"Γιάννης Χρήστου, ο συνθέτης με το παράλογο τέλος"

 

Μιλώντας για τον Γιάννη Χρήστου, δύσκολα μπορεί κανείς να αγνοήσει το μυθικό και συμβολικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινήθηκε ολόκληρη η σκέψη και η δημιουργία του. Γεννημένος στην Ηλιούπολη της Αιγύπτου -τον ίδιο τόπο όπου, κατά τον αρχαίο μύθο, ο Φοίνικας μετέφερε και έθαψε τα λείψανα του πατέρα του- ο Χρήστου έφερε από την αφετηρία της ζωής του μια βαθιά, σχεδόν προαιώνια, σχέση με την έννοια της αναγέννησης, της μετάβασης και της μεταμόρφωσης.

Ο Φοίνικας, το ιερό μυθικό πουλί των αρχαίων Αιγυπτίων, όπως μας τον περιγράφει ο Ηρόδοτος, είχε το μέγεθος του αετού και πούπουλα χρυσοκόκκινα, πορφυρά σαν τη φωτιά (φοινός = πορφυρός). Ερχόταν από την Αραβία στην Ηλιούπολη της Αιγύπτου, κουβαλώντας το νεκρό σώμα του πατέρα του, τυλιγμένο σε σμύρνα, σε σχήμα αυγού, για να τον ενταφιάσει στο ιερό του Ήλιου. Όταν γερνούσε, κατασκεύαζε μια φωλιά από αρωματικά κλαδιά, τη γέμιζε με ευωδιές και παραδινόταν στη φωτιά. Από τη στάχτη του γεννιόταν μια νέα ζωή, ένας νέος Φοίνικας, που με τη σειρά του μετέφερε τα λείψανα της προηγούμενης ύπαρξης στον ίδιο ιερό τόπο. Τέλος και αρχή, καταστροφή και γένεση, σε έναν αέναο κύκλο.

Αυτόν ακριβώς τον μύθο επέλεξε ο Γιάννης Χρήστου για να αρθρώσει μουσικά τη βαθύτερη φιλοσοφική του αγωνία. Το 1948 συνθέτει τη "Μουσική του Φοίνικα", έργο στο οποίο ένα θεματικό μόρφωμα επανέρχεται διαρκώς, μετασχηματισμένο, αντικατοπτρίζοντας τη μυθική νεκρανάσταση του πουλιού. Το μουσικό υλικό δεν εξελίσσεται γραμμικά· γεννιέται, καταλύεται και επανεμφανίζεται, αποκαλύπτοντας πως η ουσία της μουσικής βρίσκεται στη συνεχή της αναγέννηση.

Για τον Χρήστου, η μουσική δεν ήταν απλώς αισθητική πράξη αλλά υπαρξιακή αναγκαιότητα:

"Σκοπός της μουσικής είναι να δημιουργεί ψυχή,

δημιουργώντας τις κατάλληλες συνθήκες για τον μύθο,την ρίζα κάθε ψυχής. 

Εκεί όπου δεν υπάρχει ψυχή, η μουσική τη δημιουργεί. 

Εκεί όπου υπάρχει ψυχή, η μουσική την συντηρεί"

(Γιάννης Χρήστου)

Στο ίδιο πνεύμα κινείται και το έργο του "Εναντιοδρομία", βαθιά επηρεασμένο από τη σκέψη του Ηράκλειτου του Εφέσιου. Ο κόσμος, ως "ζωντανή φωτιά", χαρακτηρίζεται από τη σύγκρουση των αντιθέτων· και η αρμονία, σύμφωνα με τον προσωκρατικό φιλόσοφο, γεννιέται ακριβώς από αυτή την εσωτερική αντίφαση. Ο Χρήστου μεταφράζει μουσικά αυτή τη φιλοσοφία, υποστηρίζοντας πως τα εναντιόδρομα δεν αναιρούνται, αλλά συνυπάρχουν σε μια κοινή πορεία, γεννώντας την υψηλότερη μορφή αρμονίας.

Τη σπουδαιότητα και το κενό που δημιουργήθηκε από την απώλεια του Χρήστου συμπύκνωσε εύστοχα ο Κάρολος Κουν:

"Δεν έχουμε καταλάβει τι χάσαμε, τι έχασε η μουσική με τον θάνατό του. 

Και σε αυτόν τον τόπο, πολύ αργά αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε τι μας έλειψε!"

Η μουσική του Χρήστου στους "Πέρσες" υπήρξε ανατριχιαστική και τελετουργική. Ο χορός, μέσα από άναρθρες κραυγές και μια πρωτόγονη πολυφωνία, μετατρέπεται σε συλλογικό σώμα μνήμης και τρόμου. Ιδιαίτερα η σκηνή της επίκλησης του φαντάσματος του Δαρείου αποτελεί κορύφωση μιας μουσικής που λειτουργεί ως νεκρομαντική τελετή, ως κάλεσμα χθονίων δυνάμεων, παγώνοντας κυριολεκτικά το αίμα του θεατή.

Κώστας Σταματίου, Γιάννης Χρήστου, Χλόη Γεωργακάκη Ομπολένσκυ, Κάρολος Κουν
(από το αρχείο του Ντίμη Αργυρόπουλου)

Τους συνέδεε μια βαθιά φιλία και αλληλοεκτίμηση.

Είχαν συνεργαστεί σε παραστάσεις του Κουν, όπου ο Χρήστου είχε γράψει τη σκηνική μουσική όπως στους "Πέρσες" του Αισχύλου το 1965 και στον "Οιδίποδα Τύραννο" το 1969.


Οι "Πέρσες" έκαναν πρεμιέρα στο Λονδίνο με εκπληκτικούς συντελεστές.

Πέραν του Κουν και του Χρήστου στη σκηνοθεσία και τη μουσική αντίστοιχα, τα σκηνικά και τα κοστούμια  είχε κάνει ο Γιάννης Τσαρούχης και τη μετάφραση ο  Πάνος Μουλλάς.


Ακολούθησαν παραστάσεις στο Παρίσι,στη Θεσσαλονίκη και το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου στο θέατρο Ηρώδου του Αττικού.

Η παράσταση εκείνη καταγράφηκε στην ιστορία του θεάτρου ως "θρίαμβος του Θεάτρου Τέχνης"!
Η μουσική δε, του Χρήστου πήρε διθυραμβικές κριτικές!

Στους Πέρσες, τα μέλη του χορού, μ’ έναν τρόπο άγριο, πρωτόγονο, ανατριχιαστικό, 

"φτύνουν" καθένα τη συγκίνησή του, σε μια συγκλονιστική πολυφωνία της συλλογικής υστερίας. 

Κορύφωμα της μουσικής των Περσών είναι η σκηνή του καλέσματος του φαντάσματος του Δαρείου. 

Η νεκρομαντική αυτή σκηνή, αποτελεί μία από τις μεγάλες στιγμές της δημιουργίας του 

Γιάννη Χρήστου, όπου ο συνθέτης ανάγει τη μουσική του σ’ ένα μέσον επίκλησης των χθονίων δυνάμεων. 

Λυτρωμένος από κάθε τι το διανοητικό, κατορθώνει μ’ αυτήν την πολυφωνία των άναρθρων κραυγών να παγώσει το αίμα του θεατή".  

(Γιώργος Λεωτσάκος)

Ένα ΣΠΑΝΙΟ ντοκουμέντο από την επομπή Παρασκήνιο της κρατικής τηλεόρασης για την παράσταση "ΠΕΡΣΕΣ" και τη συνεργασία του Γ.Χρήστου με τον Κάρολο Κουν μπορείτε να παρακολουθήσετε εδώ :

Όταν ο Γιάννης Χρήστου βρέθηκε στην Αγγλία για σπουδές πάνω στα οικονομικά ήρθε σε κοντινή επαφή με τον ποιητικό λόγο του Τ.Σ Έλιοτ, τον οποίο λάτρεψε!

Πασίγνωστα τα "Εξι τραγούδια του σε ποίηση Τ. Σ. Έλιοτ", για μεσόφωνο και πιάνο.

Το τέταρτο από τα έξι ποιήματα είναι το "Eyes that Last I saw in Tears", που ο συνθέτης είχε χρησιμοποιήσει στην "Πρώτη Συμφωνία" του, κάποια χρόνια νωρίτερα, πειραματιζόμενος στη χρήση φωνής.

Συγκεκριμένα, στο δεύτερο μέρος της συμφωνίας ακούγεται το ποίημα μελοποιημένο.

ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ:

"Μάτια που τελευταία είδα με δάκρυα

μες απ΄το χωρισμό

εδώ στ' αλλο βασίλειο του θανάτου

το χρυσό όραμα εμφανίζεται ξανά

βλέπω τα μάτια μα όχι και τα δάκρυα

κι αυτό είναι που με βασανίζει

αυτό είναι που με βασανίζει

μάτια που δεν θα ξαναδώ

μάτια που πήρανε μια απόφαση

μάτια που δεν θα ξαναδώ εκτός μπορεί

στη θύρα του άλλου βασιλείου του θανάτου

όπου, καθώς σ' αυτό εδώ,

τα μάτια πιο πολύ κρατάνε

κρατάν τα μάτια λίγο πιο πολύ απ΄τα δάκρυα

και μας περιγελάνε.

(Μετάφραση: Αριστοτέλης Νικολαΐδης από το βιβλίο: "Τ.Σ. Έλιοτ, Άπαντα τα ποιήματα", εκδ.ΚΕΔΡΟΣ)

Στο βίντεο, που ακολουθεί ακούμε την 1η Συμφωνία ολόκληρη.
Το μελοποιημένο ποίημα του Έλιοτ στο δεύτερο μέρος του, στο 13:08, από την ελληνίδα ηθοποιό και μεσόφωνο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής , Κίτσα Δαμασιώτου στην πρώτη εκτέλεσή του  στην Ελλάδα, στο Ηρώδειο το 1953.

Στην Ηλιούπολη της Αιγύπτου, που ο μυθικός Φοίνικας έθαψε το άψυχο σώμα του πατέρα του, όπως αναφέραμε, γεννήθηκε ο Γιάννης Χρήστου. Ήταν 8 Ιανουαρίου του 1926.
Γόνος εύπορης οικογένειας (ο πατέρας του διέθετε βιομηχανία σοκολατοποιίας) έδειξε από νωρίς το ταλέντο του για τη μουσική .
Ανήσυχο πνεύμα, με φιλοσοφικές αναζητήσεις ταξίδεψε στο Λονδίνο προκειμένου να σπουδάσει Οικονομικά για να αναλάβει την πατρική επιχείρηση.Κάτι, που δεν έγινε ποτέ παρότι πήρε το πτυχίο του, αφού αφοσιώθηκε στη μουσική, που λάτρευε!

Υπήρξε μαθητής της Μπαχάουερ και του Λαβανίνο.
Πρωτοπόρος στις συνθέσεις του, με στοιχεία ατονικά και ύφος που αντικατοπτρίζει τις μυστικιστικές του ανησυχίες.

"Μουσική είναι τα βήματα του απλού ανθρώπου"

(Γιάννης Χρήστου)

Λάτρης του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, βαθυστόχαστος δημιουργός, εμπνεόταν από την ανθρώπινη ψυχή, την δύναμη αλλά και τα πάθη της!
Πάθος χρειάζεται και απ΄τον καθένα από μας να ψάξουμε, να σκαλίσουμε σε βάθος ώστε να τον ανακαλύψουμε και να τον εξερευνήσουμε περισσότερο...

Το έργο του σύνθετο και πολυεπίπεδο...Η ζωή του πυκνή αλλά σύντομη ...

Τη νύχτα της 8ης του Γενάρη και γυρνώντας μετά από τη γιορτή, που είχε διοργανώσει για τα γενέθλιά του έχασε ακαριαία τη ζωή του σε τροχαίο, στο οποίο τραυματίστηκε η γυναίκα του ζωγράφος Θηρεσία Χωρέμη, που μετά από μια βδομάδα υπέκυψε κι αυτή αφήνοντας πίσω τα τρία τους παιδιά...
Όπως ο μυθικός Φοίνικας, έτσι και ο Γιάννης Χρήστου έσβησε μέσα στη φωτιά της ίδιας του της πορείας. Όμως το έργο του εξακολουθεί να αναγεννάται, να μας καλεί να σκάψουμε βαθύτερα, να αναμετρηθούμε με τα αντίθετά μας και να αναζητήσουμε, μέσα από τη μουσική, τη δική μας ψυχή.

ΓΑΝΥΜΗΔΗΣ: από τη μυθολογία στο σύμπαν κι από κει στην ποίηση και τη μουσική...

Ήταν μια μέρα σαν σήμερα, 7 Ιανουαρίου του 1610, όταν ο αστρονόμος Γαλιλαίος (να θυμηθούμε πως ήταν γιος του μουσικού-μέλους της Φλωρεντιανής Καμεράτα Βιντσέντζο Γκαλιλέι) ανακάλυψε με τη διόπτρα που είχε ο ίδιος κατασκευάσει, το μεγαλύτερο δορυφόρο του πλανήτη Δία, που επειδή παρομοιάστηκε με οινοχόο που περιφέρεται γύρω από τον Δία τον ονόμασε Γανυμήδη, τον γνωστό από την μυθολογία, οινοχόο των Ολύμπιων θεών.


Σύμφωνα με το μύθο, ο Γανυμήδης περίφημος για την ομορφιά του νέος, γιος του βασιλιά Τρώα, θάμπωσε με το κάλλος του το Δία, που μεταμορφωμένος σε αετό τον άρπαξε και τον μετέφερε στον Όλυμπο, όπου του έδωσε αθανασία και έζησε εκεί αιώνια ως οινοχόος των θεών.
Τον Γανυμήδη οι αρχαίοι τον ταύτισαν με το θεό των πηγών του Νείλου και καθώς οι θεοί τον τοποθέτησαν ανάμεσα στα άστρα, είναι ο Υδροχόος του ζωδιακού κύκλου και προσωποποιεί το ανεξάντλητο νερό των σύννεφων που γονιμοποιεί τη γη.

Γανυμήδης, Ρούμπενς

Θαυμάσια ο Όμηρος περιγράφει στην Ιλιάδα του:

"Και από τον Εριχθόνιον των Τρώων βασιλέας ο Τρώς γεννήθη 

και απ’ αυτόν ο ισόθεος Γανυμήδης, 

που εγεννήθη των θνητών ο πρώτος για το κάλλος, 

που τον σηκώσαν οι θεοί για κείνα του τα κάλλη 

να ζει μ’ αυτούς αθάνατος και κεραστής του Δία…"

Αλλά απείρου κάλλους είναι και ο ποιητικός λόγος του Σικελιανού:

"Μεγαλοφυΐα! Ω! Τ' είσαι συ;... 

που ένα πνεύμα ανώτερο νοιώθει έρωτα για σένα!... 

Και κατεβαίνει απ' τα ψηλά του Ολύμπου και σε παίρνει 

Και σαν το νοιώσεις πού σε πάει, σαν νοιώσεις πού σε φέρνει 

Το νου σου να φεγγοβολά και να γεννά σαν ίδης 

Νοιώθεις το πνεύμα που 'ναι ο Ζευς και συ 'σαι ο Γανυμήδης!"

Όμως και ο μεγάλος Γκαίτε εμπνέεται από το μύθο του Γανυμήδη:

Tο ποίημα του Γκαίτε μελοποιήθηκε από τους Franz Schubert, Hugo Wolf και Carl Loewe.

I. Το περίφημο ληντ του Σούμπερτ γράφτηκε το 1817 και ανήκει σε κείνα τα λήντερ, που ο συνθέτης αφιέρωσε στον Γκαίτε.
Ένα ληντ που υμνεί τον έρωτα και το κάλλος μέσα σε μια χορευτική διάθεση, αλλά και περιγραφικά στοιχεία όπως εκείνα των κελαηδισμάτων ή του θροΐσματος του ανέμου… Άλλοτε απαλή κι άλλοτε περισσότερο ενεργητική η μελωδική γραμμή, που ακολουθεί η φωνή, ενώ οι πλατιές συγχορδίες από το πιάνο δηλώνουν την επιθυμία του μυθικού νέου να ακολουθήσει τον πατέρα των θεών στον Όλυμπο…

Το ακούμε από την Elisabeth Schwarzkopf ενώ στο πιάνο την συνοδεύει ο θρυλικός Edwin Fischer:

II. Η σύνθεση του Wolf αναδεικνύει το γεμάτο τόλμη και φρεσκάδα, νεανικό ποίημα του Γκαίτε, με μια απλή μεν, μελωδία, όμως γοητευτικά γενναιόδωρη σε αρμονίες, που υφαίνουν μια αιθέρια και πλούσια σε πάθος, ατμόσφαιρα.

Το δεξί χέρι του πιάνου κρατά μια σταθερή μελωδία, ενώ το αριστερό "σφύζει" από συγχορδίες, συνώνυμες της έκστασης και της απόλυτης παράδοσης στο ερωτικό συναίσθημα. Παρότι ο Βολφ θεωρούσε το "Ganymed" ως  τραγούδι για γυναικεία φωνή, ωστόσο οι άντρες τραγουδιστές δεν έχουν αρνηθεί την απόλαυση τη ερμηνεία, ιδίως ο Ντίτριχ Φίσερ-Ντίσκαου, ο οποίος το συμπεριλάμβανε συχνά στα ρεσιτάλ του και το ηχογράφησε αρκετές φορές.

"Ganymed": Hugo Wolf / Dietrich Fischer-Dieskau.

Στο πιάνο ο Daniel Barenboim

III. To ποίημα του Γκαίτε μελοποιεί για υψίφωνο και πιάνο και το συμπεριλαμβάνει στη συλλογή του "5 Lieder, op.81" ο γερμανός συνθέτης, Carl Loewe, απαιτώντας έντονη εκφραστικότητα από τον ερμηνευτή προκειμένου να μεταφέρει τη λαχτάρα, σωματική και πνευματική, για το σμίξιμο.

Πολλοί είναι οι καλλιτέχνες που έχουν αποτυπώσει τον γοητευτικό μύθο της αρπαγής του πανώριου νέου, Γανυμήδη. Στις απεικονίσεις ο Γανυμήδης κρατά στεφάνι, ή μια λύρα ή ένα πετεινό (ερωτικό σύμβολο). Σε άλλες πάλι, είτε να προσφέρει νέκταρ από την υδρία, είτε ως ήρωας από την Ανατολή, με φρυγικό σκούφο και στολή βοσκού.

Το πήλινο σύμπλεγμα από το μουσείο της Αρχαίας Ολυμπίας απεικονίζεται ο Δίας ως οδοιπόρος που οδηγεί στον Όλυμπο το νεαρό Γανυμήδη. Ο πετεινός που κρατά ο νεαρός είναι ερωτικό σύμβολο που του χάρισε ο θεός. . Ο Δίας, δεν κρατά το σκήπτρο του, αλλά μία βακτηρία, ως ελάχιστο δείγμα εξουσίας.

Πρόκειται για εξαίρετο έργο κορινθιακού εργαστηρίου του 480-470 π.Χ., από τα λαμπρότερα δείγματα αυστηρού ρυθμού. Για πρώτη φορά στην ελληνική τέχνη εμφανίζεται η έκφραση στο πρόσωπο, αφού το βλέμμα του Δία είναι γεμάτο ικανοποίηση και θρίαμβο. Αποτελεί ένα τα σπουδαιότερα έργα μεγάλης πηλοπλαστικής.

"O Aγιος Ιωάννης, οι Νότες και ο Γκουίντο"

 

(Με αφορμή τη σημερινή γιορτή του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή)

"Για να µπορέσουν οι υπηρέτες σου να τιµήσουν µε δυνατές φωνές τις θαυµαστές σου πράξεις, εξάλειψε την αµαρτία από τα ακάθαρτα χείλη τους, AΓΙΕ ΙΩΑΝΝΗ!" 

"Ut queant laxis", Hymn to St. John the Baptist

Πρόκειται για λατινικό Ύμνο προς τον Άγιο, απ'την ακροστιχίδα του οποίου δόθηκαν και τα ονόματα στις ΝΟΤΕΣ.

Η ονοµατοδοσία  αποδίδεται στον Γκουίντο ντ' Αρέτσο, ο οποίος δίδαξε τον µουσικό συλλαβισµό. Ήταν Βενεδικτίνος μοναχός από το Αρέτσο της Ιταλίας και θεωρητικός της μουσικής κατά τον Μεσαίωνα, που επινόησε το σύγχρονο σύστημα μουσικής γραφής, το οποίο αντικατέστησε τη νευματική σημειογραφία.

Guido d' Arezzo όπως απεικονίζεται
σε μεσαιωνικό χειρόγραφο

Πολλοί πιστεύουν  πως τον ύμνο έγραψε ο ίδιος ο Γκουίντο (και όχι ο Pablo del Diacono, επίσης μοναχός), καθώς συνήθιζε να γράφει ψαλμούς για να εγκωμιάζει τον Θεό και τους Αγίους για τα πολύτιμα δώρα που τού χάρισαν, την ενάρετη  ζωή μακριά από αμαρτίες.

Παρατηρείστε την αρχική συλλαβή κάθε στίχου που αντιστοιχεί στην ακολουθία των νοτών µιας κλίµακας, όπως φαίνεται παρακάτω:

UT queant laxis

RE sonare fibris,

MI ra gestorum

FA muli tuorum,

SOL ve polluti

LA bii reatum,

Sancte Iohannes!

Επειδή όμως το "Ut" ήταν η μόνη συλλαβή από φωνήεν και χάριν ευηχίας, αντικαταστάθηκε αργότερα από την "Do", πρώτη συλλαβή της φράσης "DOmine Deus=Kύριε ο Θεός", φράση που συναντάται περισσότερο στη Βίβλο.

Σήμερα κάποιοι έχουν μετονομάσει και το "Σι" σε "Τι" προκειμένου να μη δημιουργείται σύγχυση επειδή υπάρχουν μαζί με το Σολ, 2 νότες με το ίδιο σύμφωνο...

Το Σι δεν προϋπήρχε στο τετράγραμμο του Γκουίντο ντ' Αρέτσο γιατί ο τόνος του θεωρείτο διαβολικός.

Σε ελεύθερη απόδοση ο ύμνος:

"Για να µπορέσουν οι υπηρέτες σου
να τιµήσουν µε δυνατές φωνές
τις θαυµαστές σου πράξεις,
 εξάλειψε την αµαρτία
από τα ακάθαρτα χείλη τους, 
AΓΙΕ ΙΩΑΝΝΗ!" 

Στους στίχους του ύμνου έγραψε μουσική και ο Κλαούντιο Μοντεβέρντι. "Ο ύμνος στον Ιωάννη
"Ut queant laxis" περιλαμβάνεται στη συλλογή ιερής μουσικής του Ιταλού συνθέτη που δημοσιεύτηκε στη Βενετία το 1641 και έχει τίτλο: "Selva morale e spirituale - Ηθικές και πνευματικές περιπλανήσεις". Θεωρείται η πιο σημαντική ανθολογία λειτουργικών έργων του Μοντεβέρντι με έργα που συντέθηκαν για τον Άγο Μάρκο της Βενετίας, όπου υπηρετούσε ο ιταλός καλλιτέχνης.

Claudio Monteverdi - Ut queant laxis - Hymnus in Ioannem
St. Albans Abbey Girls Choir

Στο μπλογκ υπάρχουν και άλλα κείμενα για τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή. Περιηγηθείτε!

Η Προσκύνηση των Μάγων...

 

"Οι Τρεις Μάγοι", ψηφιδωτό Ραβέννα

Κι ενώ η Ορθοδοξία σήμερα γιορτάζει τη Βάπτιση του Κυρίου, οι Δυτικοί θέτουν σε δευτερεύουσα  θέση την ανάμνηση του γεγονότος και στη γιορτή των Θεοφανείων τιμούν την  "Προσκύνηση των Μάγων". 

Η Δυτική Εκκλησία τιμά τους Τρεις Μάγους εξ Ανατολών που με οδηγό του "Άστρο της Βηθλεέμ" τούς οδήγησε στο Μεσσία.

"...καὶ ἐλθόντες εἰς τὴν οἰκίαν εἶδον τὸ παιδίον μετὰ Μαρίας τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ πεσόντες προσεκύνησαν αὐτῷ, καὶ ἀνοίξαντες τοὺς θησαυροὺς αὐτῶν προσήνεγκαν αὐτῷ δῶρα, χρυσὸν καὶ λίβανον καὶ σμύρναν"

(Κατά Ματθαίον, 2, 11)

Οι Τρεις Μάγοι στη Βυζαντινή Τέχνη απεικονίζονται συνήθως με περσική ενδυμασία για να δηλωθεί η εξ Ανατολών προέλευσή τους, όπως στο βυζαντινό ψηφιδωτό από τη νέα βασιλική του Αγίου Απολλιναρίου, στη Ραβέννα που η περσική ενδυμασία τους περιλαμβάνει κάπες και φρυγικούς σκούφους.

Είναι παμπάλαιο το έθιμο σε ανάμνηση του γεγονότος, που παρατηρείται από την Ισπανία της Μεσογείου ως την Ολλανδία της Βόρειων χωρών:
Κάθε χρόνο τέτοια μέρα τα παιδιά πήγαιναν από πόρτα σε πόρτα μεταφέροντας ένα φανάρι σε σχήμα αστεριού ("Αστέρι των Βασιλέων") κρεμασμένο από ένα στύλο τραγουδώντας σχετικά κάλαντα περιμένοντας το φιλοδώρημα τους. 

Λέγεται πως και ο μεγάλος Ολλανδός ζωγράφος Ρέμπραντ από μια τέτοια σκηνή άντλησε το θέμα του σε αυτό το σχέδιό του σε χαρτί με μολύβι...

Rembrandt van Rijn: The Star of the Kings,  1645/1647
British Museum collection

Ο καλλιτέχνης τοποθετεί στο κέντρο μια ομάδα παιδιών. Το ένα κρατά το φανάρι-άστρο, το άλλο φυσά τη φλογέρα και το τρίτο κτυπά το τρίγωνο και τραγουδά. Στα αριστερά των παιδιών μια οικογένεια παρακολουθεί τη σκηνή και ακούει τα κάλαντα από το παράθυρο του σπιτιού της.
Μια μητέρα με το μωρό στην αγκαλιά της παρατηρεί κι αυτή, ενώ δίπλα της ένα άλλο παιδί δείχνει το αστέρι στο μικρότερο μάλλον αδερφάκι του που κλαίει φοβισμένο.
Κάποιος δεξιά έχει απομακρυνθεί αδιαφορώντας ενώ δυο καπελοφόροι άνδρες κοντοστέκονται και στρέφονται προς το μέρος που διαδραματίζεται η σκηνή.
Οι σκιές με το μολύβι δηλώνουν το βάθος και τη νυχτερινή ατμόσφαιρα, την οποία φαίνεται να απολαμβάνει κι ο χαριτωμένος σκυλάκος. 

Από τα πιο γνωστά κάλαντα αυτής της μέρας είναι το: "We Three Kings of Orient Are", γραμμένο από τον αιδεσιμώτατο John Henry Hopkins το νεώτερο,(κατά πάσα πιθανότητα το 1857), ο οποίος εκτός από τη μουσική έγραψε και τους στίχους ως μέρος Χριστουγεννιάτικης γιορτής για τη Θεολογική Σχολή της Νέας Υόρκης.

"We three kings of Orient are

Bearing gifts we traverse afar

Field and fountain, moor and mountain

Following yonder star

O Star of wonder, star of night

Star with royal beauty bright

Westward leading, still proceeding

Guide us to thy Perfect Light

Born a King on Bethlehem's plain

Gold I bring to crown Him again

King forever, ceasing never

Over us all to reign

O Star of wonder, star of night

Star with royal beauty bright

Westward leading, still proceeding

Guide us to Thy perfect light

Frankincense to offer have I

Incense owns a Deity nigh

Prayer and praising, all men raising

Worship Him, God most high

O Star of wonder, star of night

Star with royal beauty bright

Westward leading, still proceeding

Guide us to Thy perfect light

Myrrh is mine, its bitter perfume

Breathes of life of gathering gloom

Sorrowing, sighing, bleeding, dying

Sealed in the stone-cold tomb

O Star of wonder, star of night

Star with royal beauty bright

Westward leading, still proceeding

Guide us to Thy perfect light

Glorious now behold Him arise

King and God and Sacrifice

Alleluia, Alleluia

Earth to heav'n replies

O Star of wonder, star of night

Star with royal beauty bright

Westward leading, still proceeding
Guide us to Thy perfect light"

Η Vocal εκδοχή από την Leontyne Price υπό την μπαγκέτα του φον Κάραγιαν:

Mια κατευναστική χορωδιακή επεξεργασία από τον οργανίστα Ivor Atkins από την Mormon Tabernacle Choir:

Γ.Σ.ΜΠΑΧ: "Χριστός, ο Κύριός μας ήλθε στον Ιορδάνη, BWV 7"

"Βάπτιση", Δ.Θεοτοκόπουλος

Καλημέρα και Χρόνια Πολλά, φίλοι μου!

Χρόνια Ευλογημένα και λουσμένα στην Αγάπη και στο Φως Του, να γεμίσει η καρδιά ανείπωτη ελπίδα για τη λύτρωσή μας!

Το παραπάνω εικαστικό του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου "Η βάπτιση του Χριστού ", που εκτίθεται στο Ιστορικό Μουσείο Ηρακλείου Κρήτης είναι από τα λίγα έργα του Κρητικού καλλιτέχνη που βρίσκονται στην Ελλάδα. Παρουσιάζει δε ομοιότητες με τη  "Βάπτιση" στο  Τρίπτυχο της Mόδενα.

To Tρίπτυχο της Μόδενα(δεξιά η Βάπτιση)

Στο κέντρο του πίνακα δεσπόζουν ο Χριστός που δέχεται το Βάπτισμα  από τον Ιωάννη. 
Ο ζωγράφος αποτυπώνει τον Βαπτιστή με σκούρα επιδερμίδα και μαλλιά, σε αντίθεση με τη μορφή του Ιησού που αποδίδεται με φωτεινότερα χρώματα. 

Η εικονογραφική λεπτομέρεια με τον Πρόδρομο να ρίχνει νερό στο Χριστό με κοχύλι ή στρογγυλή κούπα αποτελεί καθιερωμένο στοιχείο σε απεικονίσεις του θέματος στη βενετσιάνικη ζωγραφική.

Ο Χριστός απλώνει τα χέρια του στον Ιωάννη με ενωμένες τις παλάμες, δίνοντας την εντύπωση πως δέεται. Στο βάθος, διακρίνεται αμυδρά τοπίο πόλης και μπροστά από αυτό ομάδα μορφών, που έχει αποδοθεί μικρογραφικά. Στη δεξιά όχθη του ποταμού ο Θεοτοκόπουλος σκιαγραφεί τρεις φτερωτούς Αγγέλους σε μορφή κοριτσιών που κρατούν κόκκινη πετσέτα για να σκουπίσουν τον Ιησού. 

Πρόκειται για εικονογραφικό στοιχείο που έχει Βυζαντινή προέλευση και δηλώνει το μυστηριακό χαρακτήρα της παράστασης. Παρότι το έργο είναι ανυπόγραφο, βάσει τεχνοτροπικών κριτηρίων αποδίδεται με βεβαιότητα στον Θεοτοκόπουλο (Πηγή: Ιστορικό Μουσείο Κρήτης).

Ο Γ.Σ.Μπαχ έγραψε το 1724 την  καντάτα του:  "Christ unser Herr zum Jordan kam - Χριστός, ο Κύριός μας ήλθε στον Ιορδάνη" για την Εορτή του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή που η Δυτική Εκκλησία γιορτάζει στις 24 Ιουνίου.
Ανήκει στις Καντάτες της Λειψίας και παρουσιάστηκε ανήμερα στην Γιορτή τη χρονιά της σύνθεσης, ως μέρος του ετήσιου κύκλου καντατών.

[Θυμίζουμε πως η Δυτική Εκκλησία σήμερα γιορτάζει την Προσκύνηση των Μάγων]

Η επταμερής καντάτα βασίζεται στον ομώνυμο Λουθηρανικό Ύμνο που σχετίζεται με τη Βάπτιση εν Ιορδάνη.
Το λιμπρέτο της ακολουθεί -στις δυο εξωτερικές στροφές- το κείμενο του Λούθηρου, ενώ οι πέντε εσωτερικές γράφτηκαν από ανώνυμο ποιητή με αποσπάσματα από το Ευαγγέλιο του Λουκά, και το αντίστοιχο χωρίο από το Βιβλίο του Ησαΐα.

Απαιτούνται τρεις σολίστες(άλτο , τενόρο και μπάσο),  όμποε, τοξοτά, κοντίνουο,  πλαισιώμενα από 4φωνη χορωδία.

Bach:  "Christ unser Herr zum Jordan kam BWV 7" / Gustav Leonhardt:

Azy Gouziou (Άζη Γουζίου)6 January 2021 at 03:38

Χρόνια Πολλά με φώτιση, Ελπίδα μου για όλους και Χρόνια Πολλά στους εορτάζοντες κι εορτάζουσες σήμερα! Εξαιρετικός ο πίνακας του Θεοτοκόπουλου και τι καλά που βρίσκεται στην γενέτειρά του Κρήτη! Εντυπωσιακό το τρίπτυχο! Η δε καντάτα του Μπαχ, ήρεμη και κατευναστική για τις ταραχώδεις μέρες που ζούμε! Ας ελπίσουμε ότι θα φωτιστούν όλοι και θα προσέχουν όπως πρέπει κι όπως αρμόζει στις περιστάσεις. Καλό μεσημέρι αγαπημένη μου! ❤
ReplyDelete
Replies
ELPIDA NOUSA6 January 2021 at 07:40

Χρόνια Πολλά, Αγιασμενα με καλοσυνη, αγαπημενη μου φιλη! Ευχαριστω απο καρδιάς!
Παρότι πρωτολειο το εικαστικο του Θεοτοκοπουλου, ειναι εμφανης σ'αυτο η μεγαλοπρεπεια του θεματος και προκαλει άφθαστο δεος!!
Ο Μπαχ ενας πρωτοπορος της ιερης εκκλησιαστικης μουσικης..
Συντασσομαι με την ευχη σου!Μακαρι όλη η ανθρωποτητα να φωτιστει και να τηρει μετρα και κανονες προκειμενου γρηγορα να βγουμε από το σκοτεινο λαβυρινθο!
Καλό απόγευμα, γλυκιά μου Αζη!Σε φιλω!Delete

Η Προσκύνηση των Μάγων: Bosch και Menotti

 

Adoration of the Magi, Hieronymus Bosch

Χρόνια Πολλά και Φωτισμένα, φίλοι μου!
Κι ενώ η Ορθοδοξία σήμερα γιορτάζει τη Βάπτιση του Κυρίου, οι Δυτικοί θέτουν σε δευτερεύουσα  θέση την ανάμνηση του γεγονότος και στη γιορτή των Θεοφανείων τιμούν την  "Προσκύνηση των Μάγων". 

Η εικαστική τέχνη έχει δώσει αριστουργήματα πάνω στο θέμα.  Ο Ιερώνυμος Μπος, εκτός από το Τρίπτυχο που εκτίθεται στο Πράδο, φιλοτέχνησε και ένα άλλο εικαστικό με θέμα την Προσκύνηση που κοσμεί τις αίθουσες του Μητροπολιτικού Μουσείου στη Ν.Υόρκη και θα μάς απασχολήσει σήμερα, καθώς είναι πίνακας που ενέπνευσε μουσική σύνθεση!

Ο Μπος υπήρξε εξαιρετικά δημιουργικός και εκκεντρικός ζωγράφος.
Στη σύνθεσή του αυτή, εντυπωσιάζει με τα στοιχεία αγιογραφίας, που χρησιμοποιεί. Πολλοί είναι οι  μελετητές που αμφισβήτησαν την πατρότητα του έργου, κανείς όμως την καλλιτεχνική του αξία.
Ιδιοσυγκρασιακή η προσέγγισή του στο δημοφιλές θέμα της Λατρείας των Μάγων, υπογραμμίζει την ασυνέχεια του χρόνου και του χώρου και κυρίως συγκρίνει τον πλούτο των Μάγων με τις πολυτελείς φορεσιές,  με τους φτωχούς αγρότες και  βοσκούς.

Ο Χριστός έχει γεννηθεί σε ένα ερειπωμένο κτίσμα που μοιάζει μεσαιωνικό κάστρο. Άγγελοι συγκρατούν ένα υφασμάτινο, προστατευτικό σκέπαστρο και στο βάθος απλώνεται η πόλη... Η Παναγία μέσα στον βαθυγάλαζο χιτώνα της κρατά τον Χριστό που είναι στραμμένος προς τους Μάγους.
Ο καλλιτέχνης  με αυτόν τον τρόπο στρέφει την προσοχή μας στα δώρα τους.
 
Ο ένας προσφέρει χρυσό, ένδειξη της βασιλείας  του Χριστού. Ο δεύτερος, κρατάει μύρο, που λόγω της χρήσης του στις ταφικές τελετές, μαρτυρά τον θάνατο του Χριστού. Ο Αφρικανός μάγος κρατά ολόχρυσο  λιβανοδοχείο , που στο καπάκι του είναι σκαλισμένο  χρυσό πουλί. Πολλοί το παρομοίασαν με  φοίνικα, που σύμφωνα με το θρύλο, φτιάχνει τη φωλιά του με κλαδιά αρωματικών φυτών, τη γεμίζει με ευωδιαστό λιβάνι και πεθαίνει καιόμενος μέσα σ' αυτή...

Η σύνθεση είναι σχετικά απλή, όμως ο Μπος απεικονίζει το τοπίο με ξεχωριστή προοπτική. Οι δευτερεύουσες σκηνές έχουν κι αυτές τη λεπτομέρειά τους.Παρατηρείστε τους φτωχούς αγρότες που ζεσταίνονται στη φωτιά κρεμασμένοι από το παράθυρο,... τα  ζώα: τον πιστό σκύλο στο κέντρο και το συμπαθητικό βόδι στ' αριστερά...και το ζευγάρι ακόμα, που χορεύει στο βάθος.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΕΡΓΟ:

Gian Carlo Menotti: "Ο Αμάλ και οι Νυχτερινοί Επισκέπτες"

Από το εικαστικό έργο εμπνέεται το 1951 ο ιταλός συνθέτης, Τζιαν Κάρλο Μενόττι (συμμαθητής των Λ.Μπερνστάιν και Σ. Μπάρμπερ) την όπερα:
"Ο Αμάλ και οι Νυχτερινοί Επισκέπτες".

Γράφτηκε για την τηλεόραση προκειμένου να μεταδοθεί τα Χριστούγεννα εκείνης της χρονιάς.Θεωρείται το κορυφαίο συνθετικό έργο του Μενόττι ο οποίος εκτός από τη μουσική έχει γράψει και το λιμπρέττο της παράστασης.
Για όσους δεν γνωρίζουν καλά το συνθέτη, ας τονίσουμε πως από πολλούς έχει χαρακτηριστεί "σύγχρονος Βάγκνερ", καθώς όπως και ο Ρίχαρντ -εκτός από τη μουσική- έγραφε και το λιμπρέττο για όλες τις όπερες του.

Με τoν "Aμάλ" ενθουσίασε τον Αρτούρο Τοσκανίνι, που δημοσίως ανακοίνωσε πως είναι το καλύτερο έργο του Μενόττι!

"Στους ΤΡΕΙΣ ΜΑΓΟΥΣ χρωστάω τις ευτυχισμένες εποχές των Χριστουγέννων 

της παιδικής μου ηλικίας", θα πει ο συνθέτης.

"Αγαπημένος μου  ήταν ο Μελχιώρ, επειδή ήταν ο γεροντότερος, άρα και σοφότερος, και είχε μακριά λευκή γενειάδα. Ο  αδελφός μου προτιμούσε τον Γασπάρ, που για κάποιο δικό του λόγο πίστευε ότι είναι κουφός!Ίσως γιατί ποτέ δεν του έφερνε τα δώρα που του ζητούσε....
Εκανα αυτή την όπερα για παιδιά, γιατί στην Ιταλία που έζησα μικρό παιδάκι, δεν έχουμε Άγιο Βασίλη. Μάλλον ο Santa είναι φοβερά απασχολημένος με τα εκατομμύρια  παιδιά της Αμερικής.
Πώς να καταφέρει να φροντίσει και μάς στην μακρινή, ξεχασμένη Ιταλία; 
Ετσι, τα δώρα μας, μάς τα έφερναν οι "Τρεις Βασιλιάδες".

Ο "Αμάλ" εγκαινίασε την οικογενειακή βραδιά μπροστά στην τηλεόραση. Ο Μενόττι δημιούργησε μια λαϊκή όπερα, εύληπτη συγκρινόμενη με άλλα έργα του 20ου αι., απλή στην πλοκή και καθόλου προκλητική μελωδικά. Με τον "Αμάλ" συνέβαλε στο να γίνει η όπερα πιο προσιτή στο ευρύ κοινό.

Η ΥΠΟΘΕΣΗ:

Μια φορά κι έναν καιρό η ευαισθησία και η τρυφερότητα γέννησαν φαντασία και έμπνευση στον καλλιτέχνη να γράψει ένα γλυκό, συγκινητικό παραμύθι για ένα μικρό ανάπηρο αγόρι, τον Αμάλ.

Οι τρεις Μάγοι, καθώς ταξιδεύουν προς τη Βηθλεέμ για να προσφέρουν τα δώρα τους στο θείο βρέφος, σταματούν να ξαποστάσουν στη φτωχική καλύβα , όπου μένει ο Αμάλ και η μητέρα του, και μένουν εκεί μια νύχτα για να ξεκουραστούν.

Η φτωχή, απελπισμένη γυναίκα, για χάρη του ανάπηρου αγοριού της, μπαίνει στον πειρασμό και κλέβει λίγο από το χρυσάφι των Μάγων.

Όταν μαθαίνει πως το δώρο προορίζεται για τον νεογέννητο Χριστό, μετανοεί. Ο Αμάλ, ακούγοντας την ιστορία τους, θέλει να προσφέρει κι αυτός ένα δώρο στον Χριστούλη, κι έτσι τους δίνει την πατερίτσα του, το πιο πολύτιμο πράγμα που έχει.

Η γενναιοδωρία και η καλοσύνη του μικρού Αμάλ θ' ανταμειφθεί, και τότε θα συμβεί το ΘΑΥΜΑ!!!

Ο μικρός Αμάλ, γιατρεμένος, ακολουθεί τους Μάγους, προσκυνητής κι αυτός στη Βηθλεέμ...

Φίλοι μου αγαπημένοι,ας εκδηλώσουμε την ανθρωπιά μας...Με ελάχιστη προσπάθεια μπορούμε να βγάλουμε όλη τη θετική ενέργεια σε συνανθρώπους μας και να κάνουμε θαύματα!!!
Σκεφτείτε, ακόμα κι αυτή η απλή διαδικτυακή παρεούλα μας έχει δύναμη γιατί σ' αυτήν υπάρχει το βασικότερο συστατικό για να επιβιώσει κάθε Άνθρωπος: ΑΓΑΠΗ!

Gian Carlo Menotti: "Amahl and the Night Visitors, Suite":

Ολοκληρωμένη η όπερα εδώ:

Gian Carlo Menotti: "Amahl and the Night Visitors":

"Nannie, ένας μουσικός θρήνος του Μπραμς για τον Φόιερμπαχ..."

 

Άνσελμ Φόιερμπαχ, αυτοπροσωπογραφία

(στη μνήμη του ζωγράφου του νεοκλασικισμού του 19ου αι, Άνσελμ Φόιερμπαχ, που πέθανε σαν σήμερα 4 Ιανουαρίου 1880 στη Βενετία από εγκεφαλικό σε ηλικία 50 ετών.
Λέγεται ότι η κακή υποδοχή της εικαστικής του σύνθεσης "Sturz der Titanen-Πτώση των Τιτάνων" στην έκθεση του Μονάχου το 1879 επιτάχυνε τον θάνατό του.)

Βρίθει ομίχλες η απώλεια...

κι ο χαμός περιπαίζει την ύπαρξη, που προσδοκούσε την αιωνιότητα...

Χάνεται κι η ομορφιά ακόμα, κι οδεύει στο κοιμισμένο δάσος...

Friedrich Schiller: "Nannie"/Johannes Brahms - Hermann Goetz

Άνσελμ Φόιερμπαχ

Από τη λατινική λέξη "nenia ή naenia" για τον "επιτάφιο θρήνο-μοιρολόι" τιτλοφόρησε ο Γιόχαν Μπραμς τη σύνθεσή του για 4φωνη μικτή χορωδία και ορχήστρα, "Nanie".

Ένας θρήνος, ένας στοχασμός απέναντι στο αναπόφευκτο του θανάτου, που έγραψε ο συνθέτης στη μνήμη του κορυφαίου γερμανού ζωγράφου και φίλου του, Άνσελμ Φόιερμπαχ.

(Οι μουσικόφιλοι γνωρίζουμε τον εικαστικό καλλιτέχνη από τη στενή φιλική του σχέση με τον Μπραμς, αλλά και την Κλάρα Σούμαν...)


Ο Μπραμς θαύμαζε βαθύτατα το ταλέντο του Φόιερμπαχ και έδειξε έντονο ενδιαφέρον για το έργο του, ιδιαίτερα για τη "Μάχη των Αμαζόνων", μια εικαστική σύνθεση που ο ζωγράφος φιλοτέχνησε τη διετία 1871-1873 κατά τη διάρκεια μακράς παραμονής του στη Ρώμη και σήμερα εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο Germanisches της Νυρεμβέργης.

"Die Amazonenschlacht", Anselm Feuerbach

Πρόκειται για ιστορικό πίνακα, γεμάτος φιγούρες, που απεικονίζει την καταστροφική μάχη των Αμαζόνων στην Τροία, όπου σύμφωνα με τον Όμηρο, η βασίλισσά τους Πενθεσίλεια πολεμά για τον Τρώα βασιλιά, Πρίαμο.
Στη μάχη, η Πενθεσίλεια

Πενθεσίλεια, λεπτομέρεια από τον πίνακα

σκοτώνεται από τον Αχιλλέα, ο οποίος την ερωτεύεται όταν τη βλέπει αφαιρώντας το κράνος της. Ο ζωγράφος σε αντίθεση με τις παραδοσιακές απεικονίσεις της ιστορικής μάχης τοποθετεί στο επίκεντρο της δράσης -όχι τους ήρωες- αλλά τους πεσόντες και νεκρούς υπογραμμίζοντας τις φρικιαστικές συνέπειες του πολέμου και της βίας.
Ο Φόιερμπαχ που θεωρούσε τη "Μάχη των Αμαζόνων" ένα από τα σημαντικότερα έργα του απεικονίζει την πανέμορφη Αμαζόνα σε πρώτο πλάνο και στο κέντρο του πίνακα με γυμνό στήθος και περίτεχνη κόμμωση. Απώτερος στόχος του είναι να πείσει το θεατή να εμβαθύνει στο τραγικό και όχι στο δραματικό περιεχόμενο.
Ο ίδιος ο ζωγράφος είχε δηλώσει πως βάση της έμπνευσής του αποτέλεσε το ποιητικό κείμενο του Φρίντριχ Σίλλερ με τίτλο: "Auch das Schöne muß sterben!-Πεθαίνει ακόμα και η ομορφιά" , το ίδιο που χρησιμοποίησε και ο Γιοχάνες Μπραμς για τη μουσική του σύνθεση "Nanie", στη μνήμη του φίλου του, Άνσελμ Φόιερμπαχ. 

"Βρίθει ομίχλες η απώλεια...

κι ο χαμός περιπαίζει την ύπαρξη, που προσδοκούσε την αιωνιότητα...

Χάνεται κι η ομορφιά ακόμα..."

Ο Μπραμς συνθέτει μια ελεγεία για την παροδικότητα της ζωής, με τη μουσική του να αντικατοπτρίζει την έννοια της θλίψης όπως εικονογραφείται στην ποίηση του Σίλλερ.

Έργο δύσκολο και τεχνικά απαιτητικό, με πλήθος εκφραστικών στοιχείων, καθώς αξιώνει έντονη εσωτερική φόρτιση από τους ίδιους τους χορωδούς, που πρέπει να είναι έμπειροι και με υψηλής κλάσης φωνητική δεινότητα!
Λυρικός, τρυφερός, ποιητικός ο Μπραμς...χαρακτηριστικά, που μας ελκύουν ακόμη περισσότερο να ακολουθήσουμε τη μελωδική γραμμή του!

Ακούμε την θρηνητική αυτή ελεγεία για το φίλο του ζωγράφο Άνσελμ Φόιερμπαχ, σε μια εξαιρετική εκτέλεση!
Φυσικά, δεν επιλέχτηκε τυχαία η Monteverdi Choir και ο sir John Eliot Gardiner , ένας από τoυς πιο καινοτόμους στον τρόπο δ/νσης, δυναμική και φωτισμένη παρουσία στο μουσικό κόσμο...

JOHANNES BRAHMS: "Nanie, Opus 82" / John Eliot Gardiner

Aπό το συγκεκριμένο ποίημα του Σίλλερ επτά χρόνια νωρίτερα από τον Μπραμς, είχε εμπνευστεί τη δική του σύνθεση "Νennia", ο Hermann Goetz. 

Μάλιστα από πολλούς αναλυτές θεωρείται "σχεδόν βέβαιο" ότι το έργο του Goetz θαυμάστηκε από τον Μπραμς και είναι εκείνο που τον οδήγησε στην παραπάνω σύνθεση.

Μπορεί το κίνητρο για τις συνθέσεις να εμπεριέχουν θλίψη, όμως ας κρατήσουμε την τρυφερότητα και την αγάπη για το πρόσωπο που γράφτηκαν, που είναι εμφανέστατες στα έργα...

Ο Τόμας Έλιοτ και οι ... "Γάτες" του...

 

Μια μεγάλη προσωπικότητα και δυο νότες αρκούν για να βρουν ύπαρξη οι "ΜΝΗΜΕΣ", φίλοι μου!

Ο Άντριου Λόιντ Γουέμπερ, δεν χρειάζεται -νομίζω- συστάσεις!

Είναι ένας ζωντανός μύθος, ο άνθρωπος που έκανε τα μιούζικαλ-υπερπαραγωγές κι έδωσε αριστουργηματικές καλλιτεχνικές στιγμές πάνω στο θεατρικό σανίδι!
Το "Φάντασμα της Όπερας"..."Εβίτα"..."Jesus Christ Superstar"...

Ένα από τα σπουδαιότερα και πιο δημοφιλή μιούζικαλ του Γουέμπερ είναι το "Cats"!

Το τραγούδι "Μemory", από το θρυλικό αυτό μιούζικαλ είναι γνωστό τοις πάσι.

Πόσοι όμως  γνωρίζουν ότι ο λιμπρετίστας αυτού του επιτυχημένου έργου, που παίζεται ακατάπαυστα από το 1981 είναι ο τιμημένος με Νόμπελ Τόμας Έλιοτ;

Μάλιστα!

Η υπόθεση του μιούζικαλ βασίστηκε σε ποιητική συλλογή του Έλιοτ, που τη μνήμη του τιμάμε σήμερα, καθώς πέρασε στην αιωνιότητα στις 4 Γενάρη του 1965.

Από τις πιο εμβληματικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα, η ανάγνωση του έργου του αποτελεί πρόκληση για αμύητους ή και μυημένους στη μοντέρνα ποίηση.

(catisart.gr)

Οι γάτες υπήρξαν για τον Έλιοτ η έκφραση της παιδικότητάς του, της σκανδιαλιάρικης διάθεσής του και του πόθου του για ανεξαρτησία και διασκέδαση. Αποτελούν τη διαρκή επαφή του με τις ευτυχισμένες στιγμές της παιδικής του ηλικίας, την ίδια τη σύνδεσή του με τη δημιουργική δύναμη. Τα χαρακτηριστικά των προσώπων που κρύβονται πίσω από τις γάτες του έχουν κέφι, απίστευτη φρεσκάδα και δροσιά.
Οι γάτες του Έλιοτ είναι γάτες απείθαρχες και ανικανοποίητες, γάτες που γουργουρίζουν ασταμάτητα,γάτες ζημιάρικες,γάτες κατάκοπες από τη βαρεμάρα και την απάθεια, γάτες έτοιμες να ριχτούν με το θάρρος του ατρόμητου πολεμιστή στη μάχη με τους σκύλους, γάτες τρυφερές και ευαίσθητες, μουσικόφιλες και θεατρομανείς, γάτες ταξιδιάρες, γάτες  κοσμικές!

Με λίγα λόγια, γάτες λατρεμένες, μοναδικές, ανεπανάληπτες!

(protoporia)

Όλα αναφέρονται στο "Εγχειρίδιο πρακτικής γατικής του γέρο-Πόσουμ", ένα σύνολο από ποιήματα σχετικά με γάτες, τα οποία ο Έλιοτ έγραφε και έστελνε στα βαφτιστήρια του. Πολύ διασκεδαστικό και για τους μικρούς παραλήπτες, αλλά και για τον ίδιο, δεν βρίσκετε;

Είναι δημιουργίες που μας δείχουν μια τελείως διαφορετική πλευρά της πολυσχιδούς προσωπικότητας, αλλά και του ταλέντου του. Εκφράζουν μια παιδικότητα, έναν ανιδιοτελή ρομαντισμό ανθρώπινων συναισθημάτων, δοσμένο πρωτότυπα και με εύθυμο τρόπο.
Mε σπινθηροβόλο ύφος, κέφι και σε παιγνιώδεις ρυθμούς, μάς ταξιδεύει στα αβαθή της ανεξερεύνητης θάλασσας της ψυχής.

Για την ιστορία να πούμε πως ο Έλιοτ λάτρευε τα γλυκά αιλουροειδή. Αδυναμία έτρεφε στο γάτο του τον Τζωρτζ...

Andrew Lloyd Webber: Cats Musical - Memory:

THE NAMING OF CATS

The naming of Cats is a difficult matter...

 TO BAΦΤΙΣΜΑ ΤΩΝ ΓΑΤΩΝ

"Το να βαφτίζεις τα γατιά έχει μιά δυσκολία….

Δεν είναι επιπόλαιη κι ανάλαφρη ασχολία

Καθόλου δεν τρελάθηκα, και δεν το λέω αστεία:

Κάθε μιά Γάτα, ΟΝΟΜΑΤΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΧΕΙ ΤΡΙΑ!

Ένα, να τη φωνάζουμε στην οικογένειά της

Ας πούμε Βίκτωρ, Αύγουστος, Τζωρτζίνα, Ιπποκράτης

Ας πούμε Μέρλιν, Τζόναθαν, Αλόνζο, Μανταλένα

Καθημερινά ονόματα, καλά συνηθισμένα.

Να βρείτε ωραιότερα υπάρχουν ευκαιρίες

Ονόματα για τζέντλεμεν και άλλα γιά κυρίες

Ας πούμε, Πλάτων, Άδμητος, Ηλέκτρα, Ευρυάλη

Μα όλα αυτά είναι κοινά, και θα τα έχουν κι άλλοι.

Μιά Γάτα όμως, να ξέρετε, θέλει και το δικό της

Το δεύτερο το όνομα το αποκλειστικό της!

Για να μπορεί αφ΄υψηλού τον κόσμο να κοιτάει

Κια την ουρά της πάντοτε ψηλά να την κρατάει.

Πρέπει να είναι όνομα μονάχα για μιά Γάτα:

Χουρχούρης, γιά παράδειγμα, Γλείψος, Χνουδοπατάτα

Κι άλλα πολλά τέτοιας λογής μπορώ να αναφέρω:

Μπομπαλουρίνα, Πιρπιρής, Φρουφρόυ, Τρελοκαμπέρω.

Πέρα όμως απ΄αυτά τα δυό, υπάρχει κι ένα άλλο

Τ΄όνομα το μοναδικό, το τρίτο, το μεγάλο:

Το όνομα το μυστικό, ΠΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΔΕΝ ΞΕΡΕΙ

Και Γάτα σ΄ άνθρωπο μπροστά ποτέ δεν αναφέρει.

Όταν σε διαλογισμό λοιπόν μια Γάτα δείτε

Πάντα ο λόγος είν’ αυτός, και να το θυμηθείτε:

Σ΄απύθμενους συλλογισμούς βρίσκεται βυθισμένη

Για τ΄όνομα το άρρητοΤο αρρητορητονιάρρρητο

Το όνομά της το κρυφό σκέπτεται μαγεμένη".

( μτφρ.ποιήμ.: Παυλίνα Παμπούδη)

Γάτος, τελικά, ο  Έλιοτ!

The Naming of the Cats:

Νικόλαος Γύζης: Αν ξαναγεννιόμουν θα γινόμουν ποιητής και μουσικός...

 

"Αρμονία", Ν.Γύζης

"Τεχνίτη Χάρε,

το συντριμμένο του συμμάζωξε κοντύλι

μέσ’ από της αυγής τα χρυσοστέφανα

και μέσ’ από της Δύσης την πορφύρα·

το συντριμμένο του κοντύλι

ήτανε σα βαθύφωνη μια λύρα.

Οι ολόφωτες Κυκλάδες οι γεννήτρες του.

Τεχνίτη Χάρε,

το πιο λευκό κυκλαδικό μάρμαρο πάρε,

τον κοιμισμένο ανάστησε ζωγράφο

στον άξιο τάφο.

Σβήσε το χρώμα, της βασίλισσας

ζωής το γέλασμα το θείο,

σκάλισε απάνου

στης πέτρας το σκληρό και το χλωμό στοιχείο,

στην άσπρη λύπη του σαβάνου,

σκάλισε απάνου

όσα ιστορούσε το κοντύλι του

που ήτανε σα βαθύφωνη μια λύρα,

όσα ιστορούσε το κοντύλι του

μέσ’ από της αυγής τα χρυσοστέφανα

και μέσ’ από της δύσης την πορφύρα.

Και μην ξεχάσεις

τα νεραϊδόπλαστα της βάβως παραμύθια

προς τα παιδάκια γύρω της τα θαμπωμένα,

και την Παρθένα με το τάξιμο,

την πονεμένη της αγάπης,

μη την ξεχάσεις,

σμίξε τα ταπεινά και διαβατάρικα

με τα μεγάλα και με τα αιώνια

και την αρχαία την Αθηνά και την Ιδέα

με του χωριού τα ειδύλλια και της σκλαβιάς τα χρόνια.

Και μην ξεχάσεις,

κάμε να φεύγει της ζωής ο θρίαμβος

προς τα βαθιά κάποιας αγέννητης

ακόμα πλάσης,

και σκάλισε αυτού πέρα

σε αμίλητο φιλί τη γη και τον αιθέρα,

και σκάλισε όλα

όσα ιστορούσε του ζωγράφου το κοντύλι

και σπείρε ανάμεσα, κι εδώ κι εκεί, παντού,

ρόδα παρμένα από πρωτόφαντον Απρίλη.

Και κάτου κάτου

σκάλισε ακόμα

αναβρυσμένο από το πάτριο χώμα,

το μέγα όραμα, τη Δόξα.

Και στο βιβλίο της κλιτή στοχαστικά
ας γράφει η Δόξα τ’ όνομά του!"

("Για τον τάφο του ζωγράφου Γύζη", Κωστής Παλαμάς - greek-language)

"Η Ποίηση κουρδίζει το βιολί της", Ν. Γύζης
i.pinimg

4 Ιανουαρίου 1901 πεθαίνει από λευχαιμία ο μεγάλος Τηνιακός ζωγράφος, Νικόλαος Γύζης και θάβεται στο Nordvidhord του Μονάχου. Λέγεται πως τα τελευταία του λόγια ήταν: "Ας ελπίζωμεν και ας ζητούμεν να είμεθα εύθυμοι!"

Στη μνήμη του φιλοτεχνήθηκε μνημείο.

Ο φίλος του, φημισμένος ζωγράφος της Σχολής του Μονάχου Φραντς  φον Λέμπαχ σχεδίασε το νεκρό Γύζη, ενώ ο Παλαμάς συνέταξε το παραπάνω ποίημα.

"Πόσον πτωχός είναι ο ζωγράφος απέναντι του ποιητού! Αν ξαναγεννηθώ θα γίνω ποιητής και μουσικός" (Επιστολή του Γύζη προς τον Νικ. Νάζο, 7 /4/ 1875)

Από την παιδική του ηλικία ο Γύζης ένιωσε βαθιά τη σχέση του με τη μουσική. Στην Τήνο, ο ήχος του βιολιού και του λαγούτου αντηχούσαν συχνά σε λαϊκες γιορτές και πανηγύρια, έτσι άρχισε να μελετά μουσική...
Όμως και αργότερα, στα χρόνια του Μονάχου επισκεπτόταν συχνά την Όπερα και ενθουσιαζόταν με τις παραστάσεις των μελοδραμάτων του Βάγκνερ.

Ήταν το 1894 και για τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας ενός εργοστασίου κατασκευής πιάνων, που προκηρύχτηκε διαγωνισμός ζωγραφικής. Ο Γύζης, συμμετείχε με την "Αρμονία" του. Ο ίδιος αφηγείται σε γλαφυρότατο ύφος: 

"Έλαβα μέρος εις τον διαγωνισμόν διότι μου έκαμε γούστο η ελευθερία του θέματος και διότι επρόκειτο περί μουσικής, την οποίαν πολύ αγαπώ. Συμμετείχαν καλλιτέχνες με 174 έργα. Το ιδικόν μου εβραβεύθη και δικαίως, διότι παρίστανε την αγαπητήν μας Αρμονίαν, ως νικηφόρον κρατούσαν την Λύραν με την αριστεράν, με την δεξιάν δε την Νίκην, και πλησίον αυτής, εις τα δεξιά της τρίποδα με την φλόγαν της προόδου".

Ο Γύζης θαυμάζει πολύ τον τιτάνα Μπετόβεν και δημιουργεί ακούγοντας έργα του, καθώς τον θεωρεί  "υπέρτατο δημιουργό". 

"Όταν ο Πήγασός μου θέλη καμμία φορά να ξεκουρασθή επιστρέφει τις τον Όλυμπον. Eκεί είδα πολλούς· όχι μόνον τους θεούς της Eλλάδος αλλά όλους τους εξόχους άνδρας.
Kαι το μεγαλοπρεπέστερον, εις υψηλότερον μέρος καθήμενος ο Μπετόβεν έπαιζεν εις όργανον την χιλιοστήν συμφωνίαν του"

Kατά τις ιδεαλιστικές του αναπολήσεις τοποθετεί τη Μουσική υπεράνω όλων των τεχνών και η προσωποποίηση της καλλιτεχνίας κρατάει πάντα στο χέρι λύρα.

Στα ιδεαλιστικά του έργα, ο Γύζης ταυτίζει τη φύση της πατρίδας του με την ποίηση, που συντονίζει το βιολί της με το τραγούδι της άνοιξης. Έτσι, κάθε πινελιά είναι ιδέα, κάθε χρώμα είναι μουσικός τόνος και ρυθμός. 

Πολλά έργα του δημιουργούνται με τη μελωδία του πιάνου που παίζουν τα παιδιά του, και ο Γύζης γράφει:

"Tα παιδιά μου έπαιζαν την εισαγωγή "Jubel" και την "Ευρυάνθην" του Weber και εν μέρος της  "Πρώτης Συμφωνίας" του Μπετόβεν.
Mε τον ενθουσιασμόν μου εδιώρθωσα αρκετάς γραμμάς εις την εικόνα μου".

Το πάθος του για τον Μπετόβεν ήταν ανυπέρβλητο!

Η θαυμάσια "Εαρινή Συμφωνία" του είναι εμπνευσμένη από τη "Violin Sonata No.5, Op.24"  του Μπετόβεν, την επονομαζόμενη και "Σονάτα της Άνοιξης", ενώ το "Πενθούν Πνεύμα" από την 3η (Ηρωική) Συμφωνία.

"Εαρινή Συμφωνία", Ν. Γύζης, έμπνευση από τη "Violin Sonata No.5, Op.24"  του Μπετόβεν,
την επονομαζόμενη και "Σονάτα της Άνοιξης"

Στην "Εαρινή Συμφωνία", που βλέπετε παραπάνω, ο Γύζης απεικονίζει αιθέριες φιγούρες σαν οπτασίες, αέρινες αγγελικές μορφές να εκτελούν άλλες βιολί και άλλες άρπα, δείχνοντας με αυτόν τον τρόπο την άποψη του ζωγράφου πως η Μουσική είναι ανώτερη τέχνη. 

"Το Πενθούν Πνεύμα", Ν.Γύζης,
έμπνευση από την "Ηρωική" του Μπετόβεν

Ο ουρανός και η γη δείχνουν να ενώνονται, με σκοπό την αναγέννηση της φύσης.

Στο "Πενθούν Πνεύμα", που το βλέπουμε στη διπλανή εικόνα, ο Γύζης απεικονίζει έναν νεαρό άνδρα με φτερά και πλούσια σγουρά μαλλιά να κρατά μια λύρα με το ένα χέρι, ενώ με το άλλο νύσσει τις χορδές της, πάλι υποδεικνύοντας την ανωτερότητα της Μουσικής ανάμεσα στις τέχνες.  

Πρόκειται για το Πνεύμα της θλίψης, όμοια αποτυπωμένο όπως στα επιτύμβια ανάγλυφα της αρχαιότητος, με την έκφραση της οδύνης στωικά αποτυπωμένη στο πρόσωπό του.

Weber - Jubel Ouvertüre / Monteux:

O Bέμπερ συνέθεσε την Ουβερτούρα για ένα μουσικό φεστιβάλ που διοργανώθηκε στη Δρέσδη σε ανάμνηση των 50 χρόνων από την ανάληψη των βασιλικών καθηκόντων από τον του Φρειδερίκο Αύγουστο Ι. της Σαξονίας. 

Η Εισαγωγή ολοκληρώνεται με τον γνωστό ύμνο: "Heil Dir im Siegerkranz" (God save the King)[7':23''], ενισχύοντας τον πανηγυρικό, θριαμβευτικό χαρακτήρα της σύνθεσης.

Beethoven: Frühlingssonate, Oistrakh/Oborin 

H "Σονάτα για βιολί Νο 5 σε φα μείζονα, Opus 24", γνωστή και ως "ΑΝΟΙΞΗ", του Μπετόβεν δημοσιεύτηκε το 1801 και αποτελείται από 4 κινήσεις:
Allegro-Adagio -Scherzo-Rondo.

Αποδέκτης αφιέρωσης ήταν ο  Κόμης von Fries Moritz, εύπορος τραπεζίτης, φίλος και πάτρονας του Μπετόβεν,  γνωστός συλλέκτης έργων τέχνης και λάτρης της μουσικής.

 Ένας ιδιαίτερα γενναιόδωρος  λυρισμός  κατακλύζει κάθε μέρος της Σονάτας της Άνοιξης.

Για τη σύνταξη του κειμένου έχουν αντληθεί και στοιχεία από το φύλλο της Kαθημερινής, Kυριακή 9 Mαρτίου 1997, σελ.16-21)

"Χάρτινες φιγούρες με Σπαθάρη και Μαμαγκάκη"

 

"Δεν θα σταματήσω να παίζω στον μπερντέ. Αν μου στερήσεις τον Καραγκιόζη, θα πεθάνω...
Θα έπρεπε να φτιάξουν ένα άγαλμα του Καραγκιόζη. Όλη η Ελλάδα θεατρίστηκε μαζί του. 

Οι άνθρωποι με αυτόν έμαθαν να γελούν και να ονειρεύονται"

[Ευγένιος Σπαθάρης]

Είναι ο λαϊκός καλλιτέχνης με το δυναμικό πνεύμα, ο γνήσιος εμψυχωτής ενός λαϊκού ήρωα, ο αληθινός εκφραστής και θεματοφύλακας της ελληνικής παράδοσης...

Ο Ευγένιος Σπαθάρης γεννήθηκε σαν σήμερα, 2 του Γενάρη στην Κηφισιά, το 1924.
Από μικρός έδειχνε ότι ήταν ένα ανήσυχο, ερευνητικό πνεύμα αλλά και ένα πολύπλευρο ταλέντο.
Αγάπησε το Θέατρο Σκιών και τις φιγούρες τις έφτιαχνε μόνος του από χαρτόνι, μπακαλόχαρτο και ότι άλλο υλικό υπήρχε... Πίσω από το πανί τούς έδινε ζωή με τους βοηθούς του και έναν τραγουδιστή που γνώριζε όλα τα τραγούδια της παράδοσης και της υπαίθρου.
Με το Σπαθάρη, ο Καραγκιόζης δεν μάς διασκεδάζει μόνο, αλλά: εμψυχώνεται, εκσυγχρονίζεται, γίνεται τραγούδι και στο τέλος, αποκτά "ένα κεραμίδι" για να ξαποσταίνει που και που, χωρίς να χάνει την ελληνικότητα του αλλά ούτε την γνήσια λαϊκότητα που εκπροσωπεί. Γιατί ο Καραγκιόζης είναι ο καθένας μας. Είναι ο άστεγος, είναι ο άνεργος, είναι ο πρόσφυγας, είναι ο πεινασμένος... Είναι η αιώνια εικόνα του Έλληνα. Έχει αλλάξει αυτό; Ακόμα ο Έλληνας τα ίδια δεν τραβάει;"

Ο ΜΑΜΑΓΚΑΚΗΣ και το ΘΕΑΤΡΟ ΣΚΙΩΝ 

Ένα μουσικό έργο της τελευταίας δημιουργικής περιόδου του μεγάλου συνθέτη μας Νίκου Μαμαγκάκη είναι εμπνευσμένη από το Θέατρο Σκιών.
Ένα, από τα πλέον σημαντικά έργα της σύγχρονης Ελλάδας κατά την άποψή μου.

Ο Μαμαγκάκης αγαπούσε από παιδί τις χάρτινες φιγούρες που και κείνος -όπως ο Σπαθάρης- έφτιαχνε μόνος του. Πάθος με όλους τους ήρωες του θεάτρου Σκιών, για τους οποίους -όπως ο ίδιος έχει εκμηστυρρευτεί σε συνεντεύξεις του- είχε φάει του κόσμου το ξύλο από τον πατέρα του που ωρυόταν κάθε φορά που τον έβλεπε "μπλεγμένο" στις σκιές: "Καραγκιοζοπαίχτης, θα μού γίνεις βρε;"

"ΟΠΕΡΑ των ΣΚΙΩΝ":

Έτσι, έφηβος, πίσω απ'τον μπερντέ και με τις χάρτινες φιγούρες του διασκέδαζε τα παιδιά στην καλοκαιρινή κατασκήνωση, συνοδεύοντας με την κιθάρα του τα τραγούδια των ηρώων, αλλά και με τη σωστή τονικά φωνή του...

Αναφέρομαι στην "ΟΠΕΡΑ ΤΩΝ ΣΚΙΩΝ", σε λιμπρέτο του Νάσου Θεοφίλου ενώ σημαντικοί ερμηνευτές όπως ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, ο κόντρα τενόρος Νίκος Σπανάτης (Μορφονιός), ο τενόρος Κώστας Κληρονόμος (Βεζύρης), ο βαρύτονος Χάρης Ανδριανός (Καραγκιόζης), η Σαβίνα Γιαννάτου (Βεζυροπούλα) κ.α έχουν αναλάβει τους διάφορους ρόλους.

Η μουσική του Μαμαγκάκη ακολουθεί αριστουργηματικά το ανατρεπτικό και σκωπτικό κείμενο του λιμπρετίστα.
Ο Μαμαγκάκης γοητεύεται, ταλανίζεται από τον ελληνικό λόγο, νέο και αρχαίο..
Θεωρεί την "Όπερα Σκιών" μια Βακχική γιορτή...κι έτσι, όπως οι πρώτες όπερες ξεκινά με ένα μπαλέτο, που χορεύει συμπυκνωμένη την Ιστορία.. Όπου υπάρχει λύτρωση, ακούγεται η κραυγή της χορωδίας...
Πρόκειται για επεξεργασμένη μουσική ιδέα, που εκτός της συμφωνικής ορχήστρας σε αυτήν ενσωματώνεται κι ένα -κατά τον συνθέτη- "μπερντέ ανσάμπλ"...τρία όργανα: μπουζούκι, σαντούρι και κρουστά... Όργανα που αναφέρονται στην παράδοση και ενισχύουν την ελληνικότητα του έργου.

"Η "Όπερα των Σκιών" έχει μουσικά, από πολύ μοντέρνα στοιχεία ως αφάνταστα απλά. Ο,τι δηλαδή ακριβώς απαιτεί και η ζωή", λέει ο συνθέτης...

Ακούμε την εισαγωγή του έργου:

Μπορεί ο Καραγκιόζης να είναι ο πρωταγωνιστής στο Θέατρο Σκιών, αλλά εγώ -δεν σάς κρύβω- προτιμούσα πάντα το Μορφονιό!
Είναι κακάσχημος, με τεράστιο κεφάλι και μακριά μύτη...και δεν διαθέτει διόλου αυτογνωσία, καθώς πιστεύει ότι είναι ωραίος και κοροϊδεύει τους άσχημους...
Τύπος δηλαδή, που προσφέρεται για σάτιρα και σαρκασμό...Αλαζόνας και καυχησιάρης στο έπακρο, δεν ξεφεύγει από την αμείλικτη και αιχμηρή γλώσσα του καλλιτέχνη-καραγκιοζοπαίχτη, που βρίσκει ευκαιρία να σατιρίσει τους "δήθεν" κάθε εποχής...

Ο Μαμαγκάκης με τις αρμονικές "διαφωνίες"  του πετυχαίνει την απόδοση του χαρακτήρα...

Ακούμε την "Άρια του Μορφονιού". Στο ρόλο ο έξοχος κοντρατενόρος, Ν.Σπανάτης...

karagiozismuseum, tovima