Πούσκιν: Μότσαρτ και Σαλιέρι, διάνοια και κακουργία...

"Portrait of  Pushkin", Carl Peter Mazer

 

Ο Αλεξάντρ Πούσκιν γεννήθηκε σαν σήμερα, 26 Μαϊου του 1799. Μεγάλος ποιητής, λογοτέχνης και φιλέλληνας, το όνομά του συνδέεται με την αφετηρία της ακμής της ρωσικής λογοτεχνίας.
Αυτός ο μικρόσωμος άνδρας με τα σγουρά μαλλιά και το "μπρούτζινο δέρμα", (χαρακτηριστικά που οφείλονται στην καταγωγή του από έγχρωμο σκλάβο από την Αβησσυνία, που βρέθηκε στην υπηρεσία του Μεγάλου Πέτρου), υπήρξε σημείο αναφοράς για όλους τους μεγάλους συγγραφείς της Ρωσίας, Ντοστογιέφσκι, Τολστόι...

 Ο μεγάλος ποιητής, δραματουργός και πεζογράφος της Ρωσίας, χαρακτηρίστηκε "αρχή κάθε αρχής" από τον ομόεθνό του, Μαξίμ Γκόρκι, ενώ ο Νικολάι Γκόγκολ έγραψε πως "ο Πούσκιν για τους ποιητές υπήρξε η εξ ουρανού πεσμένη ποιητική φλόγα που απ'αυτήν, σαν κεράκια, άναψαν άλλοι ποιητές".


Οι βιογράφοι του τον χαρακτήρισαν ανυπάκουο και απείθαρχο ως παιδί. Η συμπεριφορά της μητέρας του δεν υπήρξε αρκετά στοργική απέναντί του, με αποτέλεσμα να διαμορφώσει έναν εσωστρεφή χαρακτήρα. Στο σπίτι του -όπως συνηθιζόταν στους κύκλους ευγενών της εποχής- μιλούσαν μόνο γαλλικά. Τα ρωσικά τα έμαθε από τη γιαγιά του και τους υπηρέτες τους. Από την γκουβερνάντα του έμαθε ν' αγαπά τη λαϊκή ρωσική ποίηση, αλλά κι από το θείο του Βασίλι Πούσκιν, που ήταν ποιητής.

Το γραφείο του Πούσκιν

Δεύτερη από τις μικρές τραγωδίες του τιμώμενου σήμερα ποιητή, είναι η τιτλοφορούμενη: "Μότσαρτ και Σαλιέρι".

Πρωτοσυνέλαβε την ιδέα της γραφής της το 1826 αλλά την ολοκλήρωσε το 1830. Αναφέρεται φυσικά στη δολοφονία του Μότσαρτ από τον Σαλιέρι, εκδοχή που εκείνη την εποχή μετά το θάνατο το 1825 του Σαλιέρι, είχε πλατιά διάδοση.
Ο αρχικός τίτλος που ο Πούσκιν είχε δώσει στην τραγωδία του ήταν: "Φθόνος" και ανέβηκε στη σκηνή του Μπολσόι της Πετρούπολης το 1832. Είναι δε, το μοναδικό από τα έργα του Πούσκιν που παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Στο μικρής διάρκειας θεατρικό εμφανίζονται μόνο τρεις χαρακτήρες: ο Μότσαρτ, ο Σαλιέρι και ένας τυφλός γέρος βιολιστής.

Η αυλαία ανοίγει κι εμφανίζεται μονάχος ο Σαλιέρι να μονολογεί:

"Αλήθεια, δεν υπάρχει, λεν, στη γη

Μήτε και στα ουράνια υπάρχει αλήθεια...

Μ' έρωτα για την τέχνη ήρθα στον κόσμο

παιδί σαν ήμουνα και τ' αρμόνιο ηχούσε

από ψηλά μεσ' στην παλιά εκκλησία

τ' άκουγα αχόρταγα και γλυκά δάκρυα

από τα μάτια μου άθελα κυλάγαν.[..]

Τότε αποθάρρεψ' όλο γνώση να δοθώ

σ' όνειρα ηδονικά δημιουργίας

σ' έκστασιν έγραφα, κρυφά όμως, μουλωχτά

τη δόξα μη αποτολμώντας

[..]

Όχι δεν γνώρισα ποτέ το φθόνο!

Ποτέ! Μήτε και τότε που ο Πιτσίνι

τους άξεστους σαγήνευε τους Παριζιάνους[..]

Κανείς! Τώρα όμως -ο ίδιος θα το πω-

ζηλεύω. Είμαι ζηλόφθονος, βαθιά,

και βασανιστικά φθονώ. -Ουρανέ,

που' ναι το δίκιο σου αν το δώρο το ιερό

έρχεται τρελού κεφάλι να φωτίσει,

αργόσχολου γλεντζέ;...Ω, Μότσαρτ, Μότσαρτ"

Ανοίγω μια παρένθεση για να αναφέρω ότι στη μουσική, κυρίως στο χώρο της όπερας, η αναφορά στον Πούσκιν αποκτά ιδιαίτερο περιεχόμενο. Στο έργο του στηρίχτηκε το λιμπρέτο για πολλές σημαντικές όπερες, μερικές από τις οποίες παραθέτω με χρονολογική σειρά: Ευγένιος Ονιέγκιν, Μαζέπα, Ντάμα-Πίκα, Μπόρις Γκοντούνωφ, Ρουσλάνος και Λουντμίλα, Το Παραμύθι του Τσάρου Σαλτάν και άλλες...

Η προτίμηση των συνθετών στο έργο του Πούσκιν πέρα από το επίπεδο του μύθου οφείλεται σύμφωνα με τους ειδικούς στη μουσικότητα της ποιητικής του γλώσσας, που "παρομοιάζεται με τη μουσικότητα και τον πλούτο της αρχαίας ελληνικής".


Το λιμπρέτο της μονόπρακτης όπερας(σε δομή ζίνγκσπηλ) του Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακωφ: "Μότσαρτ και Σαλιέρι" στηρίζεται κατά λέξη πάνω στο μικρό θεατρικό του Αλεξάντρ Πούσκιν. Αναπτύσσεται σε δυο σκηνές, όπως και η μικρή τραγωδία του ρώσου δημιουργού και γράφτηκε το 1897.

Κεντρικό θέμα της όπως αναφέραμε, ο απόκρυφος μύθος ότι ο Σαλιέρι δηλητηρίασε τον Μότσαρτ από ζήλια για τη μουσική ιδιοφυία του δεύτερου.

Στη σκηνή εμφανίζεται ο Μότσαρτ:

"Ερχόμουνα σε σένα

φέρνοντας κάτι για να σου το δείξω

μα, όπως περνούσα από την ταβέρνα, ξάφνου

βιολί άκουσα να παίζει...ε, φίλε μου Σαλιέρι

Πιο αστείο δεν θ' άκουσες ποτέ σου...βιολιστής

τυφλός έπαιζε στην ταβέρνα

Δεν άντεξα κι έφερα δω το βιολιστή

πεσκέσι η τέχνη του από με για σένα!

(γυρνώντας στο γέρο):

Πέρασε μέσα! Παίξε κάτι από τον Μότσαρτ

(ο τυφλός γέρος μπαίνει και αρχίζει να εκτελεί μια άρια από τον Δον Ζουάν)

F. Shalyapin ως Σαλιέρι(δεξιά) και
V. Shkafer(αριστερά) ως Mότσαρτ στην πρεμιέρα

Η πρεμιέρα της όπερας του Κόρσακωφ έγινε στη Μόσχα το 1898 με τον Φιόντορ Σαλιάπιν να ερμηνεύει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Σαλιέρι.


Ο μεγάλος τραγουδιστής ισχυριζόταν πως δεν ανέλαβε το ρόλο του Μότσαρτ γιατί οι άριές του δεν ξεπερνούσαν τη νότα σολ, και έτσι δεν έδινε στον ερμηνευτή την ευκαιρία να αναδείξει τις φωνητικές του ικανότητες και το φωνητικό εύρος του.

Ο Ρίμσκι-Κόρσακοφ στη θαυμαστή παρτιτούρα του ενσωμάτωσε αποσπάσματα από το "Ρέκβιεμ" και τον "Ντον Τζιοβάννι" του Μότσαρτ.


Επιστρέφουμε στο θεατρικό του Πούσκιν.
Ο Μότσαρτ κάτι έχει φέρει για τον Σαλιέρι, είπε πριν...

ΣΑΛΙΕΡΙ: Τι μου'χεις φέρει;

ΜΟΤΣΑΡΤ: Μπα, κάτι τιποτένιο

μια απ' αυτές τις νύχτες 

με τυραννούσε η αϋπνία, ξέρεις

κι ήρθαν στο νου μου δυο τρεις σκέψεις

σήμερα στο χαρτί τις είχα ρίξει κι είπα

τη γνώμη σου ν' ακούσω, αλλ' όμως τώρα

δεν έχεις διάθεση.

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Αχ, Μότσαρτ, Μότσαρτ!

Πότε δεν έχω διάθεση για σένα;

Κάθισε.Ακούω..

ΜΟΤΣΑΡΤ(στο πιάνο)

Φαντάσου κάποιον.

ερωτευμένο με κάποιαν ομορφούλα

είμαι χαρούμενος... και ξάφνου, νεκρικό

ένα όραμα αιφνίδιο, σκότος, κάτι τέτοιο...

Άκουσε!(παίζει)

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Με τέτοιο "κάτι" ερχόσουν

και μπόρεσες να σταματήσεις σε ταβέρνα

ν'ακούσεις τον τυφλό ζητιάνο; Ω, Θεέ μου!

[..]

Τι βάθος!

Τι τόλμη αλήθεια, τι αρμονία! Μότσαρτ,

είσαι Θεός, κι ο ίδιος δεν το ξέρεις

εγώ όμως, το ξέρω, εγώ!"

Ακούμε τη θαυμαστή σύντομη εισαγωγή και την πρώτη σκηνή με τον αρχικό διάλογο ανάμεσα σε Σαλιέρι και Μότσαρτ, που διαβάσαμε παραπάνω. Στο 9:08 μπαίνει ο τυφλός βιολιστής και εκτελεί το μοτίβο από τον Ντον Τζιοβάννι.

Στο 12:32 ο Μότσαρτ παίζει στο πιάνο την ανάλαφρη μελωδία του έρωτα, που μεταλλάσσεται ξάφνου(13:17) για να αποδώσει το απόκοσμο και σκοτεινό για το οποίο κάνει λόγο λίγο νωρίτερα...

Mozart and Salieri, Op. 48, Scene 1:

"Recht, sagt ein Wort, gibt es auf Erden nicht-Αλήθεια, δεν υπάρχει, λεν, στη γη"

ΣΑΛΙΕΡΙ

Μα όχι, δεν δύναμαι ν' αντισταθώ στη μοίρα!

στο ριζικό μου: μου' λαχεν ο κλήρος

να τόνε σταματήσω -αλλιώς χαθήκαμε όλοι-

εμείς οι μύστες, οι ιερείς της μουσικής

Να το φαρμάκι

[..]

Ήρθεν η ώρα!

Σήμερα στάξε στης φιλίας την κούπα!"

Με αυτά τα λόγια κλείνει η πρώτη από τις δυο σκηνές της τραγωδίας του Πούσκιν με τον Σαλιέρι να παίρνει την απόφαση να δηλητηριάσει τον μεγάλο του αντίπαλο.
Έχει προηγηθεί ο διάλογος πάνω στο Ρέκβιεμ, που παρήγγειλε στον Μότσαρτ ένας μαυροντυμένος άγνωστος και του έχει δημιουργήσει δυσάρεστο προαίσθημα...

Στην επόμενη σκηνή, ο Σαλτσβουργιανός που έχει γεννήσει τα φθονερά αισθήματα στην ψυχή του Σαλιέρι, μόλις έχει πιει από το κρασί με το δηλητήριο, ευχόμενος:

ΜΟΤΣΑΡΤ:

Πίνω για σένα φίλε,

για την ειλικρινή τη συμμαχία

το Μότσαρτ που ένωσε με το Σαλιέρι,

της αρμονίας δυο γιους.

Έτσι δεν είναι;

[..]

Άκουσε το Ρέκβιεμ μου..."(7:23)

Mozart and Salieri, Op. 48, Scene 2:

Ο Μότσαρτ ενθυμούμενος τη συνεργασία του Σαλιέρι με τον Μπωμαρσαί στο παρελθόν,  τον ρωτά:

ΜΟΤΣΑΡΤ:

"Ο Μπωμαρσαί ήτανε κοντινός σου φίλος!

Σαλιέρι, αλήθεια, ο Μπωμαρσαί δηλητηρίασε κάποιον;

Ήτανε διάνοια σαν εσέ και μένα

Μεγαλοφυία και κακουργία

δυο πράγματα ασυμβίβαστα δεν είναι;"

Ο Πούσκιν ευρηματικά συνδυάζει τα δυο περιστατικά-φήμες, προδιαθέτοντας τον θεατή για ό,τι θα επακολουθήσει.

ΜΟΤΣΑΡΤ:

Νοιώθω άσχημα όμως, βαριά. Θα πάω να κοιμηθώ

Αντίο, λοιπόν!

ΣΑΛΙΕΡΙ:

Αντίο.

Θα κοιμηθείς για πάντα, Μότσαρτ!

Όμως, να'χει δίκιο

και δεν είμαι καμμιά μεγαλοφυία;

Διάνοια και κακουργία

Δυο πράγματα ασυμβίβαστα;..."

Η όπερα τελειώνει με το Σαλιέρι να στοχάζεται και να αφήνει αναπάντητα τα ερωτηματικά για το τι ακριβώς έγινε εκείνο το βράδυ του θανάτου του Μότσαρτ...

ΣΑΛΙΕΡΙ:

"Κι ο Μπουαναρότι; Μα αν είναι παραμύθι

του ηλίθιου, χαζού όχλου και δεν ήταν

και του Βατικανού ο δημιουργός, φονιάς;"

(Αλεξάντρ Πούσκιν: "Μότσαρτ και Σαλιέρι", εκδ. Δωδώνη,μτφ.Πετ. Ανταίος, σελ.10-12, 14-16, 23)

"Portrait of  Pushkin", Konstantin Somov

Η κατακλείδα του Πούσκιν στηρίζεται στις φήμες για ένα τρομερό φόνο που αμαύρωσε το όνομα του μεγάλου αναγεννησιακού καλλιτέχνη, Michelangelo Buonarroti.
Είχε κυκλοφορήσει ότι μαχαίρωσε μέχρι θανάτου έναν νεαρό, το σώμα του οποίου χρησιμοποίησε για μελέτη ανατομίας στο εργαστήριό του. Ένα επεισόδιο που δεν είναι ιστορικά τεκμηριωμένο, δεν υπήρξε ποτέ καταγγελία ή δίκη, ούτε ποτέ διώχθηκε ο καλλιτέχνης.

Η ιδιοφυΐα του Μιχαήλ Άγγελου είχε σίγουρα γεννήσει, όπως και μετέπειτα ο Μότσαρτ, τον φθόνο στους λιγότερο επιφανείς συναδέλφους του και μάλλον κάποιος απ' αυτούς για να τον συκοφαντήσει κυκλοφόρησε τη φήμη...

Ο ευφυέστατος Πούσκιν δημιουργεί προβληματισμό για τη μοίρα των ιδιοφυών ανθρώπων. Δεν παίρνει όμως άμεσα θέση για το τί πιστεύει τί συνέβη και αφήνει τον αναγνώστη-θεατή του να αναρωτηθεί και να οδηγηθεί στα προσωπικά του συμπεράσματα. Μήπως ο Σαλιέρι υπήρξε μια παρεξηγημένη προσωπικότητα;...Ας θυμηθούμε ότι σαν συνθέτης τίμησε την τέχνη του, με καίρια  την παρουσία του στη μουσική ζωή της Ευρώπης. Βοήθησε δε, σημαντικά στην ανάπτυξη του μελοδράματος του 18ου αιώνα και κυριάρχησε στην ιταλόγλωσση όπερα στην Αυστρία...

Ανάμεσα στις δυο σκηνές της όπερας, "Μότσαρτ και Σαλιέρι", ο Ρίμσκι-Κόρσακωφ παρεμβάλλει ένα πολύ μικρής διάρκειας, αλλά εξαιρετικής ποιότητος ιντερμέδιο, αντιστικτικής φόρμας που μεταφέρει την εσωτερική ταραχή και αναστάτωση του Σαλιέρι σχετικά με την αποτρόπαια πράξη που σχεδιάζει. Σε μορφή φούγκας αναπτύσσονται μοτίβα από τα δυο Μοτσάρτια αριστουργήματα...

Mozart and Salieri, Op. 48: Intermezzo:

Ηχούν λεπταίσθητες, Ντεμπισιανές αρμονίες στο αίθριο της Αλάμπρα...

 

"Patio  de Lindaraja", Alhambra

Τα εξωτικής ομορφιάς αίθρια της Αλάμπρα είναι από τις εμβληματικότερες εικόνες της Γρανάδας.
Το "Patio  de Lindaraja" μπορεί να μην είναι τόσο δημοφιλές  όσο το "Αίθριο με τις Μυρτιές" ή η "Αυλή των Λεόντων", όμως είναι κι αυτό, εκθαμβωτικού κάλλους. Μια καταπράσινη όαση στο εσωτερικό του "κόκκινου"* παλατιού.(*Al Hambra=Το κόκκινο, στα αραβικά)

Η αυλή περικλείεται από τοξωτούς κίονες και περίτεχνες στοές, από τις οποίες ο επισκέπτης έχει μια σαρωτική θέα της πόλης, στοιχείο που έδωσε στο αίθριο το όνομά του. Moναστική αίσθηση κυριεύει τον ταξιδιώτη, η οποία ενισχύεται  από το σχεδιασμό του κήπου με το μαρμάρινο σιντριβάνι στη μέση και τη συνεχή, γάργαρη ροή του νερού, σύμβολο γαλήνης, αναδημιουργίας, ενέργειας και αναγέννησης.

Lindaraja ήταν και το όνομα μιας Μαυριτανής νεράιδας, που ζούσε στην Αλάμπρα, λέει ο θρύλος...

Το χειρόγραφο της παρτιτούρας ανακαλύφθηκε μετά το θάνατο του Κλωντ Ντεμπισί, γι' αυτό ορισμένοι μουσικοί ερευνητές ισχυρίζονται πως αποτελεί σχεδίασμα για ένα εκτενέστερο ορχηστρικό έργο.

Πρόκειται για την πρώτη "ισπανικού ύφους" σύνθεσή του, που τιτλοφορείται: "Lindaraja" (αναφορά στην περίτεχνη αυλή στην Αλάμπρα) και ξετυλίγεται πάνω στο ρυθμό της χαμπανέρα, επιρροή από την "Habanera" του Μ. Ραβέλ και συνέθεσε ο Ντεμπισί την άνοιξη του 1901.

Η εμπειρία του Nτεμπισί από την Ισπανία ήταν μηδαμινή. Ένα μόνο απόγευμα πέρασε τα σύνορα, ταξίδεψε περίπου τρία μίλια μέχρι το Σαν Σεμπαστιάν, παρακολούθησε μια ταυρομαχία και επέστρεψε στο Σεν Ζαν ντε Λουζ για το δείπνο, λένε. Αυτό ήταν όλο, κι όλο! 

Κι όμως! 

Είδε, άκουσε, οσμίστηκε την Ιβηρική πιο καθαρά, πιο βαθιά από πολλούς ταξιδιώτες που περπάτησαν τη χερσόνησο για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Χαρακτηριστική είναι η σχετική δήλωση του Manuel de Falla: 
"Ο Κλωντ έγραψε ισπανική μουσική χωρίς να γνωρίζει τη γη της Ισπανίας. Όμως τη γνώριζε  από το διάβασμά του, από εικόνες, από τραγούδια και από χορούς που χορεύουν αληθινοί Ισπανοί χορευτές". 

Μικρή απόδειξη των λόγων του είναι αυτή η χαμπανέρα "Lindaraja", σύνθεση για  δύο πιάνα, που ακούγοντάς τη μάς πείθει ότι όποιες και αν ήταν οι πηγές-εμπνεύσεις του γάλλου συνθέτη, εξωτερικές ή εσωτερικές, η Ισπανία χαιρετίζει ζωντανή και κυριαρχεί στην έμπνευση και τη δημιουργία του.

O Nτεμπισί είχε δει τη φωτογραφία του Patio  de Lindaraja σε Γαλλικό περιοδικό της εποχής, με τον ενθουσιασμό να εκτοξεύεται και από κει και πέρα τη φαντασία του να αναλαμβάνει όλα τα υπόλοιπα...

Ρυθμική απαλότητα χαρακτηρίζει τη σύνθεση, στο πλαίσιο της οποίας μελωδικές ιδέες αδιάλειπτης ρυθμικής ροής εμφανίζονται η μία μετά την άλλη να ξετυλίγουν τη μαγεία της λάμψης του Κήπου με τη σπανιόλικη ομορφιά, τη μουσική των νερών του, τ' αρώματα των λουλουδιών του...

Ιδιαίτερο το χρώμα της σύνθεσης, με διαλεκτικά μοτίβα ανάμεσα στα δυο πιάνα, που υποβάλλουν την εντύπωση εξωτικών λικνισμάτων από την μαυριτανή νεράιδα, Lindaraja, με τα αέρινα πέπλα της. Ένας χορός, που λαμβάνει χώρα στο ανθοστολισμένο αίθριο τη Αλάμπρα, υπό το λυκόφως...
Με λεπτές αρμονικές αποχρώσεις, ο αυτοσχέδιος χαρακτήρας του έργου είναι δεδομένος, και δομικά αποκαλύπτεται η ενδιαφέρουσα συνθετική σκέψη του Ντεμπισί.

Μουσικές, από χέρια που χαϊδεύουν απαλά τα πλήκτρα, ακούμε απόψε... Τέσσερα χέρια, σαν περίτεχνες γιρλάντες, που διακοσμούν ηχητικά τα αραβουργήματα στο Ανδαλουσιανό παλάτι, με υλικά που πλάθουν ατμόσφαιρες εξωτισμού, να λικνιστούν όνειρα παραμυθένια...

Debussy: "Lindaraja, L.97"

Εκτελούν οι αδερφές, Katia και Marielle Labèque, ένα από τα δημοφιλέστερα
πιανιστικά ντούο, που διακρίνονται για το κομψό και φινετσάτο παίξιμό τους:

Αυγή, το φως της αναδύεται...

 

"Ο Ήλιος  στο άρμα του"

Ανάγλυφο από το αέτωμα του ναού της Αθηνάς στην Τροία

(Μουσείο Περγάμου-Βερολίνο)

 

Ο Νικολάι Κουν ήταν σπουδαίος Ρώσος ιστορικός, συγγραφέας και εκπαιδευτικός.

Γεννήθηκε σαν σήμερα, 21 Μαϊου 1877 και είναι ένας από τους εκδότες της Μεγάλης Σοβιετικής Εγκυκλοπαίδειας.

Είναι περισσότερο γνωστός για το βιβλίο του: "Legendy i Mify Drevnei Gretsii - Ελληνικοί Μύθοι και Θρύλοι", το οποίο ήταν εξαιρετικά δημοφιλές στους αναγνώστες στη Σοβιετική Ένωση. 

Εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1914, έχει επανεκδοθεί πολλές φορές έκτοτε και μεταφράστηκε σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. 
Το μνημειώδες έργο του σοβιετικού μελετητή του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού εξιστορεί -με ιδιαίτερη και γλαφυρή γραφή- ολόκληρο το έπος της ελληνικής μυθολογίας.

okypus

Συνοδευτικά, τον μνημονεύουμε με ένα απόσπασμα από το συγκεκριμένο βιβλίο, που αναφέρεται στο θεό Ήλιο των Αρχαίων, που κάθε πρωί ανέβαινε από τη λίμνη του Ωκεανού.
Το λαμπρό του άρμα που το έσυραν κατάλευκα άλογα, που από τα ρουθούνια τους έβγαζαν φλόγες, διέτρεχε τον Ουρανό. Τα  άλογα είναι ο Αίος, ο Αιθίοπας, ο Κεραυνός, ο Πυρόης:

"Το πρωί είναι κοντά… Υπάρχει ένα αχνό φως στην Ανατολή. Ο Αίος και ο Πύριος, τα πρωινά αστέρια και προάγγελοι της Αυγής, λάμπουν στην Ανατολή.
Φυσά ένα απαλό αεράκι. Το φως απ' την Ανατολή γίνεται όλο και πιο λαμπερό… Με ζωηρά ροδόχρωμα φτερά, η Αυγή πετάει στον φωτισμένο ουρανό, βουτηγμένη στο ροδαλό φως.
 Η Αυγή χύνει δροσιά από τη χρυσή τεφροδόχο της στη Γη. Η δροσιά της ραντίζει το γρασίδι και τα λουλούδια με αστραφτερές σταγόνες που μοιάζουν με διαμάντια.
Όλα μυρίζουν, τριγύρω. Η ξύπνια Γη χαιρετά χαρούμενα το θεό Ήλιο."

(Ν. Kun: Legendy i Mify Drevnej Gretsii (Legends and Myths of Ancient Greece, 1914)

"Ο Ήλιος  στο άρμα του", ερυθρόμορφος κρατήρας, 430 π.Χ, Βρετανικό Μουσείο 
(wiki)

Ο Ρωσο-Ισραηλινός συνθέτης Μπόρις Πιγκοβάτ (γενν. 1953) έγραψε το "Poem of Dawn-Ποίημα της Αυγής" το 2010. Πρόκειται για λυρικού ύφους και γεμάτη ρομαντισμό σύνθεση για βιόλα και συμφωνική ορχήστρα για τη βιρτουόζο της βιόλας, Anna Serova.

Έμπνευση για τον Πιγκοβάτ στάθηκε η περιγραφή της ανατολής του ηλίου στην αρχαία Ελλάδα, όπως αυτή σκιαγραφείται από τον Nikolaj Kun στο βιβλίο του: "Ελληνικοί Μύθοι και Θρύλοι", απόσπασμα από το οποίο διαβάσαμε παραπάνω. 

Στην εισαγωγή ένα μοτίβο από τέσσερις νότες καμπανίζει το αχνοφέγγισμα... Η βιόλα επικαλείται τα ροδαλά χρώματα του πρωινού. Τα κρουστά και η άρπα είναι τα αστέρια που λάμπουν και το αεράκι "φυσά" στις νότες των ξύλινων πνευστών, που υπαινίσσονται και χαρούμενους κελαηδισμούς πουλιών, ενίοτε...

Η ηχοχρωματική παλέτα της ορχήστρας είναι αξιοσημείωτη, ενώ οι θεματικές ιδέες προβάλουν τις πολυφωνικές δυνατότητες του σολιστικής βιόλας.
Στην ανάπτυξη εμφανίζονται ολοένα και πιο φανταχτερά περάσματα από το σολιστικό όργανο και η ορχήστρα με περισσότερο δυναμισμό πλαισιώνει την λογοτεχνική περιγραφή οδηγώντας στην παράθεση της καταληκτικής ιδέας που διακρίνεται για την λυρική της έκφραση και τον ιδιαίτερα γαλήνιο χαρακτήρα της.
Συντονισμοί από τις λεπταίσθητες καμπάνες ολοκληρώνουν την αίσθηση της Αυγής που χύνει τη δροσιά της ξυπνώντας τη γη να χαιρετίσει ολόχαρη τον Ήλιο...

Boris Pigovat: "Poem of Dawn" / Anna Serova:

Στον ποιητή χρωστάει τη σωτηρία της, η Ελένη...

"Η Ωραία Ελένη", Evelyn De Morgan

"Τι θα 'ταν η Ελένη ετούτη, αν δεν περνούσε από πάνω της η πνοή του Ομήρου;

Μια ωραία γυναίκα, όπως αναρίθμητες άλλες, που πέρασαν από τη γης και χάθηκαν.[...]

Κι αν ακόμα η αρπαγή αυτή άναψε πόλεμο, όλα, και πόλεμος και γυναίκα και σφαγή, θα χάνουνταν, αν δεν άπλωνε το χέρι του να τα σώσει ο Ποιητής.

Στον ποιητή χρωστάει τη σωτηρία της η Ελένη
[...]
Ο γερο-ποιητής ο Στησίχορος μια μέρα ξεστόμισε άσκημο λόγο γι' αυτή σε μιαν ωδή του· κι ευτύς έχασε το φως του· τρέμοντας τότε, μετανιωμένος, πήρε τη λύρα του, στάθηκε ομπρός στους Έλληνες σ' ένα μεγάλο πανηγύρι και τραγούδησε την ξακουστή παλινωδία:

"Δεν είναι αλήθεια ο λόγος μου για σένα,
Ελένη και δεν εμπήκες συ μες στα γοργά καράβια 
μήτε έφτασες στο κάστρο εσύ ποτέ της Τροίας" 

Κι έκλαψε σηκώνοντας ψηλά τα χέρια κι ολομεμιάς, βουτημένο στα δάκρυα, το φως κατέβηκε στις κόχες των ματιών του.

[...]

Μια απόκρυφη παράδοση μπιστεύουνταν στους μύστες πως δεν πάλευαν στην Τροία οι Αχαιοί για την αληθινήν Ελένη· μονάχα το είδωλό της βρίσκουνταν στην Τροία.

Η αληθινή Ελένη είχε καταφύγει στην Αίγυπτο, σε θεϊκό ναό, ανέγγιχτη από τις αναπνοές των ανθρώπων..."

(Καζαντζάκης: "Αναφορά στον Γκρέκο)

Ελένη και Μενέλαος", 
Johann Heinrich Wilhelm Tischbein 

Αχ, φίλοι μου! Οι ποιητές στο πέρασμα των αιώνων ύμνησαν το κάλλος, παραβλέποντας εν μέρει την απιστία αυτή της ηρωίδας γιατί η Τέχνη σέβεται την ομορφιά απ' όπου κι αν προέρχεται. Την ομορφιά, που λαμποκοπά εκτυφλωτικά και η λάμψη της μπορεί να καλύψει αίσχη, σφάλματα βαριά και λάθη...Ίσως γιατί η ανθρώπινη ψυχή την αποζητά...

Μην ξεχνάμε στην εκδοχή του μύθου με την Ελένη να προκαλεί τον πόλεμο και όλα τα δεινά, όταν ο Μενέλαος έφθασε στο σπίτι της στην Τροία, θέλησε να τη σκοτώσει. Όμως, όταν εκείνη του έδειξε το γυμνό της ώμο, ο βασιλιάς της Σπάρτης την συγχώρησε και πέταξε το ξίφος του. Όταν δε οι Έλληνες είδαν την Ελένη να επιστρέφει, θέλησαν να την λιθοβολήσουν, αλλά η ομορφιά της τους καθήλωσε.


Έτσι και ο μεγάλος τραγικός μας Ευριπίδης, που χειρίστηκε με μεγάλη ελευθερία τους μύθους, επινοεί μιαν Ελένη κρυμμένη στην Αίγυπτο καθ' όλη τη διάρκεια του Τρωικού πολέμου... Ήταν η θεά Ήρα, που οργισμένη για την ήττα της(στην κρίση περί κάλλους που ανέδειξε νικήτρια την Αφροδίτη), δημιουργεί από σύννεφο το είδωλο της Ωραίας Ελένης, το οποίο θα πάρει μαζί του ο Πάρις, νομίζοντας ότι απάγει την Ελένη. Την πραγματική όμως Ελένη την έστειλε ο Δίας στην Αίγυπτο, για να ζήσει στο παλάτι του Πρωτέα, περιμένοντας τον άνδρα της Μενέλαο να επιστρέψει από τον πόλεμο...

Μενέλαος: "Ποιος κάνει ζωντανά ομοιώματα;"

Ελένη: "Ο αιθέρας! Οι θεοί το ομοίωμά μου από αιθέρα το' καναν!" 

(Ευριπίδη: "Ελένη")

 Στράους και Χοφμάνσταλ
(από: interlude.hk)

Από τις καλύτερες σε βάθος αισθήματος και ποιότητα σύνθεσης είναι η όπερα του Ρίχαρντ Στράους: "Η Αιγύπτια Ελένη".
Το λιμπρέτο είναι του μόνιμου συνεργάτη του Στράους, Ούγκο φον Χοφμάνσταλ, ο οποίος βασίστηκε στα σχετικά κείμενα των Ευριπίδη και Στησίχορου, δίνοντας ένα αντιπολεμικό δράμα, που βρίθει από σπουδαίους αρχετυπικούς συμβολισμούς και μεταφορές.

Η όπερα ξετυλίγεται σε δύο πράξεις :

Σύμφωνα με τα αρχαία κείμενα κι όπως διαμορφώθηκε το λιμπρέτο επιστρέφοντας ο Μενέλαος από την Τροία έχει κατά νου σεβόμενος την ιερή ηθική να θανατώσει την "άπιστη" Ελένη. Μέσα από ένα κοχύλι με μαντικές ικανότητες η νύμφη Αίθρα της Αιγύπτου πληροφορείται τις βλέψεις του, προκαλεί θαλασσοταραχή και ναυαγεί το πλοίο του Μενέλαου.
Επινοεί την ιστορία με το είδωλο της Ελένης που βρέθηκε στην Τροία, ενώ η αληθινή μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο, όπου πιστή και αφοσιωμένη περίμενε το σύζυγό της. Η Ελένη, που δεν θέλει να τον εξαπατά πια τον επαναφέρει στην πραγματικότητα με το ποτό της θύμησης , αδιαφορώντας αν αυτό θα της στοιχίσει τη ζωή. Ο Μενέλαος τη συγχωρεί και με την κόρη τους, Ερμιόνη, επιστρέφουν ενωμένοι στην πατρίδα.

Όταν ο Ρίχαρντ Στράους διάβασε το λιμπρέτο έγραψε στον Χοφμάνσταλ: "Σας συγχαίρω για αυτή την ποίηση, την τόσο κατάλληλη για τη μουσική. Στο μεγαλύτερο μέρος η σύνθεση προκύπτει σχεδόν από μόνη της..."

Ανάκτηση της Ελένης από το Μενέλαο
Μελανόμορφος αμφορέας, 550 π.Χ

Θα ακούσουμε το συγκλονιστικό ντουέτο Μενελάου-Ελένης από το φινάλε της όπερας, όπου ο Μενέλαος εκστασιασμένος από το κάλλος της γυναίκας του, τής λέει:

Jan Styka: "Μενέλαος και Ελένη"
pinterest

"Όπως η ασημόφεγγη σελήνη

έτσι και συ λαμπρή

δίπλα μου στέκεις πάλι"

και απευθυνόμενος στην κόρη τους, Ερμιόνη:

"Ω κόρη μου, χαρούμενο παιδί!

Τη μάνα σου ξαναφέρνω σπίτι!"

Στη σκηνή εμφανίζονται δυο φτερωτά άλογα που θα μεταφέρουν το ζευγάρι στη Σπάρτη.
Ωραία Ελένη και Μενέλαος κλείνουν με την όλο τρυφεράδα δυωδία τους τη σκηνή:

Άτια φτερωτά, πάρτε μας πίσω

φωτεινά άστρα ευλογείστε μας!

Ακτινοβόλα πύλη του ουράνιου βασιλείου

δεχτείτε το αιώνιο ζευγάρι!

Στο κείμενο και τη μουσική της εισαγωγικής Άριας του Μενέλαου κυριαρχεί η απλότητα που υποβάλλει το μεγαλείο της συγχώρεσης. Ενδιαφέρουσες αρμονικές διαδοχές συγχορδιών αλλάζουν το ύφος όταν εκείνος απευθύνεται στην μονάκριβη κόρη τους.

Απότομες παρεκκλίσεις και ορχηστρικός όγκος υπογραμμίζουν την πληθωρική γραφή του Στράους, που υποστηρίζει το ποιητικό κείμενο και ρίχνει περισσότερο φως στο μεστό σε ιδέες υπόβαθρο του μύθου, τονίζοντας την έντονη εξπρεσιονιστική φάση του συνθέτη, όπως αυτή εκδηλώνεται και σε άλλες όπερές του(Σαλώμη, Ηλέκτρα).

Richard Strauss: Die Agyptische Helena Op.75:

Menelas - Helena duet: "Wie du aufs neue die Nacht durchglänzest"(6:47)

Περισσότερες λεπτομέρειες  για την όπερα του Στράους : "Η Αιγυπτία Ελένη" μπορείτε να διαβάσετε σε παλαιότερο κείμενο εδώ.

Στις μουσικές, στήσαν τρελό χορό τα μελισσόπουλα...

pinterest

"Εδώ είναι τα τρεχούμενα νερά εδώ είναι ο κήπος,
εδώ βουίζουν οι μέλισσες μες στα κλωνάρια"

 (Γιώργος Σεφέρης)

web-holidays

"H μέλισσα ανακηρύχθηκε το πιο σημαντικό έμβιο ον στον πλανήτη, λένε οι επιστήμονες...

Αν κάποτε οι μέλισσες εκλείψουν, το ανθρώπινο είδος δεν θα αργήσει να τις ακολουθήσει", ισχυρίστηκε ο Αλβέρτος Αϊνστάιν.



Σήμερα , φίλοι μου, οι μέλισσες έχουν την τιμητική τους.
Η Παγκόσμια Ημέρα των Μελισσών στις 20 Μαΐου, συμπίπτει με τα γενέθλια του Anton Janša, ενός Σλοβένου μελισσοκόμου που ήταν παγκόσμιος πρωτοπόρος στον τομέα της μελισσοκομίας τον 18ο αιώνα.

Περνά- περνά η μέλισσα με τα μελισσόπουλα, λοιπόν, γι' αυτό το Μαγιάτικο πρωινό...

"Περίαπτο με τις μέλισσες"
Αρχ. Μουσείο Ηρακλείου

Τη θρεπτική αξία του μελιού είχαν αντιληφθεί από πο­λύ νω­ρίς και οι αρχαίοι μας πρόγονοι, γι' αυτό και το θε­ω­ρού­σαν θεϊκή τρο­φή.

Σύμφωνα με τη μυθολογία, η Μέ­λισ­σα ήταν θυ­γα­τέ­ρα του βα­σι­λιά της Κρή­της Με­λισ­σέ­α, α­δελ­φή της Α­μάλ­θειας, μαζί με την ο­ποί­α εκτελού­σαν χρέ­η τροφών του νε­ο­γέν­νη­του Δί­α, που τον τάιζαν με γά­λα και μέ­λι. Α­πό αυτό ο­νο­μά­στη­κε ο Ζεύς, Με­λισ­σαίος.

Περίφημο είναι το "περίαπτο με τις μέλισσες", ένα αριστουργηματικό δείγμα της μινωικής τέχνης, χρυσό κόσμημα σε σχήμα δύο μελισσών που αποθέτουν μια σταγόνα μέλι στην κηρήθρα. 

Τα δύο έντομα είναι αντικριστά, με τα πόδια ενωμένα επάνω στη σταγόνα, ενώ στους κορμούς και στα φτερά τους οι λεπτομέρειες αποδίδονται με εντυπωσιακή μικροσκοπική κοκκίδωση.

Στην ελληνική μυθολογία, οι Παρνασίδες νύμφες με μαντικές ικανότητες και προστάτιδες των μελισσών ονομάζονταν Θριές. Ηταν φτερωτές και αγαπούσαν ιδιαίτερα το μέλι. Όταν οι άνθρωποι τις συμβουλεύονταν για τα μελλούμενα, τους πρόσφεραν μέλι ως δώρο για να κερδίσουν την προθυμία τους. Όπως αναφέρει ο "Ομηρικός Ύμνος" στον Ερμή:
"Από την κατοικία τους πετούν πότε εδώ και πότε εκεί, τρεφόμενες με μέλι… Και όταν εμπνέονται τρώγοντας το κίτρινο μέλι, είναι πρόθυμες να πουν την αλήθεια. Αλλά αν στερηθούν το γλυκό φαΐ των θεών, τότε λένε ψέματα".

Στη φυλή των Μάγια, ονομαστή είναι η θεά των μελισσών(Colel Cab). Σκοπός της ήταν να κρατήσει ασφαλείς τις μέλισσες  και το μέλι τους. Ήταν μεγάλης σπουδαιότητας για την κοινωνία των Μάγια, επειδή φρόντιζε τη γη και εξασφάλιζε ότι θα γινόταν η επικονίαση, επηρεάζοντας έτσι θετικά τη γεωργία τους. Απεικονίζεται με φτερά μέλισσας να πετά.

"Κάτω στης Μαργαρίτας τ΄αλωνάκι, στήσαν τρελό χορό τα μελισσόπουλα" σήμερα και μεις ροβολάμε χαρούμενα σκαλίζοντας στην τέχνη των ήχων το ρυθμικό βουητό τους, αναζητώντας στην έμπνευση των δημιουργών "το χέρι που κράτησε μέλισσα θεόρατη..."

1. Rimsky-Korsakov, "Flight of the Bumblebee"

pinterest

Όταν γίνεται λόγος για μελίσσια σε παρέα φιλόμουσων, πρώτη που έρχεται στο νου είναι φυσικά η σύνθεση του Ρίμσκυ Κόρσακωφ: "Flight of the Bumblebee", αρχικά γραμμένη ως ορχηστρικό ιντερμέδιο για την όπερα: "The Tale of Tsar Saltan-Ο θρύλος του Τσάρου Σαλτάν".

Ο συνθέτης στο "Πέταγμα της μέλισσας" στοχεύει να αναδείξει μουσικά το φαινομενικά χαοτικό και ταχύτατα μεταβαλλόμενο μοτίβο της πτήσης μιας μέλισσας. Η δημοφιλέστατη σύνθεση κλείνει την πρώτη σκηνή της 3ης πράξης κατά την οποία ο φτερωτός μάγος-κύκνος μετατρέπει τον γιο του Τσάρου σε μέλισσα για να πετάξει μακριά ώστε να επισκεφτεί τον πατέρα του, ο οποίος δεν ξέρει ότι είναι ζωντανός.

Είναι από τα πλέον αναγνωρίσιμα μοτίβα στην κλασική μουσική, με τη ρυθμική ταχύτητά του να το καθιστά έργο εξαιρετικά υψηλού βαθμού δυσκολίας.

Rimsky-Korsakov, "Flight of the Bumblebee":

(Yuja Wang)

2. John Dowland: "It Was a Time When Silly Bees Could Speak"

pinterest

Από τις σπουδαίες μουσικές προσωπικότητες της Αγγλικής αναγεννησιακής σχολής συνθετών είναι ο John Dowland.
Η προσφορά του στην οργανική μουσική είναι αξιοσημείωτη, ιδιαίτερα στις συνθέσεις για λαούτο, καθότι υπήρξε βιρτουόζος λαουτίστας. Χαρακτηριστική είναι η φράση συγχρόνων του πως "το ουράνιο άγγιγμα του Ντάουλαντ στο λαούτο ανυψώνει την ανθρώπινη αίσθηση"...
Μπορεί να απορρίφθηκε για τη θέση του αρχιμουσικού στην αυλή της βασίλισσας Ελισάβετ Α', βρήκε όμως μια πολύ καλά αμειβόμενη θέση στην Αυλή του βασιλιά της Δανίας.

Στο τέταρτο βιβλίο τραγουδιών του Dowland βρίσκουμε μια δημιουργία με βουητό μελισσών όλο πίκρα, καθώς το ποίημα που μελοποιείται βασίζεται σε ένα παιχνίδι λέξεων με πλήθος παραλληλισμών.

Έχει τίτλο: "It Was a Time When Silly Bees Could Speak":

"Ήταν μια εποχή που οι ανόητες μέλισσες μπορούσαν να μιλήσουν

και εκείνη την εποχή ήμουν μια ανόητη μέλισσα

που τρέφονταν με θυμάρι μέχρι να σπάσει η καρδιά μου,

αλλά ποτέ δεν ευδοκίμασα,

όμως έφερνα κερί και μέλι στην κυψέλη..."

Τα λόγια είναι σαν το παράπονο όλων των πικραμένων που κάθονται βουβοί ώσπου...

"γιατί αυτό το ευλογημένο θυμάρι μου να' ναι ξερό

απ' αυτό το θυμάρι ζει ο τεμπέλης κηφήνας,

η σφήκα, το σκουλήκι, η σκνίπα, η πεταλούδα.

ζευγάρωσα με θλίψη, έπεσα στα γόνατα,

και έτσι παραπονέθηκα στη βασίλισσα των μελισσών..."

John Dowland: "It Was a Time When Silly Bees Could Speak"
(Emma Kirkby)

3. Thomas Arne: "Where the bee sucks, there suck I"

Αρχαίο νόμισμα από την Έφεσο

Από τους κορυφαίους συνθέτες θεατρικής μουσικής στην Αγγλία του 18ου αι. υπήρξε ο Thomas Arne.

Το 1746 μελοποιεί τη Σαιξπηρική "Τρικυμία". Στην 5η πράξη υπάρχει το τραγούδι του Άριελ: "Where the bee sucks, there suck I - Όπου ρουφάει η μέλισσα, εκεί ρουφώ κι εγώ":

"Όπου ρουφάει η μέλισσα, εκεί ρουφώ κι εγώ,

μονιάζω μέσ' στο λούλουδο· αυτού

κοίτομαι την ώρα, που σκούζ' η κουκουβάγια.

Στης νυκτερίδας τον ώμο

πετώ προς το καλοκαίρι χαρούμενα·

χαρούμενος, χαρούμενος μέλλει να ζω

από κάτου εις τ' άνθι που κρέμετ' από το κλαδί"

(Σαίξπηρ: "Τρικυμία", Πράξη 5η, μτφ. Ιάκωβου Πολυλά)

Thomas Arne - William Shakespeare: "Where the bee sucks, there suck I"
(Emma Kirkby - Ch. Hogwood)

4. Chopin: Etude Op. 25, No. 2(The Bees)

 Ένα ακόμη όμορφο μουσικό παράδειγμα, με πιάνο αυτή τη φορά, που σχετίζεται με το γρήγορο πέταγμα και το βουητό των μελισσών έχουμε κι από τον ποιητή του πιάνου.

Ο Φρειδερίκος Σοπέν στην "Étude Op. 25, Νο. 2" με την ένδειξη Presto, δίνει μια σύνθεση εξαιρετικά δεξιοτεχνική, για κάθε πιανίστα δοκιμασία αντοχής και αντίληψης σωστού ρυθμού καθώς είναι πολυρρυθμική(με τρίηχα ογδόων στο δεξί χέρι έναντι τρίηχων τετάρτων στο αριστερό). 

Λόγω της ταχύτητας, στη σπουδή έχει δοθεί ο υπότιτλος: "Bees-Μέλισσες".

Chopin - Etude No. 14 in F Minor, Op. 25, No. 2
Daniel Barenboim

6. François Schubert: "L’Abeille"

Ο Φρανσουά Σούμπερτ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους βιολονίστες και συνθέτες του 19ου αι, αφήνοντας πίσω του έργα που συνδυάζουν τεχνική δεξιοτεχνία και ζωντάνια. Το πιο γνωστό του έργο είναι ένα perpetuum mobile για βιολί και πιάνο ή ορχήστρα, με τίτλο "L’Abeille - Η Μέλισσα". Το κομμάτι περιλαμβάνεται σε μια συλλογή από δώδεκα μπαγκατέλες και ξεχωρίζει για τα ταχύτατου ρυθμού, παιχνιδιάρικα μοτίβα του, που αποτυπώνουν την αιθέρια πτήση, το βουητό και την αστείρευτη ενέργεια του μικρού εντόμου. 
Με τα γρήγορα σολιστικά περάσματα του βιολιού και τις φωτεινές παρεμβολές του πιάνου ή της ορχήστρας, το έργο μεταφέρει στον ακροατή την αίσθηση μιας μέλισσας που κινείται ακατάπαυστα, δημιουργώντας μικρή μουσική πανδαισία γεμάτη χάρη, χαρακτηριστική της δεξιοτεχνίας του Σούμπερτ.

François Schubert: "L’Abeille"

Το ακούμε από το Λεωνίδα Καβάκο:

5. John Duke: "Bee, I'm Expecting You"

Βουητό μέλισσας ηχεί και στη σύνθεση του σύγχρονου-κλασικού μουσουργού, John Duke.

Ο Αμερικανός συνθέτης δίνει φωνή στο ποίημα της Emily Dickinson με τίτλο "Bee, I'm Expecting You", τελευταίο ληντ για υψίφωνο και πιάνο, από τον κύκλο τραγουδιών "6 Poems of Emily Dickinson", που συνέθεσε ο Duke το 1968.

pinterest

Είναι πολύ γοητευτικό, γραμμένο από τη σκοπιά μιας μύγας:

Mέλισσα! Περιμένω να φανείς!

Έλεγα μόλις Χτες

Σε Κάποιο γνώριμό σου

Πως ήτανε να ’ρθείς —

Γυρίσανε οι Βάτραχοι—

Και πιάσανε δουλειά—

Πίσω τα πιο πολλά Πουλιά—

Και το Τριφύλλι είναι ζεστό—

Θα ’χεις λάβει το γράμμα

Απάντησε, ως τις δεκαεφτά
ή μάλλον έλα δω—

Δική σου, Μύγα.

(Έμιλυ Ντίκινσον: "44 ποιήματα και 3 γράμματα, Bee! I’m expecting you",
εκδ. Το Ροδακιό, μτφ. Ερ. Σοφράς)

Εύκολα στην πιανιστική συνοδεία αναγνωρίζει κανείς το γρήγορο φτεροκόπημα των μελισσών...

John Duke: "Bee, I'm Expecting You":

Φάννυ και Φέλιξ: Τραγούδια για τα γενέθλια του μπαμπά

"Φάννυ και Φέλιξ Μέντελσον"
(myscena)

Όταν η μητέρα Λέα Μέντελσον-Μπαρτόλντι (πιανίστα η ίδια και μαθήτρια του Κίμπεργκερ, ο οποίος με τη σειρά του ήταν μαθητής του Γ.Σ.Μπαχ) πήρε το νεογέννητο στην αγκαλιά της, κοίταξε τα δάκτυλά του μωρού κι αναφώνησε:
"Το πεπρωμένο της μικρούλας είναι δεμένο με τη μουσική! Έχει δάκτυλα κατασκευασμένα να εκτελούν τις Φούγκες του Μπαχ!"

Το νεογέννητο ήταν η Φάννυ Μέντελσον μετέπειτα Χένσελ, η μεγαλύτερη αδελφή του Φέλιξ Μέντελσον και το ίδιο ταλαντούχα με τον διάσημο αδελφό της.

Η προφητεία της μαμάς επαληθεύτηκε, όταν η Φάννυ παιδάκι ακόμα έπαιξε από μνήμης και τα 24 Πρελούδια του κάντορα.
Αγαπούσε πολύ την αντιστικτική του μορφή σύνθεσης και μεγαλώνοντας έγραψε και κείνη 32 Φούγγες σύμφωνα με το στυλ του Γ.Σ.Μπαχ.
Μάλιστα ο δάσκαλός της, Kαρλ Τσέλτερ, για την θαυμαστή επίδοσή της παρομοίασε τη Φάννυ με το Μπαχ...

Η περίπτωση της Φάννυ φέρνει στο προσκήνιο το θέμα των ταλαντούχων γυναικών που οι αστικές προκαταλήψεις εμπόδισαν την ανάδειξή τους. Ο πατέρα της επέμενε πως η σύνθεση δεν είναι για τις γυναίκες.
Ευτυχώς, ο σύζυγός της, ζωγράφος Βίλχελμ Χένσελ, την ενθάρρυνε στην εξέλιξη του συνθετικού της ταλέντου.
Έτσι, χάρη στον ανοιχτόμυαλο Χένσελ έχουμε δείγματα της συνθετικής της γραφής.

Τα χειρόγραφα της Φάννυ Μέντελσον βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη του Βερολίνου και αποτελούν μέρος του Αρχείου Μέντελσον, μιας ολοκληρωμένης συλλογής με υλικό που σχετίζεται με ολόκληρη την ταλαντούχα οικογένεια Mεντελσον.

Το παλαιότερο χειρόγραφο της Φάννυ είναι το ληντ: "Ihr Töne schwingt euch fröhlich durch die Saiten-Οι ήχοι στροβιλίζονται χαρούμενοι", που η κοπέλα συνέθεσε όταν ήταν 14 ετών.

Το ληντ ως μουσικό είδος κυριαρχεί στη συνθετική δραστηριότητα τη Φάννυ. Είναι το μόνο στο οποίο στάθηκε απολύτως συνεπής σε όλη τη διάρκεια της καριέρας της. Έγραψε πάνω από 250 λήντερ, λίγο περισσότερο αριθμητικά από το μισό του συνόλου των συνθέσεών της.

Ο πατήρ, Αβραάμ Μέντελσον, Wilhelm Hensel

Στο συγκεκριμένο ληντ, παρότι γραμμένο από μια έφηβη, αναδύεται το ιδιαίτερο χάρισμά της, καθώς καταφέρνει με αρμονίες και  μοτίβα κατάλληλα συνδυασμένα να αναδείξει το ποιητικό κείμενο και να σκιαγραφήσει τις εικόνες του.  
Πρόκειται για ένα γλυκό δείγμα της συνθετικής ευρηματικότητας και μουσικής φαντασίας τη Φάννυ, που προμηνύει την αγάπη της για το στροφικό τραγούδι. Απλό, εγκάρδιο, τρυφερό, ευαίσθητο δείγμα, στο οποίο η νεαρή συνθέτις πειραματίζεται με αρμονικό χρωματισμό.

Ένα πολύτιμο φωνητικό διαμαντάκι που η Φάννυ Μέντελσον έγραψε με την ευκαιρία των γενεθλίων του αγαπητού πατέρα της Aβραάμ στις 11 Δεκεμβρίου του 1819. 

Το κείμενο προφανώς είχε γράψει κάποιος φίλος της οικογένειας και κλήθηκαν να μελοποιήσουν και τα δυο αδέρφια, ο 10χρονος Φέλιξ και η κατά τέσσερα χρόνια μεγαλύτερή του, Φάννυ.

Πρώτα ερμηνεύτηκε η σύνθεση του μικρού Φέλιξ, που φέρει τον τίτλο: "Lied zum Geburgtstag des Vaters-Τραγούδι για τα γενέθλια του μπαμπά".
Ο περήφανος Αβραάμ λέγεται πως έσκυψε στο αυτί ενός φίλου που παρεβρίσκετο στη γενέθλια γιορτή και τού είπε:

"Κάποτε ήμουν γιος ενός διάσημου πατέρα, του φιλόσοφου Μωυσή Μέντελσον. Από δω και πέρα θα' μαι πατέρας ενός διάσημου γιου".

Και η σύνθεση της Φάννυ φαίνεται να εντυπωσίασε τον Αβραάμ που καμάρωνε, χωρίς όμως να αφήνει να φανεί ελεύθερα ο ενθουσιασμός του. Ούτε αυτή, ούτε και άλλες συνθέσεις της Φάννυ που ακολούθησαν, στάθηκαν ικανές ώστε να επιτρέψει στην προικισμένη θυγατέρα του να ασχοληθεί με τη μουσική και να αναθεωρήσει τις απόψεις του...

Πάντα, κάτω απ' τα δόντια η απάντησή του ήταν έτοιμη να ειπωθεί:

"Η μουσική ίσως γίνει το επάγγελμα του αδερφού σου, όμως για σένα πρέπει και θα παραμείνει πάντα στολίδι"...

Fanny Mendelssohn: "Ihr Töne schwingt euch fröhlich durch die Saiten":

Η σύνθεση του δεκάχρονου Φέλιξ: "Lied zum Geburgtstag des Vaters":

https://www.hyperion-records.co.uk/Member/Items.aspx

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή το θάνατο σαν σήμερα, 14 Μαΐου του 1847 της Φάννυ Μέντελσον -Χένσελ. 

Η προικισμένη καλλιτέχνις πέθανε στο Βερολίνο μόλις στα 42 χρόνια της από επιπλοκές από εγκεφαλικό που υπέστη κατά την διάρκεια μιας μουσικής πρόβας. 

Θάφτηκε στο Κοιμητήριο της πόλης δίπλα στους γονείς της, εκεί όπου θα τη συναντούσε λίγους μηνες αργότερα και ο αγαπημένος της αδερφός.

(Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τη Φάννυ Μέντελσον. Περιηγηθείτε...)

Teresa Berganza, η "αγαπημένη κόρη" της Μαδρίτης...

 

H Berganza στο ρόλο της Ντοραμπέλα το 1957

Μια σπουδαία φωνή σίγησε για πάντα σήμερα, 13 Μαϊου 2022. 

Η χαρισματικότατη ισπανίδα μεσόφωνος, Τερέζα Μπεργκάνθα, η "Hija Predilecta - Αγαπημένη κόρη" της Μαδρίτης, όπως τη χαρακτήριζαν οι συμπατριώτες της θαυμάστηκε για την φωνητική της ευλυγισία, την υποκριτική της δεινότητα και την σαγηνευτική σκηνική της παρουσία.

"H Teresa Berganza είναι από τις πλέον χαρισματικές ερμηνεύτριες του λυρικού τραγουδιού. Τραγουδά πιστά την παρτιτούρα, με τελειότητα τεχνικής, έκφρασης, ακρίβειας ρυθμού",

 

θα γράψει γι' αυτήν ο αυστηρός μουσικοκριτικός, Harold Schonberg.

Η Τερέζα μικρή είχε εκδηλώσει την επιθυμία να γίνει μοναχή. Πίστευε πως οι σπουδές της στο Ωδείο, όπου διδασκόταν πιάνο, τσέλο, όργανο, μουσική δωματίου και μονωδία θα την προετοίμαζαν να ηγηθεί μιας χορωδίας μοναστηριού ή να διδάξει μουσική σε θρησκευτικό σχολείο.
Όμως, ήταν η δασκάλα της στη φωνητική, που τελικά την έπεισε για το ταλέντο της και ότι θα ήταν κρίμα να αποσυρθεί από την κοσμική ζωή.

H Berganza στο ρόλο της Κάρμεν του Μπιζέ
(.operadeparis.fr)

Υπήρξε σπουδαία ερμηνεύτρια στον Ροσίνι και ήταν εκείνη που συμμετείχε ουσιαστικά στην αναγέννηση των έργων του κρατώντας τους βασικούς ρόλους σε όπερές του λιγότερο ερμηνευμένες. 

"H ερμηνεία της στη λυρική, ανάλαφρη, "λουλουδάτη" μουσική και η ικανότητά της να χρωματίζει λέξεις και φράσεις την καθιστούν την ιδανική τραγουδίστρια του Ροσίνι", θα έλεγε ο διακεκριμμένος άγγλος μουσικοκριτικός, συγγραφέας και παρουσιαστής εκπομπών με θέμα την όπερα, Χάρολντ Ρόζενταλ.

Berganza and Callas

H Tereza Berganza θαυμάστηκε κι από την δική μας Μαρία Κάλλας, η οποία όταν την πρωτάκουσε αναφώνησε: "Πόσο όμορφη φωνή!" υπογραμμίζοντας πως διέθετε μια από τις πιο αιθέριες γυναικείες φωνές όλων των εποχών. Μπορούσε να τραγουδήσει με έναν τρόπο που ηχούσε οικείος και πρωτόγνωρος, ζεστός και αγνός, σχεδόν μυστικιστικός με ένα ηχόχρωμα μοναδικό, που το χρησιμοποίησε με κομψή μουσικότητα, χωρίς υπερβολές.

Επίσης η Berganza ξεχώρισε για την ερμηνεία της ως "Κάρμεν" στην ομότιτλη όπερα του Μπιζέ, αλλά και στον Μότσαρτ.

Η ισπανίδα ερμηνεύτρια κάποτε ομολόγησε ότι θα ήθελε να είχε υπάρξει "ερωμένη του Μότσαρτ, ώστε ο Σαλτσβουργιανός να είχε γράψει γι'αυτήν ένα τραγούδι"...


Με αυτή τη δήλωσή της μάς δίνεται η ευκαιρία να αναφέρουμε ότι η πρώτη επαφή της με τη μουσική ήταν μέσω του Μότσαρτ.
Προερχόταν από μια οικογένεια που λάτρευε τη μουσική. Ο πατέρας της ήταν ερασιτέχνης πιανίστας και άφηνε την μικρή Τερέζα να παίζει πιάνο με το ένα δάχτυλο. Άρχισε λοιπόν να εξασκείται παίζοντας με ένα δάχτυλο τη Σονάτα σε Ντο μείζονα του Μότσαρτ.

Ας θυμηθούμε επίσης πως και το ντεμπούτο της το έκανε σε Μοτσαρτική όπερα.

Ήταν το 1957 στο "Ετσι κάνουν όλες", που υποδύθηκε το ρόλο της Dorabella .
Ενας ρόλος που έγινε η αιτία την επομένη να γραφτεί στις εφημερίδες δίπλα στο ονομά της: "Η μεσόφωνος του αιώνα, γεννιέται".

Πάντα θυμόταν με νοσταλγία αυτό το ρόλο, που άρεσε στην Μπεργκάνθα για την τρέλα που κουβαλούσε.
"Η Ντοραμπέλα ήταν αστεία, πολύ λαμπερή, παθιασμένη. Χάρηκα που την τραγουδησα", έλεγε.

Tην απολαμβάνουμε στην εκφραστικότατη άρια "È amore un ladroncello - Κλέφτης είναι η αγάπη".
Νεανικός ήχος, κεφάτος, μια ερμηνεία που ξεχωρίζει για την ικανότητά της να χρωματίζει λέξεις και φράσεις ...

Teresa Berganza / Cosi fan tutte:

Μπορεί η μεσόφωνος Τερέζα Μπεργκάνθα να διέπρεψε σε οπερατικούς ρόλους των Μότσαρτ, Ροσίνι και άλλων, όμως η "ισπανική" γεμάτη φλόγα χροιά της φωνής της την έχρισαν μοναδική ως ερμηνεύτρια παραδοσιακής ισπανικής μουσικής και τραγουδιών. Υπερασπίστηκε με πάθος την ισπανική μουσική, από τη θαρθουέλα ως τις συνθέσεις των Λόρκα, Γρανάδος ή ντε Φάγια.

Την απολαμβάνουμε σε μια "Sevillana" από τα "Δεκατρία Παλιά Ισπανικά Τραγούδια" του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα.

"Γειά σου Σεβίλια, λένε οι Σεβιλλιάνες

και στην μαντίλια το όνομα σου κεντάνε

γειά σου Σεβίλια

Γειά σου Τριάνα, γειά σας οι Τριανέροι

αχ, την Τριάνα, γειά σας οι Σεβιλλιάνοι

κι οι Σεβιλλιάνες

Παντού το λέω, σ΄ολη τη Μακαρένα

χάρες σαν τις δικές σου, αλλού δε βρήκα

παντού το λέω

Πόσο μ΄ αρέσεις της Σεβίλιας ποτάμι

μες στα πράσινα δέντρα και στ΄ασπρα σπίτια

πόσο μ΄ αρέσεις"

Sevillanas, F.G. Lorca

Ερμηνελύει η Teresa Berganza, στην κιθάρα ο Narciso Yepes:

 

thioudakis και 33 ακόμη