλίγεται το πορτρέτο του κοριτσιού σε 21 σύντομες σκηνές, απ' όπου θα ακούσουμε την Εισαγωγή και τη σκηνή των "Γενεθλίων".

Με έντονα, ταραγμένα μοτίβα και ελεγειακά ηχοχρώματα ο ρώσος συνθέτης εκφράζει τον φόβο, την ελπίδα, το θυμό και την απόγνωση που ο αναγνώστης αφουγκράζεται διαβάζοντας το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, που πρωτίστως συγκινεί κι  αποτελεί παγκόσμιο μήνυμα ειρηνης για την ανθρωπότητα. Μια βαθιά εντυπωσιακή σύνθεση για ένα θέμα που μέχρι σήμερα δεν έχασε ποτέ την απήχησή του και μέσω τη μουσικής παίρνει άλλη διάσταση.
Να αναφέρουμε πως ο Grigory Fried καταγόταν από οικογένεια Εβραίων διανοουμένων. Στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο υπηρέτησε στο δυτικό μέτωπο και βίωσε τη φρίκη του πολέμου, τον σωματικό και ψυχικό τρόμο της βίας, του εκφοβισμού και της καταπίεσης, οπότε αυτή η δημιουργία του αποτελεί μια προσωπική βιωματική έκφραση.

Grigori Frid: "The Diary of Anne Frank" -  Overture:

Grigori Frid: "The Diary of Anne Frank" - Scene 1: The Birthday

Μπαρενμπόιμ: η Μουσική μάς διδάσκει την αποδοχή του αναπόφευκτου...

 

Αχνοσβιέται το θαμπό φως της μέρας...ώρα μυροφόρα, του σούρουπου η ώρα...με ζεστό ρόφημα, ένα καλό βιβλίο και τη μουσική επιλογή, που οι σελίδες του προστάζουν...

Υπέροχες, φιλοσοφημένες σκέψεις του γεννημένου σαν σήμερα ΝΤΑΝΙΕΛ ΜΠΑΡΕΝΜΠΟΪΜ, όχι μόνο για μουσικούς, αλλά και για όσους έχουν την περιέργεια να ανακαλύψουν τις αναλογίες ανάμεσα στη μουσική και τη ζωή, καθώς και τη σοφία που μονάχα ένα σκεπτόμενο αυτί μπορεί να κατανοήσει. Αυτό δεν αποτελεί προνόμιο μόνο των μουσικών, φίλοι μου...

Καλησπέρα, με κάποιες σκέψεις του εορτάζοντος μεγάλου πιανίστα, μαέστρου, συγγραφέα και ειρηνιστή...

(Ξεφυλλίζουμε με αφορμή τα σημερινά του γενέθλια - 15 Νοέμβρη 1942)

"...Καθώς η Ιστορία, όπως και η Μουσική κινείται μέσα στο χρόνο, ένα γεγονός μπορεί ν΄αλλάξει, όχι μόνο τον τρόπο που προσεγγίζουμε το μέλλον, αλλά και τον τρόπο που βλέπουμε το παρελθόν. Στη Μουσική, αυτό συμβαίνει όταν μια ξαφνική, κάθετη πίεση ασκηθεί στην οριζόντια πρόοδό της, κάνοντας αδύνατο γι'αυτή να συνεχίσει όπως μέχρι εκείνη τη στιγμή.
Στο τελευταίο μέρος της 9ης του ΜΠΕΤΟΒΕΝ, η μουσική σταματά τελείως σε μια sostenuto fortisimmo συγχορδία στο στίχο: 

"Und der Cherub steht von Gott-και το Χερουβείμ στέκεται ενώπιον του Θεού".

Η μουσική περνάει από τη Λα μείζονα στη Φα μείζονα στην επανάληψη της φράσης "ενώπιον του Θεού".
Αυτό που συμβαίνει μετά είναι κάτι που ποτέ δεν θα μπορούσε κανείς να το προβλέψει:
Οταν η μουσική ξαναρχίζει, είναι σε καινούργιο κλειδί, νέο τέμπο και πνεύμα, που οδηγούν σε διαφορετική κατεύθυνση:με μια έννοια , ακριβώς όπως ο κόσμος πήρε διαφορετική κατεύθυνση την 11 Σεπτεμβρίου του 2001.

Η Μουσική μάς διδάσκει ότι πρέπει να αποδεχόμαστε το αναπόφευκτο ενός γεγονότος που αλλάζει με τρόπο αμετάκλητο την πορεία των γεγονότων. Παρόλο που έπειτα από μια μεγάλη καταστροφή, μπορεί κάποιος να έχει είτε ένα παράλογο συναίσθημα αισιοδοξίας, είτε ένα παράλογο συναίσθημα απαισιοδοξίας, οι αμπώτιδες και οι πλημμυρίδες της ζωής, όπως και κείνες της μουσικής, είναι στοιχεία που δεν μπορεί να τα αρνηθεί κανείς..."

(Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΙΝΕΙ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ, BARENBOIM DANIEL, σελ 28-29)

<<Beethoven: Symphony No 9, Mοv, 4 / Barenboim-Divan Orchestra>>

To απόσπασμα του βιβλίου αναφέρεται σε ό,τι ακούγεται στο 11:08, όμως ακούστε το -αν όχι από την αρχή- από το 10:44 για να έχετε μια ολοκληρωμένη ηχητική εικόνα της μεταστροφής.

Χρόνια Πολλά στον αγαπημένο μας Ντάνιελ, που εκτός από τις αισθητικές απολαύσεις, που μας χαρίζει, μάς διδάσκει ποικιλοτρόπως...

Κυρίως όμως διδάσκει πως η Μουσική δεν χρειάζεται ερμηνεία, χρειάζεται μελέτη του κειμένου της και την ικανότητα εκτελεστή και ακροατή να γίνεται ένα με το έργο ενός ανθρώπου, του δημιουργού...



Κείμενά μου για τον Μπαρενμπόιμ μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

ΣΑΙΞΠΗΡ: Σονέτο 18..."Να σε συγκρίνω με μια μέρα θερινή;"

Έχει χριστεί ως εθνικός ποιητής της Αγγλίας και πολλοί τον αποκαλούν: "Βάρδο του Έιβον", καθώς  ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ γεννήθηκε το 1564 στο Στράτφορντ-απον-Έιβον.
Δεν γνωρίζουμε την ακριβή ημερομηνία γέννησής του, όμως με δεδομένο σύμφωνα με τα έγγραφα της  Εκκλησίας ότι βαφτίστηκε την 26 Απριλίου σε συνδυασμό με την πεποίθηση πως την εποχή εκείνη οι βαφτίσεις γίνονταν λίγες μόνο ημέρες μετά τη γέννηση, έχει επικρατήσει η γενέθλια επέτειος του κορυφαίου άγγλου ποιητή και θεατρικού συγγραφέα να γιορτάζεται την 23η Απριλίου, ημερομηνία ελκυστική για τους βιογράφους δεδομένου ότι ο Σαίξπηρ πέθανε αυτήν ακριβώς την ημέρα του 1616.

Την ιδιοφυία του αναγνώρισαν οι Ρομαντικοί, και οι Βικτωριανοί τον λάτρεψαν κυριολεκτικά, σε τέτοιο βαθμό που ο Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω έκανε λόγο για "βαρδολατρεία".



Στο ποιητικό σύμπαν του Σαίξπηρ η φόρμα που κατέχει ιδιαίτερη θέση είναι το "Σονέτο".

Ένα εγκώμιο στον έρωτα αποτελεί το σονέτο, που στην περίπτωση του ποιητή μας συνδυάζει διάνοια και μουσικότητα.

Πιο διάσημο από τα 154 σονέτα του Σαίξπηρ είναι το "Σονέτο 18".

Γράφτηκε περίπου το 1595, και οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι το ποίημα απευθύνεται σε έναν άνδρα, όπως και σε όλα τα σονέτα του από 1 έως 126, αντίθετα με τα υπόλοιπα, που αντικείμενο του πόθου του είναι η "Dark Lady", η ελκυστική, σκοτεινή μελαχρινή κυρία.

Με γρήγορο ρυθμό και πυκνή αναγεννησιακή γραφή, ο Σαίξπηρ ακολουθεί τη φόρμα του αγγλικού 14στιχου σονέτου, δηλαδή με τρία ομοιοκατάληκτα τετράστιχα που συμπληρώνονται από ένα καταληκτικό δίστιχο:

(etsy)

"Πώς να σε πω - καλοκαιριάτικο πρωί;

Έχεις πιο εύκρατη μορφή, πιο ερασμία·

γνωρίζω ανέμους που κι ο Μάης φυλλοροεί,

τα καλοκαίρια έχουν πάντα προθεσμία.

Κάποτε καίει ο επουράνιος οφθαλμός

και της χροιάς του ο χρυσός συχνά θαμπώνει,

κάποιος μοιραίος του καιρού αναπαλμός

την ομορφιά της ομορφιάς απογυμνώνει.

Μα εσύ αιώνιο θα έχεις καλοκαίρι

κι η ομορφιά σου δεν θ' απαλλοτριωθεί,

δεν θα επαίρεται ο Άδης πως σε ξέρει

καθώς θα γράφεσαι στου χρόνου την πληθύ.

Όσο ζουν άνθρωποι και βλέπουν θα γυρίζουν

σ' αυτούς τους στίχους και ζωή θα σου χαρίζουν.

(Ουίλλιαμ Σαίξπηρ: "Εικοσιπέντε σονέτα", εκδ. Άγρα, μτφ. Διονύσης Καψάλης)

Το συγκεκριμένο Σαιξπηρικό σονέτο έχει μελοποιήσει σ' ένα υπέροχο χορωδιακό ο σουηδός Nils Lindberg.
Μπορεί ο συνθέτης να μην είναι ευρεία γνωστός, όμως αφιερώστε λίγα λεπτά στην ακρόαση του έργου. Θα αποζημιωθείτε.

Ενα γλύκασμα για την ψυχή μας, μάς προσφέρεται από την "ψιθυριστή" μελωδία....
Η μουσική του Λίντμπεργκ, είναι κράμα κλασικής και λαϊκών στοιχείων της Σκανδιναβίας, με ανεπαίσθητες πινελιές τζαζ.

Nils Lindberg: "Sonnet 18, Shall I compare thee to a summer's day":

Το Σαιξπηρικό Σονέτο 18 έχει μεταφράσει και ο Βασίλης Ρώτας:

"Να σε συγκρίνω με μια ημέρα θερινή,

είσαι πιο ωραία γλυκός και πιο σεμνά ζωηρός.

Τα αβρά του Μάη μπουμπούκια καίει μια ριπή

κι έχει μικρή διορία ο πάγκαλος καιρός.

Πότε το ουράνιο μάτι υπέρμετρα φλογίζει,

πότε η χρυσή του η όψη θολοθαμπωμένη,

πότε το κάθε ωραίο από τ' ωραίο ξεφτίζει,

τυχαία είτε πορεία της φύσης το μαραίνει.

Μα το έαρ σου το αιώνιο δε θα ξεθωριάσει,

ούτε θα χάσει από τ' ωραίο το δικό σου,

ο Χάρος δε θα καυκηθεί πως σ' έχει πιάσει

αν με ρυθμούς αιωνίους περπατά ο καιρός σου.

Στήθια όσο θ' αναπνέουν και μάτια θα θωρούνε,

ετούτοις θα σου δίνουνε ζωή γιατί θα ζούνε"

(W.Shakespeare: "Τα σονέτα", εκδ. Ίκαρος, μτφ. Βασίλης Ρώτας - Βούλα Δαμιανάκου) 

Έξοχη -κατά την άποψή μου-και αυτή η μεταφραστική προσέγγιση, αν και κατά καιρούς έχει ειπωθεί πως στην προσπάθειά του να κάνει ρίμα, ο Ρώτας προδίδει το μέτρο και το νόημα.

Στο "Σονέτο 18" ο ποιητής υμνεί και αποθεώνει τη νεανική ομορφιά ! Ο Σαίξπηρ γοητευμένος από το κάλλος του νεαρού, τον διαβεβαιώνει ότι μέσω του έργου του τού προσφέρει την αθανασία, μια αιώνια συνέχεια στο χρόνο...

Χαρακτηριστική είναι και η ερμηνεία του σονέτου από τον κιθαρίστα και τραγουδιστή των Pink Floyd, David Gilmour, το οποίο ηχογραφήθηκε σε ένα παλιό πλωτό σπίτι στον Τάμεση που ο Γκίλμουρ μετέτρεψε σε στούντιο.
Η μουσική σε αυτή την περίπτωση είναι του συνθέτη και μαέστρου, Michael Kamen και αποτελεί μέρος του άλμπουμ: "To when love speaks", ένα μείγμα σκηνικών παραστάσεων με Σαιξπηρικά Σονέτα ερμηνευμένα από πλήθος καλλιτεχνών. Στο αρχικό άλμπουμ το Σονέτο τραγουδιέται από τον Bryan Ferry, που επειδή δεν μπόρεσε να παρευρεθεί σε παρουσίαση του άλμπουμ, πήρε τη θέση του ο Γκίλμουρ.
Καθώς το Σονέτο θεωρείται από πολλούς ως το απόλυτο ερωτικό ποίημα της αγγλικής γλώσσας, ο David Gilmour, το αφιέρωσε στην γυναίκα του.

Michael Kamen - David Gilmour: "Sonnet 18":

Τέλος, παραθέτω και δυο άλλες μεταφράσεις:

• του Στυλιανού Αλεξίου, ο οποίος αποφεύγει την κατά λέξη απόδοση και αφήνεται στην ποιητική ροή και στη μουσικότητα των ήχων, χωρίς να εμμένει στη ρίμα, που τη θεωρεί "κλουβί του σονέτου"

και

• τη νεότερη χρονολογικά μετάφραση της Λένιας Ζαφειροπούλου, μια αξιέπαινη προσπάθεια καθώς μεταφράζει και τα 154 σονέτα του Σαίξπηρ.

"Να σε συγκρίνω με μια μέρα θερινή;

Εσύ υπερέχεις σε απαλότητα και χάρη·

λυγίζει αέρας τα τριαντάφυλλα του Μάη

και δεν κρατούν τα καλοκαίρια μας πολύ.

Άλλοτε καίει πολύ των ουρανών η φλόγα,

θαμπώνεται άλλοτε η ολόχρυσή τους όψη·

τ’ όμορφο κάποτε χάνει την ομορφιά του

απ’ την πορεία της φύσης είτε από την τύχη.

Μα το δικό σου αιώνιο θέρος δε θα σβήσει,

της ομορφιάς την κατοχή δε θα τη χάσεις,

κι ο Χάρος δεν θα καυχηθεί πως μπήκες στη σκιά του·

θα λάμπεις πάντα εσύ μέσα σ’ αιώνιους στίχους!

Όσο θα βλέπουν μάτια κι άνθρωποι αναπνέουν,

οι στίχοι αυτοί θα ζουν κι εσύ θα ζεις μαζί τους."

(Σαίξπηρ: "Σονέτα", εκδ. Στιγμή, μτφ. Στ. Αλεξίου)

Michael Kamen - Bryan Ferry: "Sonnet 18"

"Να σε συγκρίνω με μια μέρα τού καλοκαιριού;

Είσαι γλυκύτερος εσύ και πιο ισορροπημένος.

Ταράζουν άνεμοι σφοδροί τα ανθύλλια τού Μαγιού·

Μικρή είν’ του θέρους η ζωή κι ο χρόνος μετρημένος.

Είναι φορές που τ’ ουρανού άγριο το μάτι καίει,

Άλλοτε η λάμψη του η χρυσή σβήνει απ’ τα μάγουλά του·

Κι όπως τυχαία κι άστατα πάντοτε η φύση ρέει,

Εκπίπτει κάθε τι όμορφο από την ομορφιά του.

Αλλά το αιώνιο θέρος σου ποτέ δε θα ξεφτίσει,

Την κατοχή τού κάλλους σου ποτέ σου δε θα χάσεις.

Ο Χάρος δε θα καυχηθεί στη σκιά του πως βαδίζεις,

Τον χρόνο μες σ’ αιώνιες γραμμές θα ξεπεράσεις.

Όσο μπορεί μάτι να δει και άνθρωπος να νιώσει,

Τόσο θα ζει και τούτο εδώ, ζωή για να σου δώσει".

(W. Shakespeare, "Τα Σονέτα", εκδ. Gutenberg, μτφ. Λ. Ζαφειροπούλου)

Μια όμορφη, τρυφερή προσέγγιση του Σαιξπηρικού σονέτου, φρέσκια, χωρίς να χάνει σε λυρικότητα είναι του γερμανού τραγουδοποιού, Kai Kreowski. Τρυφερό, με αύρα άλλοτε απόκοσμη κι άλλοτε μυστηριώδη, σέβεται την ποίηση, που μπορεί να απεικονίζει την αγάπη και την ομορφιά. Ο διάχυτος λυρισμός του το καθιστά δείγμα έκφρασης ενός ερωτευμένου καλλιτέχνη προς την μούσα του,. Με ελαφρά ρυθμική διάθεση, η μελωδία αποτυπώνει το μεγαλείο του έρωτα και του κάλλους και την ευδαιμονία του καλλιτέχνη που μπορεί να τα διαιωνίσει. Ένας απόλυτα σύγχρονος Σαίξπηρ!

Kai Kreowski: "Sonnet 18 Song"

Το κείμενο γράφτηκε για τα 400 χρόνια από το θάνατο του βάρδου ποιητή...

"Η Αλίκη στη χώρα των Θαυμάτων-Μουσικές Περιπέτειες"

 

 "Alice with rabbits in wonderland",Frederick Morgan

Περασμένη η ώρα κι η φαντασία άρχισε τα παιχνιδίσματα...
Κλείνεις τα μάτια...χρώματα λαμπερά και καθάρια! Στο πράσινο της γης κυριαρχεί το λευκό από τις μαργαρίτες που ορθώνουν το κεφαλάκι τους, να τις δεις και να συνομιλήσεις μαζί τους...

Και κει, να σου κι ένα κουνέλι να στέκεται στα δυο πισινά του πόδια ,όλο κόρδωμα και χάρη...

-Με γελούν τα μάτια μου;

Φοράει φράκο και καπέλο, κουνάει τα μουστάκια κι αρχίζει να τρέχει...
Από πίσω και γω...
Χάνεται σε μια λαγότρυπα...
Τολμώ...Κλείνω τα μάτια σφιχτά και μπαίνω...
Κατρακυλώ στο κενό και προσγειώνομαι στη ..."χώρα των Θαυμάτων!"

Κάπως έτσι έχει χαραχτεί  στη μνήμη μου η Αλίκη...Η Αλίκη του Λιούις Κάρολ, που μας ταξίδεψε στα μικράτα μας στη "χώρα των θαυμάτων"!

Η πραγματική Αλίκη σε φωτο
τραβηγμένη από τον Κάρολ

Προκειμένου να ευχαριστήσει την Άλις, μια μικρή του φίλη και τις αδερφές της, ο Κάρολ ξεκινά την αφήγηση ενός παραμυθιού που έμελλε να γίνει ένα από τα δημοφιλέστερα λογοτεχνικά βιβλία όλων των εποχών.

Η κανονική έκδοση του βιβλίου έγινε σαν σήμερα 26 Νοεμβρίου 1865 και δίνει την αφορμή της καλησπέρας μου.

Να και μια φωτογραφία της μικρής Alice Liddell, που ενέπνευσε στο συγγραφέα την ιστορία και τον τίτλο του βιβλίου. Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί από τον ίδιο τον Λιούις.

"Τι σόι άνθρωποι μένουν εδώ γύρω;
- Προς τα εκεί, είπε η γάτα, κουνώντας το δεξί της πόδι, μένει ένας Καπελάς κι από κει, είπε κουνώντας το άλλο της πόδι μένει ένας Μαρτιάτικος Λαγός. Επισκέψου όποιον θέλεις είναι κι οι δυο τους τρελοί.
- Μα εγώ δεν θέλω να ανακατευτώ με τρελούς, δήλωσε η Αλίκη.
- Α, δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς, είπε η Γάτα εδώ είμαστε όλοι τρελοί. Εγώ είμαι τρελή κι εσύ είσαι τρελή.
- Πως το ξέρεις ότι είμαι τρελή; είπε η Αλίκη
- Πρέπει να είσαι, είπε η Γάτα, διαφορετικά δεν θα είχες έρθει εδώ…"

Φυσικά η κλασική μουσική δεν έμεινε ασυγκίνητη από την Αλίκη και τις περιπέτειές της...

O Αμερικανός συνθέτης Irving Fine ήταν μέλος των "Boston Six", με τους Κόπλαντ, Μπερνστάιν και άλλους. Στα έργα του ενσωματώνει νεοκλασικά , ρομαντικά και σύγχρονα μουσικά ιδιώματα "ασυνήθιστης μελωδικής χάρης", σύμφωνα με περιγραφή των κριτικών της εποχής του, ενώ ο Άαρον Κόπλαντ εξήρε τις μουσικές ιδέες του για την "κομψότητα, το στυλ και το φινίρισμά" τους.
Το 1942 ο Fine γράφει τα τρία "Choral της Αλίκης", συνθέσεις στις οποίες χρησιμοποιείται το κείμενο από το βιβλίο του Λιούις, για πιάνο και 3-4 φωνές, ενώ λίγο αργότερα τα διασκευάζει και για ορχήστρα.

"The Lobster Quadrille"

"Will you walk a little faster? said a whiting to a snail,

Theres a porpoise close behind us, and hes treading on my tail.

See how eagerly the lobsters and the turtles all advance!

They are waiting on the shingle—will you come and join the dance?

Will you, wont you, will you, wont you, will you join the dance?

Will you, wont you, will you, wont you, wont you join the dance?

You can really have no notion how delightful it will be

When they take us up and throw us, with the lobsters, out to sea!"

But the snail replied, Too far, too far! and gave a look askance

Την  εικονογράφησή του έκανε ένας λαμπρός καλλιτέχνης της εποχής, ο Sir Arthur Tenniel :

 "Alice and  dodo"

"Through the Looking-Glass"

Το 1994 ο Federico Ibarra γράφει τη  δίπρακτη όπερα "Alicia" , απ' όπου ακούμε σε ρυθμό χαλαρού τάνγκο τη  "χελωνόσουπα" :

Federico Ibarra: "Alicia - La Sopa de Tortuga"

Λεπτή φαντασία, παιδικός αυθορμητισμός, που όμως μέσα από τον υπέροχο λόγο του συγγραφέα περνούν με τρόπο παραμυθικό όλη η παράνοια της Βικτωριανής κοινωνίας και των αντιλήψεων, που την καθορίζουν.
Απίστευτες καταστάσεις...ένας κόσμος θαυμάτων, με την διαπίστωση πως η μετάβαση από την παιδικότητα στον κόσμο της ενηλικίωσης, οδυνηρή!

Tο 1886 γράφτηκε το πρώτο μιούζικαλ με θέμα τις περιπέτειες της Αλίκης!
Συγκεκριμένα, ήταν μια μουσική παντομίμα, ένα "μουσικό όνειρο" σε δυο πράξεις, που λέγεται πως είχε μεγάλη επιτυχία.

Στην εποχή μας, μια σύγχρονη εκδοχή της Αλίκης παρουσιάζεται σ' ένα άλλο μιούζικαλ, με τίτλο "Στη χώρα των θαυμάτων, η νέα Αλίκη", επίσης με επιτυχία.
Η μουσική είναι του Frank Wildhorn και βασίζεται στην ιστορία της Αλίκης του Λιούις Κάρολ, που μέσα από το μαγικό καθρέφτη μεταπηδά στο ρόλο μιας συγγραφέως επίσης με το ίδιο όνομα, παρουσιάζοντας τη ζωή της.
Από τη σκηνή, όπου η Αλίκη βρίσκεται στη σάλα των κατόπτρων και συνειδητοποιεί ότι η αγάπη για τη γνώση, την έφερε στη χώρα των θαυμάτων, ακούμε το τραγούδι : "Once More I Can See"

Η ιστορία του Γουώλτ Ντίσνεϋ με τα βιβλία της Αλίκης του Λιούις Κάρολ ξεκινά από την παιδική του ηλικία. Όπως πολλά παιδιά εκείνης της εποχής, ήταν εξοικειωμένος με τα βιβλία της Αλίκης και τα είχε διαβάσει ως μαθητής. Έτσι, ο Ντίσνεϋ στη δεκαετία του '40 έκανε μια ταινία με κινούμενα σχέδια με τις περιπέτειες της Αλίκης, που είχε μεγάλη επιτυχία. 
Θέλοντας να διατηρήσει κάποια από τα ευφάνταστα στοιχεία του Κάρολ, ο Ντίσνεϊ ανέθεσε στους καλύτερους τραγουδοποιούς να συνθέσουν τραγούδια για την ταινία που βασίζονταν σε ποιήματα και σε στίχους του έργου του Κάρολ. Kαι πράγματι γράφτηκε αριθμός τραγουδιών ρεκόρ.Το τραγούδι των τίτλων, "Alice in Wonderland", γράφτηκε από τον Σάμι Φάιν και έγινε  μεγάλη τζαζ επιτυχία. Πρώτος το διασκεύασε ο Ντέιβ Μπρούμπεκ το 1952.

"Alice in Wonderland", Dave Brubeck

Ούτε, όμως και η μοντέρνα μουσική αφήνει την Αλίκη στην ησυχία της!
Πολλοί, ροκ, ποπ, φολκ και indie  καλλιτέχνες και  συγκροτήματα εμπνέονται από το στόρυ της μικρής δεσποινίδας...

"Φώκια και Μαραγκός συνομιλούν με τα στρείδια"

Οι Aerosmith στο τραγούδι τους "Sunshine" κάνουν λόγο για την Αλίκη, αλλά και άλλους χαρακτήρες του βιβλίου. Το βίντεοκλίπ τους είναι υπέροχο!!Παρακολουθείστε το!

"I followed Alice into Wonderland 

I ate mushroom and I danced with the queen.."

Ταξίδι στη χώρα των θαυμάτων με τα ζωόμορφα πλάσματα και τις ενσαρκωμένες μορφές, όπως τα τραπουλόχαρτα, όπου η Αλίκη διαπιστώνει ότι στην παράξενη αυτή χώρα δεν υπάρχουν οι έννοιες της λογικής, της συνέπειας, του νοήματος των πράξεων και πως επικρατούν οι ανατροπές.

Με άλλα λόγια, η Αλίκη ενηλικιώνεται...

Η ασφάλεια του παιδικού κόσμου καταρρίπτεται.

Η χώρα των θαυμάτων, η χώρα των μεγάλων είναι ο τόπος των ανατροπών.

Γι' αυτό η Αλίκη χάνει την ταυτότητά της. Την αποκτά πάλι, όταν επανέλθει στον κόσμο της αθωότητας, κει που όλα είναι πραγματικό παραμύθι!

Απίστευτες καταστάσεις...ένας κόσμος θαυμάτων, με την διαπίστωση πως η μετάβαση από την παιδικότητα στον κόσμο της ενηλικίωσης, οδυνηρή!
Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται με την ερμηνεία του ο Σωκράτης Μάλαμας στο τραγούδι "Χαμένη Αλίκη", τους στίχους του οποίου έχει γράψει η Μάρω Βαμβουνάκη:

"Χαμένη Αλίκη σε χώρα θαυμάτων γλιστράς

Κουνέλια και γρύλοι, καρδούλες της τράπουλας χθες

Παλιό παραμύθι παιδιού που γερνά, που γερνά και ζητάει

Ψυχή που απομένει και έχει γεμίσει σκιές..."

Σκέφτομαι να σας αφήσω με μια γλυκιά γεύση...Μια καληνύχτα μελωδική, πασπαλισμένη με μπόλικη παραμυθόσκονη...μνήμες, γλυκές και τρυφερές των παιδικών μας χρόνων ...

Ας βάλουμε λίγο χαμόγελο στην άχαρη καθημερινότητά μας!!!

Απόψε, το χαμόγελο λέγεται "Αλίκη"!!!

Ας γίνουμε ταξιδευτές στη μαγική, τη Χώρα των Θαυμάτων!!!

Καλή σας νύχτα!!!

Η μουσική και τα τραγούδια του Μίμη Πλέσσα από το μιούζικαλ για παιδιά: