Μπελογιάννης: Μ' ένα γαρύφαλλο ξεκλείδωσε όλη την αθανασία...

Πάμπλο Πικάσο : "Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο"
(twitter)

"Σήμερα το στρατόπεδο σωπαίνει.

Σήμερα ο ήλιος τρέμει αγκιστρωμένος στη σιωπή

όπως τρέμει το σακάκι του σκοτωμένου

στο συρματόπλεγμα.

Σήμερα ο κόσμος είναι λυπημένος.

Ξεκρέμασαν μία μεγάλη καμπάνα

και την ακούμπησαν στη γη.

Μες στο χαλκό της καρδιοχτυπά η ειρήνη.

Σιωπή. Ακούστε τούτη την καμπάνα.

Σιωπή. Οι λαοί περνούν

σηκώνοντας στους ώμους τους

το μέγα φέρετρο του Μπελογιάννη"

[Γιάννης Ρίτσος: " Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο]

Είχε καταδικασθεί με την κατηγορία της κατασκοπίας. Παρά τις διεθνείς πιέσεις δεν του χορηγήθηκε χάρη.

Ο Νίκος Μπελογιάννης εκτελέστηκε στο Γουδί, ξημερώματα της 30ης Μαρτίου 1952.

"Ήταν πικρό το τσάι σήμερα. Αφουγκραζόμασταν

ένα μεγάλο αμάξι που σταμάτησε στο δρόμο -

ένας τροχός του χτύπησε στο βράχο

Μπορεί να 'ταν ο τροχός της ιστορίας.

Γιατί η γριούλα που βούρτσιζε στην μπαλκονόπορτα

το μαύρο κυριακάτικο φουστάνι της

πέτρωσε εκεί σα να κατάλαβε

τι μαύρο που 'ναι το μαύρο χρώμα

σα να 'δε ανεβασμένη μια μαύρη σημαία στο κατάρτι του χρόνου.

[...]

Νίκο, είχες μια καρδιά γεμάτη απ' το αίμα του ήλιου.

Όταν περπατούσες στα ερείπια του φθινοπώρου

είχες πάντα στη μέσα τσέπη του σακακιού σου το σχέδιο της καινούργιας πολιτείας μας,

γι' αυτό χαμογελούσε ο λαός μέσα στα μάτια σου.

Έφυγες τώρα Νίκο

ανάβοντας μ' ένα γαρύφαλλο από φλόγα το κουράγιο του κόσμου,

ανάβοντας την ελπίδα στην καρδιά των λαών,

ανάβοντας τους αστερισμούς της ειρήνης στο στερέωμα του κόσμου,

πάνω απ' τις πεδιάδες τις σπαρμένες με κόκαλα..."

Ο ποιητής μας Γιάννη Ρίτσος την περίοδο φυλάκισης του Μπελογιάννη βρισκόταν εξόριστος στο νησί του Αη-Στράτη. Έγραψε το παραπάνω ποίημα την ίδια μέρα της εκτέλεσης του συντρόφου-αγωνιστή.

Και συνεχίζει το ποίημα:

"Καλημέρα κόσμε.

Ο Μπελογιάννης μας έμαθε άλλη μια φορά

πώς να ζούμε και πώς να πεθαίνουμε.

Μ' ένα γαρύφαλλο ξεκλείδωσε όλη την αθανασία.

Μ' ένα χαμόγελο έλαμψε τον κόσμο για να μη νυχτώνει..."

"Η εκτέλεση του Μπελογιάννη", Peter de Francia
(pinterest)

Ο Τούρκος ποιητής Ναζίμ Χικμέτ  έδωσε τη δική του ποιητική έμπνευση όταν πληροφορήθηκε την εκτέλεση του Μπελογιάννη από τις εφημερίδες, που μαζί με την είδηση δημοσιεύονταν και η φωτογραφία του αγωνιστή, που νηφάλιος και ήρεμος μειδίασε προς του φωτογράφους παρόλη την σκληρή ετυμηγορία.
Με ένα κόκκινο γαρύφαλλο στο χέρι και οπλισμένος με τη δύναμη και την αξιοπρέπεια του λαϊκού αγωνιστή, είχε αποφασίσει να βαδίσει αλύγιστος το δρόμο της υπέρτατης θυσίας...

"Έχω πάνω στο τραπέζι μου

τη φωτογραφία του ανθρώπου

με τ᾿ άσπρο γαρούφαλο

που τον τουφέκισαν

στο μισοσκόταδο

πριν την αυγή

κάτω απ᾿ το φως των προβολέων.

Στο δεξί του χέρι

κρατά ένα γαρούφαλο

πού ῾ναι σα μια φούχτα φως
από την ελληνική θάλασσα...
[...]

Τα δόντια του είναι κάτασπρα

ο Μπελογιάννης γελά

και το γαρούφαλο στο χέρι του

είναι σαν το λόγο που ῾πε στου ανθρώπους

τη μέρα της λεβεντιάς

τη μέρα της ντροπής.

Αυτή η φωτογραφία

βγήκε στο δικαστήριο

ύστερ᾿ απ᾿ τη θανατική καταδίκη."

"Σκέφτομαι πως αυτά τα τρία συστατικά πρέπει νά 'χει η ζωή:
το μεγάλο, το ωραίο και το συγκλονιστικό.

Το μεγάλο είναι να βρίσκεσαι μέσα στην πάλη για μια καλύτερη ζωή.
Όποιος δεν το κάνει αυτό, σέρνεται πίσω απ’ τη ζωή.

Το ωραίο είναι κάθε τι που στολίζει τη ζωή. Η μουσική, τα λουλούδια, η ποίηση.

Το συγκλονιστικό είναι η αγάπη…"

(Νίκος Μπελογιάννης)

Αμέσως μετά και με αφορμή την εκτέλεσή του, ο συνθέτης της Αντίστασης, Αλέκος Ξένος, γνωστός για τα δημοκρατικά του φρονήματα και την αντιστασιακή του δράση την περίοδο της Κατοχής, εμπνεύστηκε το συμφωνικό ποίημά του: "Ο Διγενής Δεν Πέθανε".
Σύνθεση εμβληματική με μοτίβα-ύμνους στα υψηλά ιδανικά και τα αυθεντικά πατριωτικά αισθήματα.
Ο Ξένος αφιέρωσε το έργο στον Νίκο Μπελογιάννη.

Ο ίδιος ο συνθέτης είπε: "μπορείς να σκοτώσεις τον άνθρωπο, αλλά να σκοτώσεις τις ιδέες δεν είναι δυνατόν...", ο Διγενής λοιπόν, ως μακραίωνο σύμβολο της αδάμαστης ελληνικής ψυχής, δεν μπορεί να καταβληθεί και να αφανισθεί, όσο σκληρές και αν είναι οι δοκιμασίες που συνοδεύουν τον διαρκή ηρωικό του αγώνα για την υπεράσπιση της προσφιλούς πατρίδος.
Έτσι, το έργο αυτό, παρ’ ότι γραμμένο στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν την Κατοχή και τον Εμφύλιο, αποπνέει μιαν αισιοδοξία για το μέλλον, την οποία μάλιστα ο ίδιος ο Ξένος χαρακτήριζε ως "προοδευτικά ρομαντική".

Η σύνθεση ξεκινά με μια ορμητική ορχηστρική χειρονομία. Ακολουθεί γρήγορα ένα πένθιμο εμβατήριο, ο ελεγειακός χαρακτήρας του οποίου μετατρέπεται σε ηρωικό.
Το κεντρικό τμήμα του έργου είναι στοχαστική μελωδία από τα ξύλινα πνευστά που οδηγεί σε μια θριαμβική αποθέωση, διακηρύττοντας με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο την ακράδαντη πίστη του συνθέτη στην αθανασία του Διγενή και του ελληνισμού. (users.uoa/foulias)

Το παραπάνω εικαστικό είναι του Πάμπλο Πικάσο και φέρει τον τίτλο: "Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο".
Ο ζωγράφος φιλοτέχνησε το σκίτσο του Μπελογιάννη αφήνοντας ανοιχτή τη μια άκρη του, εξηγώντας με ιδιόχειρο σημείωμα του στην πίσω πλευρά του σκίτσου πως "έναν τόσο μεγάλο άνθρωπο δεν μπορείς να τον κλείσεις σε ένα πορτρέτο"...

Να θυμίσουμε πως ο Πικάσο ήταν ανάμεσα στις διεθνείς προσωπικότητες(μαζί με Ελυάρ, Κοκτώ, Σαρτρ, Χικμέτ) που κινητοποιήθηκαν στέλνοντας τηλεγραφήματα στην κυβέρνηση, με τα οποία ζητούσαν να δοθεί χάρη στο Μπελογιάννη.

Αλέκος Ξένος: ''Ο Διγενής δεν πέθανε''

(το βίντεο είναι του Χ.Ζουλιάτη)

Αραγκόν-Πουλένκ, ένα τραγούδι απ'τον "αιώνιο έφηβο"...

 

"Αραγκόν", σκίτσο από τον Ανρί Ματίς 

Ο Αραγκόν με τον Ρίτσο

Γενέθλια επέτειος του σπουδαίου διανοούμενου Λουί Αραγκόν (3 Οκτωβρίου 1897), ενός πνευματικού ανθρώπου(συγγραφέας, δοκιμιογράφος, ποιητής, κριτικός τέχνης, διπλωμάτης),  από τους σπουδαιότερους της γενιάς του, ένας "αιώνιος έφηβος", όπως τον αποκάλεσε ο Γιάννης Ρίτσος σε ένα από τα ποιήματα που του αφιέρωσε:

"Αραγκόν,
εσύ ο αιώνιος έφηβος
πώς μπορεί να ’σαι ογδόντα χρονώ
και πώς μπορεί να ’σαι μόνον ογδόντα χρονώ
εσύ που βίωσες κι έπραξες την αιωνιότητα;"



Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Αραγκόν γράφει το ποίημα "C", αναφερόμενος στις γέφυρες του Caesar(Καίσαρα) στο Ρήνο ποταμό, κοντά στην Angiers, όπου το 51 π.Χ. οι Γαλάτες ηττήθηκαν από τους Ρωμαίους.
Στο ίδιο σημείο, στη σύγχρονη εποχή(1941), ηττήθηκαν και πάλι από τους Γερμανούς.
Ο ποιητής αναμιγνύοντας το συναίσθημα, τη νοσταλγία και το πάθος δημιουργεί ένα ποίημα με άφθαστη μουσικότητα,  μια απερίγραπτη  δήλωση καρδιάς μεστή νοημάτων, που πραγματεύονται την ήττα, τη δόξα, την εγκατάλειψη...Ένα δημιούργημα βαθιάς στοχαστικής, ένα ποίημα-φάρος που  υπενθυμίζει, αφυπνίζει και παρακινεί, καλώντας τον άνθρωπο να συλλογιστεί τη δύναμη και την αδυναμία του...

"Αραγκόν", σκίτσο από τον Ανρί Ματίς 

ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ:

"J'ai traversé les ponts de Cé
C'est là que tout a commencé
Une chanson des temps passés
Parle d'un chevalier blessé
D'une rose sur la chaussée
Et d'un corsage délacé
Du chateau d'un duc insensé
Et des cygnes dans les fossés
De la prairie où vient danser
Une éternelle fiancée
Et j'ai bu comme un lait glacé
Le long lai des gloires faussées
La Loire emporte mes pensées
Avec les voitures versées
Et les armes désamorcées
Et les larmes mal effacées
Ô ma France, ô ma délaissée
J'ai traversé les ponts de Cé"



Παρατηρείστε πως κάθε στίχος του ποιήματος τελειώνει με τη συλλαβή: "Ce", στοιχείο που βοηθά τη φωνητική γραμμή να κινείται συλλαβικά.

Το 1943 το ποίημα αυτό μελοποιείται από τον Φρανσίς Πουλένκ σε ένα ανορθόδοξο ληντ, όπου με απλά μέσα -φωνή και πιάνο- αναδεικνύεται η "ανατρεπτική, ποτισμένη όμως με ευαισθησία" γλώσσα του ποιητή. 

Η μουσική συνοδεία χαρακτηρίζεται από λιτή αρμονία και κομψό φραστικό ύφος, ενώ η φωνητική γραμμή ταιριάζει απόλυτα με το κείμενο, το συμπληρώνει και διεισδύει στην ουσία του, υπογραμμίζοντας το ιδιαίτερο χρώμα των λέξεων. 

Ο Πουλένκ χρησιμοποιεί αρμονική γλώσσα που συνδυάζει νεοκλασικά στοιχεία με μοντέρνες χροιές, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα ταυτόχρονα διαυγή και φορτισμένη συναισθηματικά. Το ρυθμικό μοτίβο είναι μετρημένο, αφήνοντας χώρο στην ποίηση να αναδειχθεί, ενώ οι μελωδικές φράσεις εκφράζουν διακριτικά τις εναλλαγές του κειμένου, υπογραμμίζοντας τις μεταπτώσεις της συναισθηματικής φόρτισης. 

Η σύνθεση αποπνέει μια αίσθηση εσωτερικής έντασης και γαλήνης, χαρακτηριστικό γνώρισμα του Πουλένκ, που ισορροπεί ανάμεσα στον λυρισμό και την πνευματικότητα. 

Το "C" εντάσσεται μαζί με το "Fêtes galantes" στο κύκλο "Deux poèmes de Louis Aragon", αποτελώντας ένα εξαιρετικό παράδειγμα της αρμονικής σύζευξης ποίησης και μουσικής.

Louis Aragon-Francis Poulenc: "C",  Deux Poèmes:

Ερμηνεύει η σπουδαία αμερικανίδα σοπράνο, Eileen Farrell, μια ερμηνεύτρια που η φωνή της παραλληλίστηκε με κάποιο απαράμιλλο φαινόμενο της φύσης και χαρακτηριστικά γράφτηκε πως: "Είναι για τους τραγουδιστές ό,τι είναι ο Νιαγάρας για τους καταρράκτες..."

Παλαιότερο κείμενο για τον Αραγκόν μπρείτε να διαβάσετε εδώ.




(oxfordlieder.co.uk , zbabis.blogspot.com,poulenc.fr,  allmusic, yannisritsos.gr, pinterest)

"Στον Ορφέα"...Ρίτσος- Χάυντν

 

"Muerte de Orfeo", Αντόνιο Γκαρσία Βέγκα

O Ρίτσος στο Καρλόβασι της Σάμου
(isamos)

Καρλόβασι, 27.VI. 69

"Το καλοκαίρι εφέτος, κάτω απ’ τον αστερισμό της Λύρας, μένουμε συλλογισμένοι. 
Ποιό τ’ όφελος που μάγεψες με το τραγούδι σου τον Άδη και την Περσεφόνη και σου επιστρέψανε την Ευρυδίκη; 
Ο ίδιος εσύ, στη δύναμή σου δυσπιστώντας, στράφηκες να βεβαιωθείς, κι εχάθη πάλι το βασίλειο των ίσκιων κάτω απ’ τις λεύκες.
Τότε, απ’ το ακατόρθωτο σκυμμένος, κήρυξες στη λύρα τη μοναξιά σαν την ύστατη αλήθεια. 

Αυτό δε σου το συγχωρέσαν ούτε οι θεοί ούτε οι άνθρωποι.
Μαινάδες σού κομμάτιασαν το σώμα στις όχθες του Έβρου. Μόνο η λύρα σου κι η κεφαλή σου φτάσανε στη Λέσβο παρασυρμένες απ’ το ρεύμα. 
Ποιά η δικαίωση, λοιπόν, του τραγουδιού σου;
Μήπως η στιγμιαία (εικονική κι αυτή) συνοχή του φωτός και του σκότους;
Ή μήπως το που οι Μούσες κρέμασαν τη Λύρα σου καταμεσής στ’ αστέρια; 
Κάτω από τούτο τον αστερισμό, το καλοκαίρι εφέτος, μένουμε συλλογισμένοι"

(ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ: "Στον Ορφέα")

Με αφετηρία τον γνωστό μύθο του Ορφέα, ο ποιητής μας οδηγείται σε έναν ευρύτερο στοχασμό πάνω στη δύναμη αλλά και τα όρια της τέχνης. Αν και το τραγούδι του ήρωα κατορθώνει να συγκινήσει ακόμη και τον Άδη, η ανθρώπινη αδυναμία και η αμφιβολία οδηγούν στην οριστική απώλεια της Ευρυδίκης. Ο ποιητής θέτει το ερώτημα αν η τέχνη μπορεί πραγματικά να νικήσει τον θάνατο ή αν η μόνη της δικαίωση είναι η διαχρονική της παρουσία στη μνήμη και στον πολιτισμό. Έτσι, το ποίημα καταλήγει σε έναν βαθύ υπαρξιακό προβληματισμό για την αξία της δημιουργίας απέναντι στην ανθρώπινη μοίρα.

***

Ο προβληματισμός που αναπτύσσει ο Ρίτσος γύρω από τη μοίρα του Ορφέα και τη δύναμη του τραγουδιού του βρίσκει ενδιαφέρουσες αντιστοιχίες και στη μουσική δημιουργία.

Η τελευταία όπερα του Γιόζεφ Χάυντν με λιμπρέτο σε ιταλική γλώσσα τιτλοφορείται:
"Η ψυχή του φιλοσόφου" και αντλεί τη θεματολογία του από το Μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης, όπως αυτός παρουσιάζεται στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου.
Για να συσχετίσουμε με το παραπάνω κείμενο του Ρίτσου, που ο ποιητής μας συνέταξε στο Καρλόβασι μια μέρα σαν την σημερινή 26 Ιούνη του 1969, επικεντρωνόμαστε στην τελευταία από τις 4 πράξεις της όπερας, όπου μετά την αποτυχημένη προσπάθεια του μυθικού τραγουδιστή να επαναφέρει στον Πάνω Κόσμο την αγαπημένη του Ευρυδίκη, ζει ολομόναχος μέσα στη θλίψη, περιφρονώντας οποιαδήποτε ερωτική νύξη των γυναικών της Θράκης.

Ο μύθος θέλει τις Μαινάδες να τον διαμελίζουν, ενώ το κεφάλι και τη λύρα του να ξεβράζουν τα κύματα στη Λέσβο...

Ο ρόλος του Ορφέα γράφτηκε από τον Χάυντν για τον κορυφαίο τενόρο της εποχής του, Giacomo Davide, καλλιτέχνη που εγκωμιάστηκε για την τεχνική ευελιξία και το απαράμιλλης ομορφιάς φαλτσέτο του.

Παρακολουθούμε την τελική σκηνή όπου μετά τη δολοφονία του Ορφέα έχει ξεσπάσει καταιγίδα ...μαίνεται σφοδρός άνεμος...αστραπές και βροντές ...
Ο χορός-Μαινάδες έντρομος αναφωνεί :
"Ω, τι φρίκη, ω, τι φόβος!...Βυθιζόμαστε!!"

Κοφτές και εκκρεμείς αρμονικά νότες, ηχούν βίαια χρωματικά, μετακινούμενες από τη μια συγχορδία στην άλλη, δίχως λύτρωση...

"Oh, che orrore! Oh che spavento!

Oh, che fulmini! Oh che tuoni!

Cento furie in sen mi sento;

Siam vicina a naufragar"

Η καταιγίδα σταδιακά υποχωρεί...Η σκηνή μένει άδεια και σκοτεινή...
Τα μέλη και η λύρα του Ορφέα παρασύρονται από τα νερά...

"Αυτό δε σου το συχωρέσαν ούτε οι θεοί ούτε οι άνθρωποι, Ορφέα... Ποιά η δικαίωση, λοιπόν, του τραγουδιού σου;..."

"The dead Orpheus", Jean Delville, 1893 
(i2.wp.com)

Academy of Ancient Music Chorus and Orchestra

Διευθύνει ο Christopher Hogwood, από τους σπουδαιότερους ερευνητές της πρώιμης κλασικής μουσικής με όργανα εποχής:

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ, έφυγε σαν σήμερα 11 Νοέμβρη του '90...

 

Εικονογράφηση για τη "Φαίδρα" του Ρίτσου, Γ. Τσαρούχης

"Την αγιότητα πριν απ’ την αμαρτία

δεν την πιστεύω , ανημπόρια τη λέω, δειλία τη λέω 

τ’ αφιερώματα στους θεούς, προσχήματα για ν` αποφύγουμε τη δοκιμασία· 

αόρατοι οι θεοί· δε δίνουν αποδείξεις· πιθανόν αυτό να ζητάμε·

όχι την ίδια την αγιότητα, - έναν ίσκιο μονάχα να κρυφτούμε.

[...]

Κάποτε σκέφτηκα

να φορέσω τα ρούχα ενός δούλου σου ή ενός ιπποκόμου για νά ’ρθω μαζί σου στο κυνήγι,

να σε γνωρίσω στο χώρο σου, — πώς τρέχεις, πώς σκοπεύεις, πώς σκοτώνεις,

να παρακολουθήσω τις ωραίες, ανεξάρτητες κινήσεις σου[...]Θαρρώ

σαν χορευτής θα πρέπει να ’σαι, όταν τινάζεται και στέκει για λίγο στον αέρα

επιβραδύνοντας την κάθοδό του, καταργώντας

το νόμο της βαρύτητας. Σαν χορευτής, ναι, όταν υψώνει

ψηλά, ψηλά, στο ’να του χέρι μιαν αγέρινη χορεύτρια· τότε

μας κόβεται η ανάσα μη και δώσει φτερά στη χορεύτρια κι αυτή πετάξει

πλάι σ’ ένα πάλλευκο σύννεφο ανεπίστρεφτα, ή μην τη γκρεμίσει

σε μιαν αόρατη άβυσσο..

[...]

Φύγε, λοιπόν. Τι μου στέκεις εκεί απολιθωμένος; Έμπα στο λουτρό σου,

έμπα να ξεπλυθείς απ’ τ’ ανόσιά μου λόγια, απ’ τ’ ανόσιά μου μάτια,

απ’ τα κόκκινα, λασπωμένα μου μάτια.

Ίσως κει μέσα ν’ αφαιρέσεις για λίγο και συ το προσωπείο σου,

τη γυάλινή σου πανοπλία,

την παγωμένη αγιοσύνη σου, τη φονική σου δειλία.

Φεύγα σου λέω.

Δεν αντέχω την ύβρη της σιωπής σου..."

("ΦΑΙΔΡΑ", Γ.ΡΙΤΣΟΣ)          

                               

("Φαίδρα", Πομπηία)

Η Φαίδρα είναι μια γυναίκα, που η μοίρα των θεών τής όρισαν να κυριευθεί από σφοδρό έρωτα για το γιο του άντρα της. Ήταν κόρη του Μίνωα και της Πασιφάης και η δεύτερη γυναίκα του Θησέα, ο οποίος είχε κι ένα γιο από τον προηγούμενο γάμο του με την αμαζόνα Ιππολύτη, τον Ιππόλυτο, ένα παλικάρι λεβεντόκορμο, ξακουστό για την ομορφιά του, πιστό στην θεά Άρτεμη.
Τον γνώρισε στην Τροιζήνα και μάλιστα μυθολογείται ότι, εκεί, στο ιερό της Αφροδίτης υπήρχε μια μυρτιά πίσω από την οποία στεκόταν η Φαίδρα και έβλεπε τον Ιππόλυτο να γυμνάζεται.

Η μοίρα της ολέθρια κι ο έρωτάς της άνομος, είναι μαχαιριά, που δεν επουλώνεται...Είναι πάθος ισχυρό, που όσο, πολλές φορές, με νύχια και με δόντια και αν προσπαθείς δεν καταφέρνεις να καταπολεμήσεις...

Ο Ρίτσος έγραψε τη Φαίδρα" του την περίοδο 1974-75, εμπνευσμένος από την τραγωδία του Ευριπίδη "Ιππόλυτος Στεφανηφόρος" και θεματικό πυρήνα του εκπληκτικού αυτού ερωτικού ποιήματος αποτελεί η Φαίδρας, που κυριεύεται από ένα ανόσιο και παράφορο ερωτικό πάθος...

Η ηρωίδα του ξεκινά ένα μεγάλο μονόλογο. Κάθε λέξη της είναι πυρωμένη από αισθησιασμό.

"Η αγιότητα της στέρησης – έτσι έλεγες· – δεν καλοθυμάμαι· (της στέρησης ή της άρνησης έλεγες;). Τι αστόχαστα λόγια – η νίκη της θέλησης έλεγες – ποια θέληση; ποια νίκη;"

Θέμα στο εξαιρετικό έργο του Ρίτσου είναι η γυναίκα. Η γυναίκα, που ερωτεύεται βαθιά και με πάθος, που δεν γνωρίζει όρια ούτε περιορισμούς μιας "συντηρητικής" αγιοσύνης. Άγιος είναι ο έρωτας...Και κανείς δεν είναι ικανός να ενοχοποιήσει τη γυναίκα που δόθηκε ολοκληρωτικά στο φτερωτό θεό!

"Την αγιότητα πριν απ’ την αμαρτία

δεν την πιστεύω , ανημπόρια τη λέω, δειλία τη λέω
 

αόρατοι οι θεοί· δε δίνουν αποδείξεις· πιθανόν αυτό να ζητάμε·

όχι την ίδια την αγιότητα, - έναν ίσκιο μονάχα να κρυφτούμε.

Ωστόσο και τώρα θα` θελα να στο ξαναπώ:
Την αγιότητα πριν απ` την αμαρτία δεν την πιστεύω.

Μουσική: Χαρίλαος Τρουβάς:

"Φαίδρα", Αλεξάντρ Καμπανέλ

Από τους τραγικούς μέχρι τους σύγχρονους ποιητές υμνήθηκε αυτή η στάση...της Ελένης, της Άλκηστης ή της Φαίδρας...η γήινη, ανθρώπινη γυναίκα, που ξεγυμνώνει την ψυχή της ...
Με τους απόκρυφους πόθους, τις αδυναμίες, έτοιμη να ν' αντιμετωπίσει με το όποιο κόστος τη σκληρότητα του πεπρωμένου...

"Οι άνθρωποι αναζητούν στους θεούς έναν ίσκιο για να κρύψουν τις δικές τους μικρότητες. Καμία υπερβατική δύναμη δεν μπορεί να ενοχοποιηθεί για τον ανθρώπινο πόνο", θα πει η ηρωίδα στο ομώνυμο έργο του Ευριπίδη.

Μια εκπληκτική ερμηνεία με την Νόνικα Γαληνέα στο ρόλο της Φαίδρας σε κείμενο του Γιάννη Ρίτσου:

Η "ΦΑΙΔΡΑ" του Ρίτσου αφιερώθηκε στο Γιάννη Τσαρούχη...

O Britten με την Janet Baker
στις πρόβες της "Φαίδρας"(πηγή: twitter)

Μουσικά, την συνοδεύουμε με μια σύνθεση της ίδιας -καλλιτεχνικά- εποχής με τον ποιητή μας. Την ομώνυμη καντάτα του Μπένζαμιν Μπρίττεν, την τελευταία φωνητική σύνθεση του συνθέτη, (γράφτηκε το 1975), που αφιέρωσε στη μεγάλη μετζοσοπράνο Janet Baker, η οποία και την πρωτοπαρουσίασε στο Φεστιβάλ Aldeburgh την επόμενη χρονιά.

Ο Μπρίττεν μετά την εγχείρηση καρδιάς βίωνε μια περίοδο τραυματική ψυχικά και δύσκολη σωματικά. Μια σύνθεση πλήρους σκηνικής δράσης όπως η όπερα θα τον επιβάρυνε. Έτσι, προτίμησε να ασχοληθεί με μια καντάτα, στην οποία θα "αποστάξει" την εμπειρία από την ενασχόληση τόσων χρόνων με το οπερατικό είδος και στηριζόμενος στο ύφος των ιταλικών καντατών του Χαίντελ. Όπως εκείνος, ο Μπρίττεν περιόρισε την ορχήστρα στα έγχορδα, αλλά πρόσθεσε κρουστά, ενώ ενσωμάτωσε ένα κοντίνουο από σόλο τσέλο και τσέμπαλο.
Ρετσιτατίβι και άριες σε εναλλαγή, δομούν τη σύνθεση που ακολουθεί τη δομή των αντίστοιχων έργων του 18ου αι. 

"Phaedra", B.Britten - J.Baker:

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του μεγάλου μας ποιητή κ έχει δημοσιευτεί  παλαιότερα και στην κοινότητα των The Mythologists

Μητέρα, εσύ η έκστασή μου κι η ευτυχία μου!

 

Camille Corot: "Mother and Child"

Μάνα, μια παπαρούνα σήμερα είδα
έξω απ'τ' αμπρί και μ'αγγιξε η ελπίδα.
Σαν το πουλί, που πάει κλαδί-κλαδί,
παίρνω και γω στρατί το μονοπάτι,
στης μνήμης ακουμπώντας το ραβδί,
ν' αράξω στο χωριό ψυχή και μάτι.
[...]
Της Κυριακής τα βράδια, καθισμένοι
στης αυλής το πεζούλι ειρηνεμένοι,
αφουγκραζόμασταν εκστατικοί
του τριζονιού τις τρίλλιες απ'το φράχτη
και πλάι μου εσύ, σα Μοίρα φιλική,
της στοργής σου ξετύλιγες τ'αδράχτι.

Στον ουρανό ένα ένα άναβαν τ'αστρα  
κι άνθιζαν τ'αστρα στου νου μας τη γλάστρα
κι όλα ήταν γύρω αγνά, γλυκά, ιερά,
και μου ήταν η καρδιά τόσο καθάρια
που ήθελα να χαϊδεύω τρυφερά
τους ανθρώπους, τα ζώα και τα λιθάρια.

(Γιάννης Ρίτσος)

«ΜΗTEΡΑ»

Είναι ο οδηγός και ο συμπαραστάτης μας στα δύσκολα της ζωής. Η ιερή μορφή της παραμένει χαραγμένη στο νου και στην καρδιά μας για πάντα, ενώ η ευγνωμοσύνη μας στην υπέρτατη προσφορά της, απροσμέτρητη!!!


«Γιορτή της Μητέρας», σήμερα και η δημοσίευση είναι αφιερωμένη στην ιερή μας μητέρα...


Το 1830 ο Ρόμπερτ Σούμαν βασισμένος σε οκτώ ποιήματα του Adelbert von Chamisso, γράφει ένα κύκλο τραγουδιών, που περιγράφουν την εξελικτική πορεία της αγάπης στη ζωή μιας γυναίκας.
Έχει τίτλο «Frauenliebe und Leben -Ζωή κι Αγάπη μιας γυναίκας».

Λόγω ημέρας επιλέγουμε να ακούσουμε το ληντ:
«An meinem Herzen, an meiner Brust-Στην καρδιά μου, στο στήθος μου, εσύ η έκστασή μου κι η ευτυχία μου!», που αφορά στις χαρές της μητρότητας ειπωμένες από μια μητέρα προς το νεογέννητο που κρατά στην αγκαλιά της.

"Στην καρδιά μου, στο στήθος μου,
εσύ η έκστασή μου κι η ευτυχία μου!
[...]
γιατί μια μάνα μοναχά γνωρίζει

τι σημαίνει ν' αγαπάς και να' σαι ευτυχισμένος.

Αχ, πόσο λυπάμαι για τον άνδρα

που δεν μπορεί της μάνας τη χαρά να νιώσει!

Εσύ αγάπη μου, μικρέ μου άγγελε εσύ,

με κοιτάς και χαμογελάς!

Στην καρδιά μου, στο στήθος μου,

εσύ η έκστασή μου, εσύ η χαρά μου!

Τρυφερότατη και λεπτότατη η έκφραση αισθημάτων αγάπης και στοργής από τον ποιητή και το συνθέτη!
Ευφάνταστο, λυρικό και μελωδικότατο το γνωστό στυλ στα λήντερ του Σούμαν, το απολαμβάνουμε σε μια εκπληκτική ερμηνεία από τη θρυλική Jessye Norman, καθώς οι ερμηνείες της συνδέονται άμεσα με το λυρικό ρεπερτόριο, ενώ οι ηχογραφήσεις της στη μακρόχρονη καριέρα της, στον κόσμο των λήντερ θεωρούνται από τις καλύτερες που έχουν καταγραφεί ποτέ.

Tης ίδιας περιόδου περίπου με τη σύνθεση είναι και το εικαστικό του Camille Corot: "Mother and Child", που βλέπετε παραπάνω και εκτίθεται στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Ν.Υόρκης. Είναι από τα δημοφιλέστερα του ζωγράφου και θαυμάστηκε από τους φιλότεχνους της εποχής.

 « An meinem Herzen, an meiner Brust» /Jessye Norman

«Σονάτα του Σεληνόφωτος» : ΜΠΕΤΟΒΕΝ-ΡΙΤΣΟΣ

 

Αιθέρια λεπτότητα, κομψή ονειροπόληση, σχεδόν ποιητική φαντασία, μια λεπτεπίλεπτη ευγένεια, λουσμένη στο φως της σελήνης…

Αφιερωμένη σε μια νεαρή μαθήτριά του, τη Giullietta Guissiardi είναι η σονάτα αρ.14 του Μπετόβεν, που μουσικά ρέει «σχεδόν σαν φαντασία», όπως επιθυμεί κατά δήλωσή του ο συνθέτης:

Quasi una fantasia...

Από τις πιο δημοφιλείς και αγαπημένες σονάτες του για πιάνο, που γέννησε ο έρωτας του Μπετόβεν για τη μικρή του μαθήτρια.

"Ἄφησέ με νἄρθω μαζί σου. Τί φεγγάρι ἀπόψε! 

Ὅταν ἔχει φεγγάρι μεγαλώνουν οἱ σκιές μές στό σπίτι, 

ἀόρατα χέρια τραβοῦν τίς κουρτίνες, 

ἕνα δάχτυλο ἀχνό γράφει στή σκόνη τοῦ πιάνου

λησμονημένα λόγια — δέ θέλω νά τ' ἀκούσω. Σώπα..."

*****

Το γνωστότερο μέρος της κι ίσως αυτό που χαρακτηρίζει εντονότερα και το ερωτικό ύφος της σονάτας είναι το πρώτο, «Adagio Sostenuto», ένα μουσικό ποίημα, που ο μαθητής του Μπετόβεν, Carl Czerny χαρακτήρισε σαν :

«a night scene, in which the plaintive voice of a spirit is heard far in the distance

μια νυχτερινή σκηνή, που απ’το βάθος ακούγεται μια φωνή σπαρακτική».

Πλατιές συγχορδίες στ'αριστερό χέρι ακούγονται σα θρηνητική ηχώ...σα βαθύς αναστεναγμός..., ενώ το δεξί αιωρείται πάνω σε ανάλαφρα τρίηχα...

Η Σονάτα είναι πιο γνωστή ως «Υπό το Σεληνόφως», όνομα, που της δόθηκε όταν ο ποιητής Ludwig Rellstab ακούγοντας το αντάτζιο  έγραψε:

«…moonlight, the primitive landscapes of Lake Lucerne

φεγγαρόφωτο πάνω απ’τη λίμνη της Λουκέρνης».

«Moonlight on Lake Lucerne»,  Josephe Mallord William Turner-1841

L. van Beethoven –  «Moonlight Sonata»Μov. I - Adagio sostenuto.

Στο πιάνο ο Vladimir Horowitz:

Η Μπετοβενική «Σονάτα του Σεληνόφωτος» ενέπνευσε την ομώνυμη δημιουργία του Γιάννη Ρίτσου, από τα πιο αγαπημένα και γνωστά κείμενα του ποιητή και αποτελεί ένα σκηνικό μονόλογο, μια «εκ βαθέων» εξομολόγηση, μια ικεσία για ζωή κι ελπίδα, μέσα από ροή παραστάσεων και συμβόλων.

«...καί τό φεγγάρι μιά τρύπα στό κρανίο τοῦ κόσμου 

— μήν κοιτάξειςμέσα,

εἶναι μιά δύναμη μαγνητική πού σέ τραβάει — 

μήν κοιτάξεις, μήν κοιτᾶχτε,

ἀκοῦστε με πού σᾶς μιλάω — θά πέσετε μέσα. 

Τοῦτος ὁ ἴλιγγος 

ὡραῖος, ἀνάλαφρος — θά πέσεις, — 

ἕνα μαρμάρινο πηγάδι τό φεγγάρι,

ἴσκιοι σαλεύουν καί βουβά φτερά, μυστηριακές φωνές — δέν τίς ἀκοῦτε;...»

juiceofclouds

Συγκεκριμένα, το πρώτο μέρος της, «adagio sostenuto» συνοδεύει χαµηλόφωνα την εξομολόγηση της Γυναίκας…

«Τό δωμάτιο σκοτεινιάζει. Φαίνεται πώς κάποιο σύννεφο θἄκρυψε τό φεγγάρι. 

Μονομιᾶς, σάν κάποιο χέρι νά δυνάμωσε τό ραδιόφωνο τοῦ γειτονικοῦ μπάρ, ἀκούστηκε μιά πολύ γνωστή μουσική φράση. 

Καί τότε κατάλαβα πώς ὅλη τούτη τή σκηνή τή συνόδευε χαμηλόφωνα ἡ «Σονάτα τοῦ Σεληνόφωτος», μόνο τό πρῶτο μέρος. 

Ὁ Νέος θά κατηφορίζει τώρα μ' ἕνα εἰρωνικό κ' ἴσως συμπονετικό χαμόγελο στά καλογραμμένα χείλη του καί μ' ἕνα συναίσθημα ἀπελευθέρωσης. 

Ὅταν θά φτάσει ἀκριβῶς στόν Ἅη-Νικόλα, πρίν κατέβει τή μαρμάρινη σκάλα, θά γελάσει, — ἕνα γέλιο δυνατό, ἀσυγκράτητο. 

Τό γέλιο του δέ θ' ἀκουστεῖ καθόλου ἀνάρμοστα κάτω ἀπ' τό φεγγάρι. 

Ἴσως τό μόνο ἀνάρμοστο νἆναι τό ὅτι δέν εἶναι καθόλου ἀνάρμοστο. 

Σέ λίγο ὁ Νέος θά σωπάσει, θά σοβαρευτεῖ καί θά πεῖ: 

«Ἡ παρακμή μιᾶς ἐποχῆς». 

Ἔτσι, ὁλότελα ἥσυχος πιά, θά ξεκουμπώσει πάλι τό πουκάμισό του καί θά τραβήξει τό δρόμο του. 

Ὅσο γιά τή γυναίκα μέ τά μαῦρα, δέν ξέρω ἄν βγῆκε τελικά ἀπ' τό σπίτι. 

Τό φεγγαρόφωτο λάμπει ξανά. 

Καί στίς γωνιές τοῦ δωματίου οἱ σκιές σφίγγονται ἀπό μιάν ἀβάσταχτη μετάνοια, σχεδόν ὀργή, ὄχι τόσο γιά τή ζωή, ὅσο γιά τήν ἄχρηστη ἐξομολόγηση. 

Ἀκοῦτε; Τό ραδιόφωνο συνεχίζει…

(Γ.Ρίτσος:  «Σονάτα του Σεληνόφωτος»)

Rania December 2015 at 10:33

Υπέροχο μουσικό περιδιάβασμα στο περιβόλι των συναισθημάτων του Μπετόβεν, που έβαλε σε ποιητικό πειρασμό τον Ρίτσο! Ευχαριστούμε, Ελπίδα, για τα πολύτιμα δώρα της μουσικής που μοιράζεσαι μαζί μας!

ReplyDelete
Replies

ELPIDA NOUSA17 December 2015 at 11:10

Και το Θεό τον ίδιο θα έβαζε σε πειρασμό αυτή η ηχητική πανδαισία, κι η αρμονική της πολυχρωμία, Ράνια μου!Αιτία δημιουργιας μαγικών στιγμών, ξέχειλων από συναισθήματα!!!!Αναταση ψυχής, ώθηση σε ανώτερες, θεϊκές σφαίρες!
Εγώ ευχαριστώ για τα "ακριβά" σχόλια που ενισχύουν το πολύτιμο της φιλίας μας!