Έλα Αρλεκίνε στην παρέα μας...Πικάσο-Μαρτινού

 

[Στη μνήμη του βασικού εκπροσώπου του κυβισμού Πάμπλο Πικάσο, που έφυγε σαν σήμερα  8 Απριλίου 1973]

Η Commedia dell’ Arte άσκησε ανεξάντλητη γοητεία στον Πικάσο, ιδιαίτερα ο Αρλεκίνος. 

Ένας αινιγματικός υπηρέτης που διακρίνεται για την ευφυία και την πονηριά του!Είναι ήρωας πολυμήχανος, γκαφατζής και συνάμα λίγο αναιδής. Τα θαλασσώνει και τα μπαλώνει.
Φυσιογνωμία με δυο πρόσωπα, δηλαδή.

Αυτή η διττή μορφή εντυπωσίασε και τον Πικάσο, που στον Αρλεκίνο έβλεπε μισή δημιουργική θεότητα και μισό καταστρεπτικό δαίμονα.
Ο Αρλεκίνος, όπως ο αρχαίος Ερμής, ήταν για τον ισπανό καλλιτέχνη ο αναιδής ανατροπέας του κατεστημένου.
Έτσι, έδωσε μια σειρά εικαστικών με θέμα τον αρλεκίνο, χαρακτήρα με τον οποίο, κατά δήλωσή του, ταυτιζόταν.

Με χαρακτήρες της Commedia dell' Arte ασχολήθηκε και ο τσέχος συνθέτης  Μπόχουσλαβ  Μαρτινού.
Στα έργα της πρώιμης συνθετικής περιόδου ανήκουν και οι 14 πιανιστικές μινιατούρες του,  γραμμένες τη δεκαετία 1912-1922 που τιτλοφορούνται "Loutky-Μαριονέτες".
Είναι συγκεντρωμένες σε τρία βιβλία, γραμμένα σε αντίστροφη σειρά, χρονολογικά [1914 (III), 1918 (II), 1922 (I)] κι απέκτησαν μεγάλη δημοτικότητα εξ αρχής.

Αναφέρονται στις φιγούρες της Κομμέντια ντελ' Αρτε: Πιερότο,Κολομπίνα και Αρλεκίνο, τους εύθυμους χορούς του συγκεκριμένου θεατρικού είδους, αλλά και μουσικές περιγραφές σκηνών από την "ιδιωτική ζωή" των μαριονετών.

Συγκεκριμένα:

ΒΙΒΛΙΟ Ι:

Χορός Κολομπίνας
Η νέα κούκλα 
Η ντροπαλή κουκλα
Παραμύθι
Ο Χορός της κούκλας

ΒΙΒΛΙΟ ΙΙ:

Κουκλοθέατρο
Αρλεκίνος
Κολομπίνας αναμνήσεις
Η άρρωστη κούκλα
Το τραγούδι της Κολομπίνας

ΒΙΒΛΙΟ ΙΙΙ:

Η Σερενάτα του Πιερότου
Το ευαίσθητο βαλς της κούκλας
Koλομπίνα
Κουκλοθέατρο


Συνδυάζουμε τους "εικαστικούς Αρλεκίνους" του Πικάσο με τον "Αρλεκίνο" από το 2ο Βιβλίο συνθέσεων του Μαρτινού.

Ένα allegretto con giusto σε 6/8, φωτεινό και ενεργητικό.Το κύριο θέμα της σύντομης σύνθεσης, πλαισιώνεται από φολκλορικά στοιχεία στην ανάπτυξή του. Ο ρυθμός σύντομα μεταφέρεται σε 3/4, ένα χορευτικό, ανάλαφρο βαλσάκι.Τολμηρές μετατροπίες, ζωηρές, μελωδικές υπομνήσεις σκιαγραφούν τη φιγούρα του Αρλεκίνου, χαρακτήρα που ο Πικάσο είδε ως αναιδή ανατροπέα του κατεστημένου, στοιχείο που δεν χρειάζεται και πολλή φαντασία για να εντοπιστεί στην παρτιτούρα του τσέχου δημιουργού. Η χαριτωμένη μαριονέτα υποκλίνεται στην ήχηση της βαθιάς συγχορδίας που πατιέται κι απ'τα δυο χέρια με ιδιαίτερο δυναμισμό καθ'υπόδειξη "σφορτσάντο" του συνθέτη.

Bohuslav Martinu: Loutky Book II, "Harlekýn" 

Ραβί Σανκάρ, η ανθρωπιστική πλευρά του μεγάλου ινδού μουσικού...

 

"Η μουσική είναι η ζωή μου! Χωρίς αυτήν νοιώθω νεκρός. Η μουσική τέχνη είναι ό,τι ωραιότερο, ρομαντικότερο και πιο πνευματικό, μπορεί κάποιος να βιώσει!"

(Ραβί Σανκάρ)

Ο σπουδαίος ινδός βιρτουόζος του σιτάρ και συνθέτης, Ραβί Σανκάρ, γεννήθηκε σαν σήμερα, 7 Απριλίου 1920 στο Βαρανάσι.


Βασικός εκπρόσωπος της ινδουστανικής κλασικής μουσικής, ο Σανκάρ έκανε γνωστή τη μουσική της πατρίδας του στη Δύση με τις συνεργασίες του με καλλιτέχνες από όλους τους μουσικούς χώρους.
Από το χώρο της κλασικής με τους: Μενουχίν, Όιστραχ, Ροστροπόβιτς, Ζούμπιν Μέτα, Φίλιπ Γκλας, Ζαν-Πιερ Ραμπάλ... Και όλοι τους είχαν να δηλώσουν τα καλύτερα για τον καλλιτέχνη και άνθρωπο, Σανκάρ.
Εξαιρετικά συγκινητική υπήρξε η θέση του Μενουχίν: "η ιδιοφυΐα και ο ανθρωπισμός του Σανκάρ μπορούν να συγκριθούν μόνο με του Μότσαρτ".


Κορυφαίος πρεσβευτής της ινδικής πολιτιστικής κληρονομιάς, ο Σανκάρ είχε συνεργαστεί και με το συγκρότημα των Μπητλς και ιδιαίτερα με τον κιθαρίστα τους, Τζωρτζ Χάρισον.


Άνθρωπος ευαίσθητος, ο Σανκάρ πάντα με τη στάση του υπογράμμιζε την ανθρωπιστική θέση του. Έπαιρνε ηθικές αποφάσεις που βασίζονταν στην ενσυναίσθηση, στο ενδιαφέρον για τον συνάνθρωπο και το καλό της ανθρωπότητας. Πάντα έπραττε με βαθιά την πίστη ότι ο άνθρωπος έχει μια εν δυνάμει αξία, και ο σεβασμός αυτής της αξίας αποτελεί την πηγή όλων των άλλων αξιών και δικαιωμάτων.

Έτσι, όταν...

Τούς παρακολουθούσε καθημερινά να καταφθάνουν σε καραβάνια από το Μπαγκλαντές στην Ινδία. Σκελετωμένοι από την πείνα οι ηλικιωμένοι και τα γυναικόπαιδα .
Ο Σανκάρ δεν άντεχε να τούς βλέπει...Η ιδέα να κάνει κάτι, να προσφέρει βοήθεια σε όλους αυτούς τους αδύναμους συνανθρώπους του, στροβίλιζε για μήνες το μυαλό του.
Μοιράστηκε την αγωνία του με τον φίλο και μαθητή του, Τζωρτζ Χάρισον, τον κιθαρίστα των Μπητλς, που σχεδόν αμέσως έδωσε την ιδέα οργάνωσης μιας μεγάλης συναυλίας από γνωστούς καλλιτέχνες και τα ποσά που θα συγκεντρώνονταν θα μοιράζονταν στους φτωχούς, ανήμπορους και πεινασμένους από το Μπαγκλαντές.

Η κίνηση του Σανκάρ και του Χάρισον απέφερε 15.000.000 δολλάρια, που μοιράστηκαν μέσω της Unicef σε όσους τα χρειάζονταν.

Οι συναυλίες πραγματοποιήθηκαν το μεσημέρι και το βράδυ της Κυριακής, 1 Αυγούστου 1971, στη Madison Square Garden της Νέας Υόρκης, με περισσότερα από 40.00 άτομα να τις παρακολουθούν. Μετά τις επιτυχημένες παραστάσεις ακολούθησε η ηχογράφηση ενος άλμπουμ με μια "υπερομάδα" ερμηνευτών που περιελάμβανε τα μέλη των Μπητλς και πρώην συεργάτες του Χάρισον, Ντύλαν, Κλάπτον κλπ... Επιπλέον, ο Σανκάρ με τον Ali Akbar Khan(και οι δύο είχαν ρίζες από το Μπαγκλαντές) παρουσίασαν ένα εναρκτήριο σετ ινδικής κλασικής μουσικής.

"Μια από τις πιο συγκινητικές και μουσικές εμπειρίες μου. Ήταν αυτό που αποζητούσε η καρδιά μου", θα πει ο Ραβί Σανκάρ για το "Κονσέρτο για το Μπαγκλαντές", ο παγκόσμιος πρεσβευτής της ινδικής μουσικής, βιρτουόζος του σιτάρ, μια δυναμική προσωπικότητα στα όρια του θρύλου.
Ίσως δεν πήρε τυχαία το όνομά του Ραβί=ήλιος...

"Concert For Bangladesh", Ravi Shankar:

Μουσική "Επίκληση" στον Ελ Γκρέκο...

 

"Η συναυλία των Αγγέλων, λεπτομέρεια από τον "Ευαγγελισμό", Δ.Θεοτοκόπουλος

"Θα παλέψω, στη Φραγκιά πού πάω, μέ τους πιο τρανούς, για να ζορίσω την ψυχή μου 

ή να χαθεί ή να νικήσει...[...]

Σκίζω τις μάσκες, ανασηκώνω τα κρέατα, δε γίνεται, λέω, κάτι αθάνατο υπάρχει κάτω από τά κρέατα, αυτό ζητώ, αυτό θά ζωγραφίσω. 

Όλα τά άλλα, μάσκες, κρέατα, ομορφιές, τά χαρίζω στους Τιτσιάνους και Τιντορέτους, 

με γειά χαρά τους..."

(Αναφορά στο Γκρέκο, Νίκος Καζαντζάκης)

Πριν από τον Σμαραγδή, και ο Luciano Salce το 1966 είχε σκηνοθετήσει μια ταινία για τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο με τον Mel Ferrer στον ρόλο του τίτλου.

Είναι η πρώτη ταινία που επιτράπηκε να γυριστούν σκηνές στον Καθεδρικό Ναό του Τολέδο.

Η υπόθεσή της περιστρέφεται γύρω από την μετάβαση του ζωγράφου στην Ισπανία, την προσπάθειά του να καθιερώσει την εικαστική του προσέγγιση, αλλά και τη σχέση του με την Ντόνα Χερόνιμα ντε λας Κουέβας, γυναίκα ευγενικής καταγωγής από το Τολέδο, που εντυπωσίασε με τα ψυχικά της χαρίσματα αλλά και την αυστηρή της προσωπικότητα τον έλληνα καλλιτέχνη.
Εγιναν ζευγάρι και καρπός του έρωτά τους ήταν ο γιος τους Γεώργιος-Εμμανουήλ.
Πολλοί πιστεύουν ότι απεικονίσεις της Παναγίας ή της Μαγδαληνής, που έδωσε ο Γκρέκο, έχουν τα χαρακτηριστικά της Χερόνιμα.

Τη μουσική της ταινίας συνέθεσε ο Έννιο Μορρικόνε, απ'όπου θα απολαύσουμε την "Επίκληση".

Η χρήση χορωδιακών φωνών στο 2:40 δημιουργούν μια υπερκόσμια ατμόσφαιρα, διάθεση ευφρόσυνη, αγγελική, όπως εκείνη της "Συναυλίας Αγγέλων", που τόσο περίτεχνα απέδωσε ο Κρης Θεοτοκόπουλος!

Η εικόνα της "συναυλίας" αποτελεί τμήμα του έργου του: "Ευαγγελισμός", μάλλον το τελευταίο έργο πριν το θάνατο του ζωγράφου, όπου Άγγελοι χωρίς φτερά εκτελούν σύγχρονα μουσικά όργανα (βιόλα ντα γκάμπα, άρπα, σπινέτο, φλάουτο) και ένας μελετά παρτιτούρα.
Οι Άγγελοι με τα επιμήκη σώματα(χαρακτηριστικό του ζωγράφου) μέσα σε μια πανδαισία από πράσινες, χρυσαφένιες και πορτοκαλιές αποχρώσεις υμνούν κατανυκτικά ορμώμενοι από κάποια εσωτερική φωνή. Χρώμα και φως, διαχωρίζουν το γήινο από το υπερβατικό, αντανακλούν τη βαθιά εσωτερικότητα και το συμβολικό στοιχείο.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος πέθανε σαν σήμερα, 7 Απριλίου του 1614, σε ηλικία 73 ετών και τάφηκε στο ναό του Αγίου Δομήνικου στο Τολέδο.

Ennio Morricone: "El Greco-Invocazione(Επίκληση)"

Άντερσεν και Προκόφιεφ, τα δύο "ασχημόπαπα"...

Νοερή περιήγηση στο Σέντραλ Παρκ της Ν.Υόρκης, βόλτα στην ύπαιθρο, κάτω από τον ανοιξιάτικο ήλιο σήμερα, φίλοι μου, και αφορμή δίνει η "Ημέρα Παιδικού βιβλίου".

2 του Απρίλη έχει καθιερωθεί ως Ημέρα παιδικού βιβλίου, διηγήματος και παραμυθιού, καθώς αυτή τη μέρα γεννήθηκε ο μεγάλος Δανός παραμυθάς Χανς Κρίστιαν Άντερσεν.

Hταν ο γιός ενός φτωχού τσαγκάρη και μιας πλύστρας που ήθελε να γίνει ηθοποιός, κάτι για το οποίο απορρίφθηκε επειδή ήταν "κοκκαλιάρης και άσχημος"!
Ετσι, αφού διέθετε πολλή φαντασία στράφηκε στα παραμύθια. Πίστευε πως το παραμύθι αποτελεί μια ευχάριστη διήγηση με θαυμαστά εξωπραγματικά συμβάντα, που  κρύβει πολλές αλήθειες της καθημερινής ανθρώπινης ζωής,μα συγχρόνως νουθετεί.

Το μπρούτζινο  γλυπτό του κεντρικού νεοϋορκέζικου παρκου που στήθηκε το 1956 για τα 150 χρόνια από τη γέννηση του Άντερσεν, απεικονίζει καθισμένο το μεγάλο παραμυθά διαβάζοντας  το βιβλίο του:  "Το ασχημόπαπο".

Όταν κάποτε ο Άντερσεν ρωτήθηκε αν θα έγραφε ποτέ την αυτοβιογραφία του εκείνος απάντησε πως ήδη την έχει γράψει με το "Ασχημόπαπο"!

Παραμύθι που εκδόθηκε το 1843 και εν μέρει ο συγγραφέας εμπνεύστηκε  από το "Αηδόνι της Σουηδίας",την  γνωστή μας, περίφημη υψίφωνο Τζένυ Λιντ.
Λέγεται πως ο Άντερσεν είχε ερωτευθεί τη φίλη του Τζένυ, όμως εκείνη τον απέρριψε ερωτικά.

Το "ασχημόπαπο", είναι η ιστορία ενός μικρού κύκνου που γεννήθηκε ανάμεσα σε πάπιες.
Ιστορία-αναφορά στη διαφορετικότητα, την αυτογνωσία και αυτοεκτίμηση, στοιχεία που μάς μεταμορφώνουν σε αυτό που αναδεικνύει την πραγματική μας ομορφιά.


Αναγνώστης των παραμυθιών του Άντερσεν υπήρξε και ο Σεργκέι Προκόφιεφ. 
Μάλιστα το 1914, χρονιά που κέρδισε το Βραβείο Ρουμπινστάιν,και κατά κάποιο τρόπο καθιερώθηκε ως καλλιτέχνης, έγραψε το "The Ugly Duckling".
Πρόκειται για ληντ με συνοδεία πιάνου ή ορχήστρας, που αρκετοί το χαρακτηρίζουν αυτοβιογραφικό, υποστηρίζοντας ότι ο Προκόφιεφ είδε τον εαυτό του ως το ασχημόπαπο που εξελίχθηκε στον όμορφο κύκνο.
Εκφραστικότατος ο συνθέτης αποδίδει την ιστορία του Άντερσεν με  αριστοτεχνικό τρόπο και δυναμική κατάλληλη να αποτυπώσει την άλλοτε μελαγχολική, αγωνιώδη κι άλλοτε παιχνιδιάρικη  διάθεση του παραμυθιού.

Την Συμφωνική της Ν.Υόρκης διευθύνει ο Leopold Stokowski:

Prokofiev: "The Ugly Duckling, Op. 18"

Βαν Γκογκ, οι πίνακές του ζωντανεύουν μουσικά...

Αυτοπροσωπογραφία

 "Εδώ και κάμποσες εβδομάδες αυτή η κολασμένη ζέστη μάς διαλύει, τα στάχυα έχουν μείνει τόσα δα, η γη είναι κατάξερη, τα πουλιά άφαντα, η ύπαιθρος έχει ερημώσει...
[...] 
Το μπλοκ ζωγραφικής είναι ανοιχτό και ακουμπισμένο στα γόνατά μου, όμως με αυτή τη χαυνωτική ατμόσφαιρα δεν έχω καθόλου έμπνευση.

Βλέπω ξάφνου μια λαμπερή κουκκίδα να κινείται...Εκείνος είναι. Βαδίζει χωρίς βιασύνη και δεν δείχνει να ενοχλείται από τον καυτό ήλιο. Φοράει το μπλε σακάκι του, άσπρο πουκάμισο και μαύρο παντελόνι, το καπέλο του, που τού σκιάζει το πρόσωπο και στον ώμο έχει περασμένη μια υφασμάτινη τσάντα. Ατενίζει τον κάμπο,  ξεδιπλώνει το καβαλέτο του και το στήνει στην άκρη του χωραφιού.
Βγάζει από την τσάντα του μερικά πινέλα, μια παλέτα, σωληνάρια με χρώματα.
[...]
Μου κάνει εντύπωση πόσο απότομες είναι οι κινήσεις του.Δεν χρωματίζει με λεπτές, προσεκτικές κινήσεις, αλλά με βίαιο τρόπο σαν να κρατάει καμτσίκι στο χέρι και να μαστιγώνει τον καμβά με θυμό, με κοφτές, ακανόνιστες κινήσεις...
[...]
Βγάζει το καπέλο του, σκουπίζει το κούτελό του απ'τον ιδρώτα...Δεν θυμίζει ζωγράφο, αλλά αρπακτικό πουλί που αντικρίζει τη λεία του.

(Ζαν-Μισέλ Γκενασιά: "Το βαλς των δέντρων και του ουρανού", εκδ. Πόλις, μτφ: Ειρ, Αποστολάκη, σελ. 82, 83, 84)

"Oι πατατοφάγοι"

Το παραπάνω λογοτεχνικό απόσπασμα αναφέρεται στον γεννημένο σαν σήμερα 30 Μαρτίου 1853, Βίνσεντ βαν Γκογκ, που μπορεί να μη γνώρισε επιτυχία κατά τη διάρκεια της ζωής του, όμως η φήμη του εκτοξεύτηκε αμέσως μετά το θάνατό του και σήμερα αναγνωρίζεται ως ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους όλων των εποχών, με καταλυτική την επίδρασή του σε μεταγενέστερα καλλιτεχνικά κινήματα.

Έκανε χρήση τεχνικών των ιμπρεσιονιστών, διαμορφώνοντας όμως ένα προσωπικό ύφος με ιδιαίτερους "στροβιλισμούς", καθώς με το πινέλο του προσδίδει κίνηση στα έργα του. Στις εικαστικές συνθέσεις του κυριαρχούν τα χρώματα του κίτρινου, πράσινου και μπλε.

"Ηλιοτρόπια στο βάζο"

To ότι η μουσική και γενικά οι ήχοι έπαιζαν σπουδαίο ρόλο στη ζωή του Βαν Γκογκ είναι γνωστό...Ο ζωγράφος συγκινείτο από τους ψαλμούς και τους θρησκευτικούς ύμνους ως τα απλά κελαηδίσματα πουλιών ή τον ήχο της βροχής, αλλά και τις όπερες του Βάγκνερ στις οποίες εντόπισε την απόλυτη μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης.

Ο Βίνσεντ ήταν βαθιά πεπεισμένος πως "μιμούμενος" με τα πινέλα του τη μουσική,  θα μπορούσε μέσω της ζωγραφικής του να αρθρώσει βαθιές αλήθειες και να επιδράσει  συναισθηματικά στους φιλότεχνους θεατές.

Αυτή την ικανότητα της τέχνης της Μουσικής να εμπνέει συναίσθημα θαύμαζε ο ζωγράφος, που συχνά ενσωμάτωνε  μουσικά θέματα,  τεχνικές ή ορολογίες στο έργο του,  όπως τη σειρά με τα "Ηλιοτρόπια στο βάζο", την οποία περιέγραψε ως "Συμφωνία σε μπλε και κίτρινο"...

"Η γέφυρα Λανγκλουά στην Αρλ"

Ο Κουβανός συνθέτης, Άλντο Ραφαέλ Φόρτε, βασικός εκπρόσωπος της σύγχρονης κλασικής μουσικής, όπως φαίνεται από το πλήθος του έργου του, αρέσκεται στο να βρίσκει ερεθίσματα στις ζωγραφικές πινελιές!

Ετσι, σήμερα ακούμε μια σύνθεσή του, εμπνευσμένη από ζωγραφικά έργα του τιμώμενου Βαν Γκογκ.

Ο Βαν Γκογκ μαζί με τον Νταλί είναι από τους ζωγράφους που ο συνθέτης θαυμάζει περισσότερο.

Στον Βαν Γκογκ έχει αφιερώσει δυο κύκλους συνθέσεών του:

"Nανούρισμα ή Augustine Roulin"

1. "Πορτραίτα του Βαν Γκογκ"
και
2. Οι καμβάδες του Βίνσεντ"

Θα ακούσουμε το πρώτο που είναι και το δημοφιλέστερο.

Ο κουβανός δημιουργός έχει ως οπτικά ερεθίσματα 5 από τα εικαστικά του Ολλανδού μάστορα:

"Πατατοφάγοι",
"Νανούρισμα"(πορτρέτο της Augustine Roulin, λικνίζοντας βρεφική  κούνια),
"Καθισμένος Ζουάβος",
"Η γέφυρα Λανγκλουά στην Αρλ" και 
"Αυτοπροσωπογραφία".

"Kαθισμένος Ζουάβος"

"Αυτοπροσωπογραφία"

Πρόκειται για μουσική σύνθεση εντυπωσιακά πρωτότυπη, που ικανοποιεί την επιθυμία του συνθέτη να "αναπαραστήσει" την εικόνα, εμπνεόμενος απ' αυτή.

Eπίσης, θεωρώ την καλλιτεχνική ιδέα αξιοθαύμαστη σύλληψη όσον αφορά τη συνένωση-αλληλεπίδραση των τεχνών.

Τα μέρη συνδέονται με ένα μοτίβο που εκπροσωπεί τον Βαν Γκογκ και το οποίο υφίσταται μετασχηματισμούς -μελωδικούς και αρμονικούς- καθώς περνά σε καθεμιά από τις κινήσεις. 

Η δύναμη της τέχνης ως ενιαία έκφραση αποδεικνύεται για μια ακόμη φορά, υπογραμμίζοντας πως η  "αισθητική της μιας είναι ίδια με αυτήν της άλλης -τελικά- με το υλικό μόνο να διαφέρει", όπως σωστά είχε πει κι ο Σούμαν.
Το μουσικό έργο γίνεται αντιληπτό σαν "ζωντανός" πίνακας...

Αποτελεί θαύμα, τουλάχιστον για μένα, η ανακάλυψη αναλογιών και αντιστοιχιών ανάμεσα στα σύμβολα, την εκφραστική γλώσσα και τους κώδικες επικοινωνίας μεταξύ Μουσικής και Εικαστικής τέχνης.

Aldo Rafael Forte: "Van Gogh Portraits":

Μπελογιάννης: Μ' ένα γαρύφαλλο ξεκλείδωσε όλη την αθανασία...

Πάμπλο Πικάσο : "Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο"
(twitter)

"Σήμερα το στρατόπεδο σωπαίνει.

Σήμερα ο ήλιος τρέμει αγκιστρωμένος στη σιωπή

όπως τρέμει το σακάκι του σκοτωμένου

στο συρματόπλεγμα.

Σήμερα ο κόσμος είναι λυπημένος.

Ξεκρέμασαν μία μεγάλη καμπάνα

και την ακούμπησαν στη γη.

Μες στο χαλκό της καρδιοχτυπά η ειρήνη.

Σιωπή. Ακούστε τούτη την καμπάνα.

Σιωπή. Οι λαοί περνούν

σηκώνοντας στους ώμους τους

το μέγα φέρετρο του Μπελογιάννη"

[Γιάννης Ρίτσος: " Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο]

Είχε καταδικασθεί με την κατηγορία της κατασκοπίας. Παρά τις διεθνείς πιέσεις δεν του χορηγήθηκε χάρη.

Ο Νίκος Μπελογιάννης εκτελέστηκε στο Γουδί, ξημερώματα της 30ης Μαρτίου 1952.

"Ήταν πικρό το τσάι σήμερα. Αφουγκραζόμασταν

ένα μεγάλο αμάξι που σταμάτησε στο δρόμο -

ένας τροχός του χτύπησε στο βράχο

Μπορεί να 'ταν ο τροχός της ιστορίας.

Γιατί η γριούλα που βούρτσιζε στην μπαλκονόπορτα

το μαύρο κυριακάτικο φουστάνι της

πέτρωσε εκεί σα να κατάλαβε

τι μαύρο που 'ναι το μαύρο χρώμα

σα να 'δε ανεβασμένη μια μαύρη σημαία στο κατάρτι του χρόνου.

[...]

Νίκο, είχες μια καρδιά γεμάτη απ' το αίμα του ήλιου.

Όταν περπατούσες στα ερείπια του φθινοπώρου

είχες πάντα στη μέσα τσέπη του σακακιού σου το σχέδιο της καινούργιας πολιτείας μας,

γι' αυτό χαμογελούσε ο λαός μέσα στα μάτια σου.

Έφυγες τώρα Νίκο

ανάβοντας μ' ένα γαρύφαλλο από φλόγα το κουράγιο του κόσμου,

ανάβοντας την ελπίδα στην καρδιά των λαών,

ανάβοντας τους αστερισμούς της ειρήνης στο στερέωμα του κόσμου,

πάνω απ' τις πεδιάδες τις σπαρμένες με κόκαλα..."

Ο ποιητής μας Γιάννη Ρίτσος την περίοδο φυλάκισης του Μπελογιάννη βρισκόταν εξόριστος στο νησί του Αη-Στράτη. Έγραψε το παραπάνω ποίημα την ίδια μέρα της εκτέλεσης του συντρόφου-αγωνιστή.

Και συνεχίζει το ποίημα:

"Καλημέρα κόσμε.

Ο Μπελογιάννης μας έμαθε άλλη μια φορά

πώς να ζούμε και πώς να πεθαίνουμε.

Μ' ένα γαρύφαλλο ξεκλείδωσε όλη την αθανασία.

Μ' ένα χαμόγελο έλαμψε τον κόσμο για να μη νυχτώνει..."

"Η εκτέλεση του Μπελογιάννη", Peter de Francia
(pinterest)

Ο Τούρκος ποιητής Ναζίμ Χικμέτ  έδωσε τη δική του ποιητική έμπνευση όταν πληροφορήθηκε την εκτέλεση του Μπελογιάννη από τις εφημερίδες, που μαζί με την είδηση δημοσιεύονταν και η φωτογραφία του αγωνιστή, που νηφάλιος και ήρεμος μειδίασε προς του φωτογράφους παρόλη την σκληρή ετυμηγορία.
Με ένα κόκκινο γαρύφαλλο στο χέρι και οπλισμένος με τη δύναμη και την αξιοπρέπεια του λαϊκού αγωνιστή, είχε αποφασίσει να βαδίσει αλύγιστος το δρόμο της υπέρτατης θυσίας...

"Έχω πάνω στο τραπέζι μου

τη φωτογραφία του ανθρώπου

με τ᾿ άσπρο γαρούφαλο

που τον τουφέκισαν

στο μισοσκόταδο

πριν την αυγή

κάτω απ᾿ το φως των προβολέων.

Στο δεξί του χέρι

κρατά ένα γαρούφαλο

πού ῾ναι σα μια φούχτα φως
από την ελληνική θάλασσα...
[...]

Τα δόντια του είναι κάτασπρα

ο Μπελογιάννης γελά

και το γαρούφαλο στο χέρι του

είναι σαν το λόγο που ῾πε στου ανθρώπους

τη μέρα της λεβεντιάς

τη μέρα της ντροπής.

Αυτή η φωτογραφία

βγήκε στο δικαστήριο

ύστερ᾿ απ᾿ τη θανατική καταδίκη."

"Σκέφτομαι πως αυτά τα τρία συστατικά πρέπει νά 'χει η ζωή:
το μεγάλο, το ωραίο και το συγκλονιστικό.

Το μεγάλο είναι να βρίσκεσαι μέσα στην πάλη για μια καλύτερη ζωή.
Όποιος δεν το κάνει αυτό, σέρνεται πίσω απ’ τη ζωή.

Το ωραίο είναι κάθε τι που στολίζει τη ζωή. Η μουσική, τα λουλούδια, η ποίηση.

Το συγκλονιστικό είναι η αγάπη…"

(Νίκος Μπελογιάννης)

Αμέσως μετά και με αφορμή την εκτέλεσή του, ο συνθέτης της Αντίστασης, Αλέκος Ξένος, γνωστός για τα δημοκρατικά του φρονήματα και την αντιστασιακή του δράση την περίοδο της Κατοχής, εμπνεύστηκε το συμφωνικό ποίημά του: "Ο Διγενής Δεν Πέθανε".
Σύνθεση εμβληματική με μοτίβα-ύμνους στα υψηλά ιδανικά και τα αυθεντικά πατριωτικά αισθήματα.
Ο Ξένος αφιέρωσε το έργο στον Νίκο Μπελογιάννη.

Ο ίδιος ο συνθέτης είπε: "μπορείς να σκοτώσεις τον άνθρωπο, αλλά να σκοτώσεις τις ιδέες δεν είναι δυνατόν...", ο Διγενής λοιπόν, ως μακραίωνο σύμβολο της αδάμαστης ελληνικής ψυχής, δεν μπορεί να καταβληθεί και να αφανισθεί, όσο σκληρές και αν είναι οι δοκιμασίες που συνοδεύουν τον διαρκή ηρωικό του αγώνα για την υπεράσπιση της προσφιλούς πατρίδος.
Έτσι, το έργο αυτό, παρ’ ότι γραμμένο στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν την Κατοχή και τον Εμφύλιο, αποπνέει μιαν αισιοδοξία για το μέλλον, την οποία μάλιστα ο ίδιος ο Ξένος χαρακτήριζε ως "προοδευτικά ρομαντική".

Η σύνθεση ξεκινά με μια ορμητική ορχηστρική χειρονομία. Ακολουθεί γρήγορα ένα πένθιμο εμβατήριο, ο ελεγειακός χαρακτήρας του οποίου μετατρέπεται σε ηρωικό.
Το κεντρικό τμήμα του έργου είναι στοχαστική μελωδία από τα ξύλινα πνευστά που οδηγεί σε μια θριαμβική αποθέωση, διακηρύττοντας με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο την ακράδαντη πίστη του συνθέτη στην αθανασία του Διγενή και του ελληνισμού. (users.uoa/foulias)

Το παραπάνω εικαστικό είναι του Πάμπλο Πικάσο και φέρει τον τίτλο: "Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο".
Ο ζωγράφος φιλοτέχνησε το σκίτσο του Μπελογιάννη αφήνοντας ανοιχτή τη μια άκρη του, εξηγώντας με ιδιόχειρο σημείωμα του στην πίσω πλευρά του σκίτσου πως "έναν τόσο μεγάλο άνθρωπο δεν μπορείς να τον κλείσεις σε ένα πορτρέτο"...

Να θυμίσουμε πως ο Πικάσο ήταν ανάμεσα στις διεθνείς προσωπικότητες(μαζί με Ελυάρ, Κοκτώ, Σαρτρ, Χικμέτ) που κινητοποιήθηκαν στέλνοντας τηλεγραφήματα στην κυβέρνηση, με τα οποία ζητούσαν να δοθεί χάρη στο Μπελογιάννη.

Αλέκος Ξένος: ''Ο Διγενής δεν πέθανε''

(το βίντεο είναι του Χ.Ζουλιάτη)

Κρητών λόγος: "Ερωτόκριτος", Κορνάρου

 

"Ερωτόκριτος και Αρετούσα", Θεόφιλος

"ΒΙΤΣΕΝΤΖΟΣ είν' ο ποιητής και στη γενιά ΚΟΡΝΑΡΟΣ,

που να βρεθή ακριμάτιστος, σα θα τον πάρη ο Χάρος.

Στη Στείαν εγεννήθηκε, στη Στείαν ενεθράφη, 

εκεί 'καμε κ' εκόπιασεν ετούτα που σας γράφει

Στο Kάστρον επαντρεύθηκε, σαν αρμηνεύγει η Φύση,

        το τέλος του έχει να γενεί, όπου ο Θεός ορίσει.  "

Τα παραπάνω είναι οι τελευταίοι στίχοι του "Ερωτόκριτου", όπου με αυτούς μάς παρουσιάζεται ο δημιουργός του, Βιτσέντζος Κορνάρος, αναφέροντας το βαφτιστικό του όνομα, το όνομα της οικογένειάς του, τον τόπο που γεννήθηκε και κει όπου παντρεύτηκε.

Ο Κορνάρος γεννήθηκε σαν σήμερα 29 Μαρτίου 1553 και είναι ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους της κρητικής λογοτεχνίας.
Η έμμετρη μυθιστορία "Ερωτόκριτος" του Κορνάρου σε ιαμβικό 15σύλλαβο, θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα της ελληνικής λογοτεχνίας, στο οποίο η ορμή της νιότης και του ερωτικού πάθους συγκρούονται με τη φρόνηση. Υμνείται ο έρωτας δυο νέων, ο οποίος χρησιμεύει ως άξονας για να πλεχτούν εγκώμια στη φιλία, την ανδρεία, την τιμή και την αγάπη προς την πατρίδα...

Tου Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,
και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν
και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,
μα στο Kαλό κ' εις το Kακό περιπατούν και τρέχουν
και των Αρμάτω' οι ταραχές, όχθρητες, και τα βάρη,           
του Έρωτος οι μπόρεσες και τση Φιλιάς η χάρη·
αυτάνα μ' εκινήσασι τη σήμερον ημέραν,
ν' αναθιβάλω και να πω τά κάμαν και τά φέραν
σ' μιά Κόρη κ' έναν ’γουρο, που μπερδευτήκα' ομάδι
σε μιά Φιλιάν αμάλαγη, με δίχως ασκημάδι.   
[...]
"Αφουκραστείτε, το λοιπόν, κι ας πιάνει οπού'χει γνώση,
για να κατέχει κι αλλουνού απόκριση να δώσει.
Στους περαζόμενους καιρούς, που οι Έλληνες ορίζαν,
κι οπού δεν είχε η Πίστη τως θεμελιωμένη ρίζαν,
τότες μιά Aγάπη μπιστική στον Kόσμο εφανερώθη,
κ' εγράφτη μέσα στην καρδιά, κι ουδεποτέ τση ελιώθη.
Kαι με Kαιρό σε δυό κορμιά ο Πόθος είχε μείνει,
και κάμωμα πολλά ακριβόν έτοιους καιρούς εγίνη..."


Ένα ρομάντζο αγνό πλάθει ο Κορνάρος, με περίσσεια ποιητικής πνοής, με  επική ζέση και λυρικό παλμό ως ένας ιπποτικός Όμηρος!

...το πρόσωπο εφανέρωσε, κ' ήλαμψε η ομορφιά του.

Kαι τ' όνομά του ως το'γραψε, στήν αγαπά ξανοίγει,        

        κ' εκείνη εγρίκα την καρδιάν, το πως πετά να φύγει.

Ήτρεμε αυτή στη μιά μερά, κ' εκείνος εις την άλλη,

        μα εχώνασι το κάρβουνο κ' οι δυό τως στην αθάλη.

[...]

Όση ώρα τον Pωτόκριτον εθώρει η Aρετούσα,

        τα σωθικά τση κ' η καρδιά το δρόσος εγρικούσα

Oρέγετο τα κάλλη του, παρηγοριά τσ' εδίδα',

        εχαίρετο, ελαφρώνετο στην πελελήν ολπίδα.

Mα σαν εμίσεψε από 'κεί, και πλιά δεν τον εθώρει,

        κιαμιάς λογής ανάπαψη δεν ηύρισκεν η Kόρη.

ΜΟΥΣΙΚΗ:

Τσέμπαλο, κοντραμπάσο, τσέλο, λαούτο και κρητική λύρα...
Πέντε όργανα από διαφορετικά μονοπάτια συγκλίνουν μουσικά, για να αποδώσουν αυτό το αριστούργημα σε μια μπαλάντα με έντονη θεατρικότητα, που εύκολα μεταλλάχθηκε αργότερα και σε όπερα και σε μπαλέτο.

Συνθέτης ο Νίκος Μαμαγκάκης, που μελοποιεί το έξοχο αφηγηματικό ποίημα με πρωταγωνιστές τον Ερωτόκριτο και την Αρετούσα.

Ο ίδιος ο συνθέτης αναφέρει σχετικά στο ένθετο:

"Η μουσική μου δεν βασίζεται στο επαναληπτικό μοτίβο των 5/8, που έχει γεννήσει η αέναη εκφορά του δεκαπεντασύλλαβου του Ερωτόκριτου και που παίζεται και τραγουδιέται από τους παραδοσιακούς μουσικούς της Κρήτης. 
Είναι αμιγώς παραδοσιακό και δεν ανήκει σε επώνυμο δημιουργό.
Εγώ δανείστηκα μόνο το άρωμά του, δεν το έχω μεταχειριστεί ούτε μια φορά αυτούσια, αντίθετα έχω επινοήσει ένα πλήθος από νέα μοντέλα (παραλλαγές) πάνω στους δεκαπεντασύλλαβους στίχους.
Σ’ αυτή την εκδοχή που την θεωρώ και την πιο επιτυχή το έργο έχει ανανεωθεί εκ βάθρων. 
Ο Γ. Σεφέρης στα "Ημερολόγια του ʽ64" ονομάζει "όαση" μια Τετάρτη που άκουσε τον Ερωτόκριτο, για τρεις φωνές και πέντε όργανα και σε ένα μπιλιέτο που μου ʽστειλε μου λέει:
"Μαμαγκάκη, το έργο σου είναι γραμμένο με γνώση και με τρόπο".

(Νίκος Μαμαγκάκης)

Νίκος Μαμαγκάκης : "ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΣ, σουίτα για 5 όργανα":