Στην απλότητα του πρωινού φωτός, εκεί όπου ο ήλιος απλώνεται και λούζει την πλάση, κρύβεται κάτι βαθύτερο από μια όμορφη εικόνα. Κάθε ανατολή μοιάζει σαν ήρεμη υπόσχεση αναγέννησης της φύσης, αλλά και του εσωτερικού μας κόσμου.
Η μέρα ξεκινά απαλά, οι σκιές υποχωρούν, οι ήχοι γίνονται πιο καθαροί...Μέσα σε αυτή τη διακριτική αρμονία, οι σκέψεις βρίσκουν χώρο να ηρεμήσουν και να ωριμάσουν. Γιατί η ομορφιά δεν είναι ποτέ μόνο αυτό που βλέπουμε, είναι αυτό που νιώθουμε να αφυπνίζεται μέσα μας, μια αδιόρατη κίνηση της ψυχής προς το φως.
Στο ξεκίνημα της φωτεινής, ανοιξιάτικης μέρας, ας θυμηθούμε πως "μια νέα ανατολή δεν είναι μόνο φως στον ουρανό, αλλά και φως μες στην ψυχή".... Κι αυτή η εσωτερική ανατολή συχνά βρίσκει τρυφερή έκφραση στην ποίηση και τη μουσική...
"Morgenständchen - Πρωινή Σερενάτα"
"Στις κορφές των δέντρων πνέουν δροσεροί άνεμοι,
κι από μακριά ακούγεται το τραγούδι των πηγών,
μέσα στη σιωπή των φαραγγιών
αντηχεί η φωνή του δάσους και το κελάηδημα των πουλιών.
Ντροπαλά όνειρα, σύντροφοι του παιχνιδιού,
ανεβαίνουν με το πρώτο φως της αυγής,
στα τρεμάμενα βλαστάρια της κληματαριάς
γλιστρούν μέσα κι έξω από το παράθυρο.
Κι εμείς πλησιάζουμε ακόμη, μισοχαμένοι στο όνειρο,
και με μουσική αποκαλύπτουμε ό,τι στα δέντρα έξω
τραγουδά το απέραντο ανοιξιάτικο τοπίο"
Το παραπάνω ποίημα του Joseph Karl Benedikt μελοποίησε η ευαίσθητη και ταλαντούχα Φάννυ Μέντελσον-Χένσελ και περιλαμβάνεται στον κύκλο "Sechs Lieder, Op. 1". Πρόκειται για μια φωτεινή και λεπταίσθητη σύνθεση που μοιάζει να αιχμαλωτίζει ακριβώς εκείνη τη στιγμή της μετάβασης, όταν η μέρα ξυπνά σιγά-σιγά και ο κόσμος αναπνέει ξανά.
Στη μουσική της αποτυπώνεται μια αίσθηση ήρεμης αναγέννησης. Το φως απλώνεται, οι ήχοι της φύσης αναδύονται αδιόρατα και όλα κινούνται μέσα σε μια αρμονική, ονειρική ισορροπία. Κι όμως, πέρα από την εξωτερική εικόνα, διακρίνω τον υπαινιγμό της "εσωτερικής ανατολής", εκεί όπου η ψυχή αφυπνίζεται μαζί με τη φύση, βρίσκοντας τη δική της διαύγεια, γαλήνη και λεπτή συγκίνηση.
Ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ γεννήθηκε σε μια αριστοκρατική οικογένεια της τσαρικής Ρωσίας, όπου η αγάπη για τη μουσική ήταν εμφανής. Η επαφή του με το πιάνο ξεκίνησε ήδη από τα τέσσερα του χρόνια και σύντομα φάνηκε το φυσικό του ταλέντο. Σπουδάζοντας στο Κονσερβατουάρ της Μόσχας, διακρίθηκε και τιμήθηκε με Χρυσό Μετάλλιο, ενώ το 1892 ξεκίνησε μια μεγάλη περιοδεία συναυλιών στη Ρωσία, που τον καθιέρωσε σαν νεαρό αλλά εξαιρετικά υποσχόμενο πιανίστα. Η καριέρα του επεκτάθηκε πολύ γρήγορα πέρα από τα σύνορα της Ρωσίας. Την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα έγινε γνωστός στην Ευρώπη, κυρίως στη Μεγάλη Βρετανία, όπου έδωσε σειρά συναυλιών και καθιερώθηκε ανάμεσα στους σημαντικότερους πιανίστες της εποχής. Μετά την Επανάσταση του 1917 εγκαθίσταται μόνιμα στην Ευρώπη και αργότερα στην Αμερική, όπου η φήμη του εκτοξεύτηκε.
Η μουσική του Ραχμάνινοφ διατηρεί βαθιές ρίζες στη ρωσική παράδοση και επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τους Τσαϊκόφσκυ και Ρίμσκυ-Κόρσακωφ. Ακολούθησε τα ρομαντικά τους χνάρια, χωρίς να ενσωματώσει τα στοιχεία της σύγχρονης ρωσικής εθνικής σχολής ή τους νεωτερισμούς Ευρωπαίων συνθετών. Κατάφερε έτσι να δημιουργήσει ένα δικό του, μοναδικό μουσικό στυλ, πλούσιο σε μελωδικά μοτίβα και ορχηστρικά ηχοχρώματα, με κυρίαρχο πρωταγωνιστή το πιάνο, το οποίο χρησιμοποιούσε για να εξερευνήσει κάθε εκφραστική και τεχνική δυνατότητα του οργάνου.
Η μουσική του ξεχωρίζει για τον πλούτο της μελωδίας, τη δραματική ένταση και την ικανότητά της να αποτυπώνει συναισθήματα και εικόνες με φωτεινά ηχοχρώματα. Δεν είναι τυχαίο που έχουν παραλληλίσει την πολύχρωμη άνοιξη, την αναγέννηση της φύσης και τη χαρά που φέρνει, με τη μπυσική του. Πολλοί είναι εκίνοι που δέχτηκαν ότι "όπως τα ρυάκια που ξυπνούν τη γη και φέρνουν ζωή, έτσι και οι νότες του ξυπνούν τις αισθήσεις, μεταφέρουν διάθεση χαράς και ελπίδας και δημιουργούν φωτεινές εικόνες στο νου του ακροατή".
Ο Ραχμάνινοφ δεν υπήρξε μόνο ένας σπουδαίος συνθέτης, αλλά και ένας πιανίστας που με την τεχνική και την εκφραστικότητά του έκανε τη μουσική του ζωντανή, παραστατική και άμεσα συγκινητική, αφήνοντας μια μόνιμη κληρονομιά στη μουσική του 20ού αιώνα.
Ανάμεσα στα σπουδαία έργα του Ραχμάνινοφ ξεχωρίζουν οι περίπου 85 ρομάντζες του, όπου τα εκφραστικά φωνητικά μέρη συνυφαίνονται με τα εξαιρετικά πιανιστικά του χαρίσματα. Αυτά τα έργα αποτελούν σημαντική συμβολή της Ρωσίας στο μεγάλο κύμα ρομαντικών τραγουδιών του 19ου αι, ενώ μέσα απ' αυτά μπορούμε να πούμε ότι ο Ραχμάνινοφ καλλιέργησε τον μουσικό "κήπο" που κληρονόμησε από τον Τσαϊκόφσκυ. Όπως και ο δάσκαλός του, έτσι και ο Ραχμάνινοφ επεδίωξε να αποδώσει την ουσία και τη διάθεση του ποιητικού κειμένου σε φωτεινές, μελωδικές εικόνες, διανθίζοντάς τες με χρώμα και ένταση. Αξιοσημείωτο είναι ότι, μετά την οριστική του αναχώρηση από τη Ρωσία στα τέλη του 1917, δεν συνέθεσε ποτέ ξανά ρωσικά τραγούδια.
Από τους κύκλους τραγουδιών του ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο "Op. 14", ένα σύνολο 12 τραγουδιών σε ποίηση διαφόρων ποιητών, που συνέθεσε το 1895.
Θα απολαύσουμε το Νο.11 με τίτλο "Весенние воды - Ανοιξιατικά Νερά" σε Μι ύφεση μείζονα, σε ποίηση του Φιόντορ Τιούτσεφ.
"Τα χωράφια ακόμα σκεπάζει χιόνι λευκό. Μα ήδη κυλούν με ανοιξιάτικη διάθεση τα ρυάκια τρέχοντας ξυπνούν τη νυσταγμένη όχθη, λαμπυρίζουν και φωνάζουν δυνατά.
Φωνάζουν σε κάθε γωνιά:
"Έρχεται η Άνοιξη, η Άνοιξη έρχεται !"
και μείς είμαστε οι αγγελιοφόροι της
Μας έστειλε να προετοιμάσουμε το δρόμο της.
"Έρχεται η Άνοιξη, η Άνοιξη έρχεται !"
Κι οι ήσυχες, ζεστές μέρες του Μαγιού
ακολουθούν την Άνοιξη,
σαν να χορεύουν γύρω της
σ' έναν ροδαλό, λαμπερό κύκλο χαράς"
Η συνοδεία του πιάνου είναι χαρακτηριστική με τα δάκτυλα να ανεβοκατεβαίνουν με γρήγορα αρπέζ σε όλη την εκταση του πληκτρολογίου, αποτυπώνοντας την κίνηση των χειμάρρων, δημιουργώντας αίσθηση ροής...
O Σιμπέλιους με τη σύζυγό του, Άινο στον κήπο τους στην Αϊνόλα
Η 21η Μαρτίου, ημέρα της εαρινής ισημερίας, φέρνει μαζί της εκείνη τη λεπτή μετατόπιση του φωτός που σηματοδοτεί την αρχή της άνοιξης. Μια υπόσχεση αναγέννησης, ισορροπίας και εσωτερικής αφύπνισης. Η φύση ξυπνά αθόρυβα και μέσα από τα πρώτα, ταπεινά άνθη της, μας υπενθυμίζει ότι η ομορφιά υπάρχει ακόμη και στα πιο απλά πλάσματα του κόσμου.
Σε αυτή τη σιωπηλή ποίηση της φύσης ανταποκρίνεται ο κύκλος "Blommor(Λουλούδια), Op. 88" του Γιαν Σιμπέλιους, βασισμένος σε ποιήματα του Johan Ludvig Runeberg. Εδώ, τα λουλούδια δεν αποτελούν απλά στοιχεία του τοπίου, αλλά γίνονται φορείς συναισθημάτων, μικρές εστίες ζωής που καθρεφτίζουν την ανθρώπινη ψυχή.
Με πληθωρικό λόγο, φαντασία και ευαισθησία, τα τρυφερά ποιήματα του Ρούνεμπεργκ μελοποιήθηκαν από τον Σιμπέλιους το 1917. Ποιητής και συνθέτης επιλέγουν κυρίως αγριολούλουδα της οικογένειας της εύθραυστης ανεμώνης, μικρά, ευαίσθητα και ταπεινά άνθη που συμβολίζουν την παροδικότητα της ομορφιάς και της ζωής.
Να θυμίσουμε πως ο Σιμπέλιους αγαπούσε βαθιά τη φύση και τα φινλανδικά τοπία συχνά γίνονταν η έμπνευσή του. Ο βιογράφος του σημειώνει χαρακτηριστικά:
Σιμπέλιους: περπατώντας στους ανοιξιάτικους αγρούς
"Ο Σιμπέλιους ανταποκρίθηκε εξαιρετικά στις διαθέσεις της φύσης και στις αλλαγές των εποχών. Σάρωνε τους ουρανούς με τα κιάλια του για να παρακολουθήσει τις αγριόχηνες που πετούσαν πάνω από τη λίμνη, άκουγε το κράξιμο των γερανών και απολάμβανε τις κραυγές τους, που αντηχούσαν στις ελώδεις εκτάσεις της Αϊνόλα. Κυριευόταν από θαυμασμό για τα φθινοπωρινά χρώματα, αλλά κυρίως εκστασιαζόταν από τα χρωματικά πιτσιλίσματα που δημιουργούσαν τα αγριολούλουδα στο γήινο χαλί τις πρώτες μέρες της άνοιξης..."
1. Η μουσική διαδρομή ξεκινά με το "Blåsippan(μπλε ανεμώνη)", ένα από τα πρώτα άνθη της άνοιξης, που εμφανίζεται σαν δειλή αλλά αποφασιστική υπόσχεση ζωής.
"Όποια ευλογία έρχεται από τον ουρανό
Τη μαρτυράς εσύ στα χείλη της γης
Εσύ, πρώιμο άνθος της άνοιξης, λαμπρό! Αποκαλύπτεις την ομορφιά της ζωής και ψηλά στρέφεις το βλέμμα σου με τα κυανά, σαν τ' ουρανού, μάτια σου"
2. Στο "De bägge rosorna (Τα δυο ρόδα)", η ομορφιά αποκτά δυαδικότητα -αγάπη και πάθος...αθωότητα και εμπειρία-
"Ρόδο, ναι, το άλικο ρόδο ειν' το πιο λαμπρό στο στεφάνι των λουλουδιών ο ουρανός δανείζεται το χρώμα του για να στολίσει τα ύψη του.
Ομως και το λευκό έχει τη δική του χάρη Μα τι ομορφιά, όταν τα δύο μαζί,
ανθίζοντας στα μάγουλα της αθωότητας, αποκαλύπτουν το ένα, την ομορφιά του άλλου!"
3. ...ενώ στο "Vitsippan(Λευκή ανεμώνη)" η λευκότητα γίνεται αθωότητα και αφορμή για προειδοποίηση:
"Δες τη λευκή ανεμώνη πόσο όμορφη είναι, μα αλίμονο, πόσο εύθραυστη! Σχεδόν πριν την πιάσεις στα χέρια σου πεθαίνει μέσα τους. πρόσεχε, όμορφο κορίτσι, μην αφήσεις, από τα χείλη του γητευτή φιλημένη, να μαραθείς όπως αυτή"
4. Το "Sippan(Ανεμώνη ή πρίμουλα)" στέκεται διακριτικά. Ένα μικρό, εύθραυστο άνθος χωρίς αυστηρή ταυτότητα, που συνδέεται με την αφοσίωση, την υπομονή και την πίστη.
"Ανεμώνη, πρώτο λουλούδι της άνοιξης, σε διαλέγω για να σε δώσω σ' αυτήν που αγαπώ, σ' αυτήν που κρυώνει! Αν σε διάλεγα, θα σ' έδινα, λέγοντας: "Κοντά στην άκρη του χιονιού, ω κορίτσι, Το πρώτο λουλούδι της άνοιξης βλασταίνει, όπως στον πάγο της καρδιάς σου δίπλα, ανθίζει η πιστή μου αγάπη Τρέμει στο κρύο του χειμώνα, όμως ούτε δειλιάζει, ούτε εγκαταλείπει"
5. Έπειτα, το "Törnet(Αγκάθι)", εισάγει την αναπόφευκτη σκιά, την πληγή που συνοδεύει κάποιες φορές την ομορφιά.
"Αγκάθι, αδελφικό φυτό, τυλιγμένο στον χειμωνιάτικο πάγο, ξεχασμένο, σκεπασμένο από αγκάθια, μισητό. Μα σκέφτομαι: όταν έρθει η άνοιξη, θα ξεδιπλώσεις φύλλα και ρόδα.
Κανένα άλλο φυτό στη γη δεν είναι τόσο γλυκό όπως εσύ.
Ω, πόσοι αγκαθωτοί βλαστοί
στη φύση δεν στέκουν γυμνοί,
αλλά χρειάζονται μόνο αγάπη,
μόνο μια αχτίδα καλοσύνης,
για να ντυθούν με ρόδα
και να γεμίσουν κάθε πλάσμα, χαρά!"
Περίπατος στην εξοχή με ανθισμένες ανεμώνες μια ανοιξιάτικη μέρα
6. Και τέλος, στο "Blommans öde", η μοίρα του λουλουδιού γίνεται στοχασμός πάνω στη φθορά και την ολοκλήρωση. Η άνθηση δεν είναι, παρά ένα στάδιο σε μια κυκλική πορεία, όπου η αρχή και το τέλος συνυπάρχουν.
"Παιδί της άνοιξης, θύμα των αναπάντεχων ανέμων, λουλούδι, πες μου, γιατί κυλά το δάκρυ στα τρυφερά σου μάγουλα;
"Ο ήλιος δύει,
και ακούω τη φωνή της καταιγίδας",
αποκρίνεται το τρυφερό άνθος,
κι έτσι χτυπιέται, σπάει και μαραίνεται"
Έτσι, ο κύκλος δεν περιγράφει την άνοιξη, την ερμηνεύει. Από το πρώτο δειλό άνθος έως τη συνειδητοποίηση της φθαρτότητας, ξεδιπλώνεται μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία, όπου η ευτυχία -όπως και τα λουλούδια- είναι εύθραυστη, στιγμιαία, αλλά γι’ αυτό ακριβώς, πολύτιμη...
[Σημείωση: Οι φωτογραφίες του Σιμπέλιους, που συνοδεύουν το κείμενο, είναι από το λεύκωμα του Σαντέρι Λέβας, φινλανδού συγγραφέα και φωτογράφου, φίλου και προσωπικού γραμματέα του συνθέτη.]
Κάθε χρόνο στα μέσα του Μάρτη, γύρω στις 12 του μήνα, σε διάφορες περιοχές του Μεξικού αλλά και σε κοινότητες ιθαγενών σε όλο τον κόσμο, αναβιώνει η αρχαία γιορτή της Πρωτοχρονιάς των Αζτέκων. Η γιορτή αυτή, γνωστή ως Yancuic Xihuitl, έχει τις ρίζες της στην προκολομβιανή εποχή και εξακολουθεί να τελείται έως σήμερα με έντονο τελετουργικό χαρακτήρα. Τη νύχτα, το σκοτάδι φωτίζεται από κεριά, ενώ στον ουρανό εκτοξεύονται λαμπερά πυροτεχνήματα. Ντυμένοι με πολύχρωμες παραδοσιακές ενδυμασίες, οι χορευτές εκτελούν τελετουργικούς χορούς, συνοδευόμενοι από μουσική και τραγούδι, όπως ακριβώς γινόταν αιώνες πριν.
Οι λέξεις "Yancuic Xihuitl"σημαίνουν "νέος κύκλος του χρόνου". Για τους Αζτέκους η αρχή του χρόνου δεν ήταν μια απλή αλλαγή στο ημερολόγιο. Ήταν η στιγμή κατά την οποία ο κόσμος επανεκκινείται, ανανεώνεται. Η γη ξαναβρίσκει τη γονιμότητά της, η βλάστηση επιστρέφει και η ζωή αρχίζει πάλι να ανθίζει. Αυτή η ιδέα της αναγέννησης συνδέεται συμβολικά με τον θεό Xochipilli, τον θεό των λουλουδιών, της άνοιξης και της ζωτικής δύναμης της φύσης.
Στην κοσμολογία των Mεξικανών, τα λουλούδια (xοchitl) κατείχαν ιδιαίτερη θέση.Συμβόλιζαν τη ζωή που αναγεννάται, την ομορφιά της δημιουργίας, αλλά και την ιερή προσφορά προς τους θεούς. Ο Xochipilli θεωρούνταν προστάτης αυτής της άνθισης. Έτσι, στην αρχή κάθε νέου κύκλου του χρόνου, η ίδια η "άνθιση του κόσμου" φαινόταν να τελείται υπό την προστασία του. Ο συμβολισμός γίνεται σχεδόν αυτονόητος...Νέος χρόνος, αναγέννηση του κόσμου, άνθιση της ζωής, όλα οδηγούν στον κόσμο του Xochipilli. Η Πρωτοχρονιά των Αζτέκων σηματοδοτεί την αναγέννηση του χρόνου, και ο θεός των λουλουδιών να ενσαρκώνει τη δύναμη που κάνει τον νέο κύκλο της ζωής να ανθίσει.
Η μορφή του θεού αυτού ενέπνευσε και τη νεότερη καλλιτεχνική δημιουργία. Το έργο "Xochipilli", με υπότιτλο "Μια φανταστική μουσική των Αζτέκων", είναι μια σύνθεση που έγραψε το 1940 ο σπουδαίος Μεξικανός συνθέτης Carlos Chávez για μικρό σύνολο οργάνων, τέσσερα πνευστά και έξι κρουστά, με αφορμή μια μεγάλη έκθεση που διοργανώθηκε στο ΜΟΜΑ της Ν.Υόρκης με τίτλο "Είκοσι Αιώνες Μεξικανικής Τέχνης".
Στο έργο αυτό ο Τσάβες επιχείρησε να αποδώσει τον ηχητικό κόσμο της προκολομβιανής Μεσοαμερικής, χρησιμοποιώντας ποικιλία κρουστών οργάνων, αρκετά από τα οποία έχουν αζτεκική προέλευση, όπως το τεπονάτσλι, το ουεουέτλ και το ομιχικάχουαζτλι. Μουσικά, η σύνθεση οργανώνεται σε τρία βασικά μέρη και ακολουθεί τη μορφή Α-Β-Α΄ με δύο ζωηρά εξωτερικά τμήματα να περιβάλλουν ένα πιο αργό και στοχαστικό κεντρικό μέρος.
Μέσα απ' αυτή τη μουσική δημιουργία, η μορφή του Xochipilli συνδέεται με τις γιορτές της αζτεκικής Πρωτοχρονιάς, όταν ο κόσμος θεωρούνταν ότι ανανεώνεται και η φύση αρχίζει πάλι ν' ανθίζει. Με αυτή τη σύνθεση, ο Τσάβες, εκτός από την ανάκληση ενός αρχαίου θεού επιχειρεί να ζωντανέψει τον τελετουργικό και ποιητικό κόσμο ενός πολιτισμού όπου η μουσική, η φύση και η αναγέννηση του χρόνου αποτελούσαν μία και αδιαίρετη εμπειρία.
Σήμερα, πρώτη ημέρα του Μαρτίου, το ημερολόγιο σηματοδοτεί το αθόρυβο αλλά αμετάκλητο πέρασμα από τον χειμώνα στην άνοιξη. Οι μέρες αρχίζουν να επιμηκύνονται, το φως αποκτά μεγαλύτερη διαύγεια και η φύση, ύστερα από μια μακρά περίοδο σιωπής και ακινησίας, δείχνει τα πρώτα σημάδια αφύπνισης. Κάτω από το φαινομενικά ακίνητο τοπίο, η ζωή επανέρχεται σταδιακά, με λεπτές μεταβολές που προαναγγέλλουν την αναγέννηση. Το κρύο υποχωρεί, οι ήχοι πληθαίνουν και η γη ετοιμάζεται να δεχθεί ξανά την κίνηση και το φως. Αυτή η μεταβατική στιγμή, όπου το παλιό αποσύρεται και το νέο αναδύεται με προσεκτική αλλά αδιάκοπη ορμή, αποτελεί διαχρονική πηγή έμπνευσης για την τέχνη και ιδιαίτερα για τη μουσική, η οποία συχνά επιχειρεί να αποδώσει τον παλμό και τη ροή της φύσης μέσα από τον ήχο. Σε αυτό ακριβώς το σημείο συνάντησης ανάμεσα στην ακινησία του χειμώνα και τη ζωντάνια της άνοιξης τοποθετείται και η 2η Συμφωνία με τον τίτλο "In the Spring" του John Knowles Paine, ένα έργο που μεταφράζει τη φυσική αυτή μετάβαση σε συμφωνική αφήγηση...
Πορτραίτο του συνθέτη
Η σύνθεση,που χρονολογείται γύρω στο 1874, συγκαταλέγεται στα πιο γνωστά και αντιπροσωπευτικά συμφωνικά έργα του συνθέτη και κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία της αμερικανικής λόγιας μουσικής του 19ου αιώνα. Ο Paine υπήρξε κεντρική φυσιογνωμία της λεγόμενης Πρώτης Σχολής της Βοστώνης και ένας από τους πρώτους Αμερικανούς συνθέτες που επιδίωξαν με συνέπεια τη δημιουργία συμφωνικής μουσικής σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Το έργο, το οποίο χρονολογείται γύρω στο 1874, ανήκει στο είδος της συμφωνικής εισαγωγής.
Η συμφωνία είναι προγραμματικό έργο, εμπνευσμένο από την άνοιξη ως σύμβολο αναγέννησης, ανανέωσης και αισιοδοξίας. Παρότι δεν ακολουθεί ένα αυστηρά καθορισμένο αφηγηματικό σχήμα, διαμορφώνει μουσικές εικόνες και ατμόσφαιρες που παραπέμπουν στο ξύπνημα της φύσης, στη φρεσκάδα της, καθώς και στη βαθμιαία μετάβαση από ήπιες, εσωστρεφείς καταστάσεις σε πιο φωτεινές και δυναμικές μουσικές εκφράσεις. Η εξέλιξη της μουσικής αντικατοπτρίζει τη φυσική ροή και μεταβολή των εποχών.
Σε υφολογικό επίπεδο, το έργο φέρει έντονα τα χαρακτηριστικά του γερμανικού ρομαντισμού, με σαφείς επιρροές από συνθέτες όπως ο Mέντελσον και ο Σούμαν. Διακρίνεται για την καθαρή και ισορροπημένη μορφή του, την προσεγμένη αντίστιξη και την επιδέξια επεξεργασία του θεματικού υλικού. Τα λυρικά θέματα συνδυάζονται με ζωηρούς ρυθμούς και φωτεινή, διαυγή ενορχήστρωση, ενώ διατηρείται μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ακαδημαϊκή πειθαρχία και την ποιητική, εκφραστική διάθεση.
Στη συνέχεια εστιάζουμε στο πρώτο μέρος της συμφωνίας (Adagio sostenuto - Allegro ma non troppo / Departure of Winter - Awakening of Nature), το οποίο λειτουργεί ως μια αργή, προγραμματικού χαρακτήρα ενότητα και αποδίδει μουσικά την αποχώρηση του χειμώνα και το σταδιακό ξύπνημα της φύσης.
Η μουσική αρχίζει σε αργό τέμπο, με περιορισμένη ρυθμική κίνηση και μεγάλες χρονικές αξίες, δημιουργώντας αίσθηση στασιμότητας και βαρύτητας. Η αρμονική γλώσσα κινείται σε ελάσσονες ή ασαφείς τονικές περιοχές, με χρωματικές μεταβάσεις και καθυστερήσεις που ενισχύουν το σκοτεινό και ψυχρό κλίμα. Η ενορχήστρωση επικεντρώνεται στις χαμηλές φωνές της ορχήστρας, όπως τα βιολοντσέλα, τα κοντραμπάσα, τα φαγκότα και τα κόρνα, σχηματίζοντας μια συμπαγή, χειμωνιάτικη ηχητική μάζα. Τα θεματικά μοτίβα είναι κυρίως καθοδικά και περιορισμένου μελωδικού εύρους, αποπνέοντας αίσθηση κόπωσης και αργής υποχώρησης.
Σταδιακά αναδύεται ένα μεταβατικό σημείο, στο οποίο ο συνθέτης αρχίζει να διαρρηγνύει το χειμωνιάτικο τοπίο. Η μουσική κίνηση αυξάνεται διακριτικά, οι αξίες μικραίνουν και στα έγχορδα εμφανίζονται ανιούσες μελωδικές γραμμές, ενώ η αρμονία μετατοπίζεται προς φωτεινότερες, συγγενικές ματζόρε περιοχές. Σε αυτό το πλαίσιο κάνουν την εμφάνισή τους τα ξύλινα πνευστά, κυρίως το φλάουτο και το όμποε, με σύντομες και ανάλαφρες φράσεις που λειτουργούν ως πρώτα σημάδια ζωής, υποδηλώνοντας την αποχώρηση του χειμώνα.
Το ξύπνημα της φύσης αποδίδεται με πιο ζωηρό τέμπο και σαφέστερη παλμικότητα. Η τονικότητα σταθεροποιείται σε ματζόρε και οι αρμονίες αποκτούν μεγαλύτερη καθαρότητα. Εμφανίζονται νέα, πιο τραγουδιστά μελωδικά στοιχεία με ανιούσα κατεύθυνση και ευρύτερο μελωδικό εύρος, τα οποία δεν έχουν ακόμη θριαμβευτικό χαρακτήρα, αλλά αποπνέουν φρεσκάδα και ευθραυστότητα, όπως η πρώιμη άνοιξη. Η ενορχήστρωση διάφανη, με κυρίαρχο ρόλο στα φλάουτα, τα όμποε και τα πρώτα βιολιά, ενώ η ηχητική πυκνότητα μειώνεται, αφήνοντας χώρο στο φως και την κίνηση. Συνολικά, ο Paine δεν παρουσιάζει την άνοιξη με τη μορφή απότομης έκρηξης, αλλά σαν φυσική εξέλιξη, κατά την οποία το σκοτάδι και η ακινησία του χειμώνα μετασχηματίζονται σταδιακά σε ζωντάνια, ροή και αισιοδοξία.
Θα πρέπει να τονίσουμε τη σπουδαιότητα της σύνθεσης "In the Spring", καθώς θεωρείται ένα από τα πιο επιτυχημένα πρώιμα αμερικανικά συμφωνικά έργα και ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας των Αμερικανών συνθετών του 19ου αιώνα να σταθούν ισότιμα απέναντι στην ευρωπαϊκή μουσική παράδοση. Παράλληλα, αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα του προσωπικού ύφους του Paine, το οποίο συνδυάζει σοβαρότητα, καλλιέργεια και εκφραστικότητα και συμβάλλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση της αμερικανικής συμφωνικής γραφής.
Ο χειμώνας υποχωρεί σιγά σιγά, αφήνοντας πίσω του τη σιωπή και τη στασιμότητα, ενώ η φύση ξυπνά με διστακτικά αλλά ζωηρά σημάδια ζωής, φίλοι μου! Η άνοιξη έρχεται, γεμάτη φως, χρώματα και φρεσκάδα...Ας αφήσουμε τη μουσική του Paine να μας οδηγήσει σ' αυτή την πορεία από τη σιωπή του χειμώνα στη ζωντάνια της νέας εποχής και ας υποδεχτούμε τη μέρα με ανανεωμένη διάθεση, αισιοδοξία και έμπνευση...
John Knowles Paine: "Symphony No. 2, Op. 34 "In the Spring"
Ο Γάλλος ζωγράφος Jules Bastien-Lepage αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του νατουραλισμού στη ζωγραφική του 19ου αιώνα.
Γεννήθηκε στο μικρό χωριό Νταμβιλέ της Λωρραίνης, μια περιοχή που διαμόρφωσε βαθιά το καλλιτεχνικό του όραμα. Από νεαρή ηλικία, ο Bastien-Lepage εκδήλωσε έντονο ενδιαφέρον για τη φύση και τους ανθρώπους της υπαίθρου, αντλώντας έμπνευση από το περιβάλλον του και τις απλές καθημερινές στιγμές των αγροτών. Η ζωγραφική του χαρακτηρίζεται από μία μοναδική συνύπαρξη ρεαλισμού και λυρισμού -η λεπτομερής απεικόνιση των μορφών και των τοπίων συνδυάζεται με μια ευαίσθητη ατμόσφαιρα, που αποδίδει το συναίσθημα και την πνευματικότητα των θεμάτων του.
Παρά τη σύντομη ζωή του, καθώς πέθανε πρόωρα σε ηλικία μόλις 36 ετών από φυματίωση, ο Bastien-Lepage άφησε ένα ισχυρό αποτύπωμα στη γαλλική και ευρωπαϊκή τέχνη, επηρεάζοντας σημαντικά τόσο τους σύγχρονούς του όσο και μεταγενέστερους ζωγράφους, και ενισχύοντας τη μετάβαση από τον ρομαντισμό και τον ακαδημαϊσμό προς τον νατουραλισμό και τον ρεαλισμό.
Σήμερα παρουσιάζουμε το εμβληματικό εικαστικό του έργο "La Chanson du Printemps - Το Τραγούδι της Άνοιξης", το οποίο αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη επιτυχία του καλλιτέχνη και το ορόσημο που τον καθιέρωσε ως έναν από τους πρωτοπόρους του νατουραλισμού.
Ο πίνακας απεικονίζει μια νεαρή αγρότισσα καθισμένη στην άκρη ενός πυκνού δάσους, με φόντο μια φωτεινή πεδιάδα που απλώνεται μέχρι ένα μικρό χωριό με κεραμοσκεπές, προσφέροντας μια γαλήνια και ειδυλλιακή αίσθηση υπαίθρου. Στα πόδια της κοπέλας βρίσκεται ένα καλάθι γεμάτο βιολέτες, σύμβολα της άνοιξης και της αναγέννησης. Το βλέμμα της είναι γεμάτο γαλήνη και προσμονή, σαν να ψιθυρίζει ή να τραγουδά τη ζωντάνια και την ελπίδα που φέρνει η εποχή. Πίσω της, ο ζωγράφος ενσωματώνει διακριτικά αλληγορικά στοιχεία. Μικρά φτερωτά πλάσματα, που μοιάζουν με ερωτιδείς ή πνεύματα της φύσης, προσφέρουν στην κοπέλα άνθη και σύμβολα ανανέωσης, συνδέοντας το έργο με έναν ποιητικό και μυθολογικό κόσμο. Η σύνθεση ισορροπεί ανάμεσα στον αυστηρό ρεαλισμό και την αλληγορική διάσταση, δημιουργώντας μια έντονη αίσθηση ζωντάνιας και ομορφιάς.
Η παλέτα του ζωγράφου χαρακτηρίζεται από φωτεινά, ζεστά χρώματα και απαλό, φυσικό φωτισμό που αναδεικνύουν την ευφορία της φύσης μετά τον χειμώνα και την εσωτερική ανάταση της νεότητας. Η κοπέλα δεν είναι απλώς μια φιγούρα μέσα στο τοπίο· αντιπροσωπεύει την ανθοφορία της ζωής, τη χαρά, την ελπίδα και την προσμονή για το μέλλον.
Το έργο εκτέθηκε στο Σαλόνι του Παρισιού το 1874, όπου γνώρισε θερμή υποδοχή από κοινό και κριτικούς, σηματοδοτώντας την είσοδο του Bastien-Lepage στο επίκεντρο της καλλιτεχνικής σκηνής και την εδραίωσή του ως σημαντικού εκφραστή του νατουραλισμού.
Βοuguereau: "Chansons de printemps"
Η επιτυχία αυτή άνοιξε τον δρόμο για τη συνέχεια της καριέρας του, η οποία, παρά τη σύντομη διάρκεια της, άφησε ανεξίτηλο στίγμα στην ιστορία της ευρωπαϊκής ζωγραφικής.
Η ομότιτλη μουσική σύνθεση "Chanson de printemps" της Γαλλίδας μεταρομαντικής συνθέτριας, Mel Bonis, αποτυπώνει με ευαισθησία και βαθιά λυρικότητα την ατμόσφαιρα του πίνακα του Jules Bastien-Lepage, όπου κυριαρχεί η γαλήνη και η αναγέννηση της φύσης κατά την άνοιξη. Η μουσική της Bonis, με τις ρομαντικές και τρυφερές της μελωδίες, συμπληρώνει ιδανικά την εικόνα της νεαρής αγρότισσας που, σαν να τραγουδά, αποδίδει την αισιοδοξία και τη ζωτικότητα της εποχής.
Η σύνθεση γράφτηκε για μεσόφωνο και πιάνο, με στίχους που είτε ανήκουν στην ίδια τη Mel Bonis είτε στον γάλλο ποιητή Édouard Guinand:
Το Τραγούδι της Άνοιξης
"Να τη, η μέλισσα, που τριγυρνά,
σε λιβάδια ανθισμένα, με χρώματα ζωηρά.
Μες στο κορμί της, το βασίλειο των λουλουδιών
στάζει νέκταρ θεϊκό, ευλογημένο.
Κι όταν μες στη νύχτα κράζει η κουκουβάγια
νεράιδες γλιστρούν στο ξέφωτο του δάσους
οι λευκές τους μορφές καθρεφτίζονται στη σκοτεινή λιμνούλα,
όπου κοιμάται ήσυχα ένα νούφαρο.
Με το χάραμα, ο κορυδαλλός
ανεβαίνει ψηλά τραγουδώντας.
Σχίζει τον αέρα με χαρά
κι ύστερα χάνεται στο φως τ' ουρανού.
Κι όταν φτάνει το μεσημέρι,
μια σφήκα παιχνιδίζει στη ζεστή ηλιαχτίδα.
Τι γλυκό το όνειρο. Νανανουρίζει το βουητό της,
καθώς κυματίζει στον αέρα της άνοιξης"
(ελεύθερη απόδοση δική μου από τα αγγλικά)
J. W. Waterhouse: "To τραγούδιτηςάνοιξης"
Το έργο διακρίνεται για την μελωδική του γραφή, η οποία εκπέμπει έντονο ρομαντισμό και ευαισθησία, ενώ οι αρμονίες του αναδεικνύουν με εξαιρετική λεπτότητα την αίσθηση της άνοιξης και της φυσικής ανανέωσης. Η δημιουργία εντάσσεται στην παράδοση του γαλλικού ρομαντισμού, επηρεασμένη από μεγάλους συνθέτες όπως ο Gabriel Fauré και ο Ernest Chausson. Μέσα από μια πλούσια και εκφραστική γραφή, η Bonis καταφέρνει να δημιουργήσει ένα έργο γεμάτο ζωντάνια και φρεσκάδα, όπου η μουσική ρέει απαλά, αποδίδοντας την ομορφιά και τη μαγεία της φύσης που ξυπνά μετά τον χειμώνα.
Με αυτή τη σύνθεση, η Mel Bonis δεν περιορίζεται στο να συνοδεύσει την εικόνα της άνοιξης, αλλά αναδεικνύει τη βαθύτερη συναισθηματική διάσταση της εποχής, μεταφέροντας στον ακροατή το αίσθημα της ελπίδας, της ανανέωσης και της αέναης ζωής. Το έργο αυτό αποτελεί μία ζωντανή μουσική ωδή στην άνοιξη, που εναρμονίζεται με το εικαστικό όραμα του Bastien-Lepage και προσφέρει μια πολυδιάστατη αισθητική εμπειρία, όπου η ζωγραφική και η μουσική συναντιούνται για να υμνήσουν το θαύμα της φύσης.
Ένα από τα δέντρα με πλούσια ανθοφορία την άνοιξη είναι η σουρβιά της οικογένειας των ροδοειδών ...
Συχνά αποκαλείται "δέντρο που δεν γερνάει ποτέ", καθώς δεν ψηλώνει πάρα πολύ όπως άλλα δέντρα της οικογένειας, μηλιές, αχλαδιές, κερασιές κλπ...
"Τοπίο με σουρβιές", Γιάτσεκ Μαλτσέφσκι
Οι καρποί του στο τέλος του καλοκαιριού είναι εντυπωσιακοί, κόκκινοι σφαιρικοί, σαν μικρά μούρα, όμως περισσότερο εντυπωσιάζει η θέα του την άνοιξη, που τα μικροσκοπικά λευκά λουλούδια του, με πέντε πέταλα το καθένα και πολλά σε αριθμό, κρέμονται σε πλούσιες φούντες δημιουργώντας φαντασμαγορική εικόνα του δέντρου την Απριλιάτικη περίοδο, που βρίσκεται σε πλήρη ανθοφορία.
Στις σκανδιναβικές χώρες, το δέντρο θεωρούνταν ιερό και ονομαζόταν "βοήθεια για τον Θορ", καθώς πίστευαν ότι κάποτε έσωσε τη ζωή του θεού όταν εκείνος παρασύρθηκε σε ποτάμι που έρεε ορμητικά προς τον Άδη. Ο Θορ κατάφερε να πιαστεί από το δέντρο, που φύονταν στις όχθες του ποταμού και να σωθεί από σίγουρο πνιγμό. Είναι επίσης δέντρο που συχνά αναφέρεται σε παραμύθια και λαϊκούς θρύλους με μαγικές ιδιότητες και πως προστατεύει από μάγια, ξωτικά, το κακό το μάτι κι ακόμα πως εγγυάται την ευημερία σε κείνον που το έχει στο περιβόλι ή την αυλή του.
Λόγω των πανέμορφων λευκών λουλουδιών του, η σουρβιά θεωρείται και "δέντρο των νεράιδων".
Σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία, όταν κάποια μέρα η οινοχόος των Ολύμπιων θεών, Ήβη γλίστρησε, έπεσε από τα χέρια της το κύπελλο με το θεϊκό νέκταρ, το οποίο πρόλαβαν και έκλεψαν οι δαίμονες. Τότε οι Θεοί έστειλαν έναν αετό να το βρει και να το φέρει πίσω. Κατά τη διάρκεια των μαχών, ο αετός τραυματίστηκε. Τα φτερά και το αίμα του έπεσαν στη γη κι έγιναν δέντρο. Ήταν η σουρβιά, με φύλλα σε σχήμα φτερού και καρπούς μικρούς και κατακόκκινους σαν σταγόνες αίματος.
"Όταν ανθίζει η σουρβιά-Kun pihlaja kukkii" τιτλοφορείται η πρώτη από τις "Πέντε συνθέσεις" του Ζαν Σιμπέλιους που δημοσιεύτηκε το 1921.
Οι "Πέντε συνθέσεις" είναι γνωστές και ως "Δέντρα", καθώς κάθε σύνθεση έχει περιγραφικό υπότιτλο με θέμα κάποιο δέντρο.
1:Όταν ανθίζει η σουρβιά
2: Το μοναχικό έλατο
3:Η λεύκα
4:Η σημύδα
5:Η ερυθρελάτη
Ο συνθέτης εκστασιασμένος από την έκρηξη της ανθοφορίας της σουρβιάς, ένα από τα μηνύματα της φύσης για αναγέννηση κι ελπίδα δημιουργεί μια λεπτή, ανάλαφρη πιανιστική μινιατούρα, που μαρτυρά τον πρωτόγνωρο δημιουργικό οίστρο του. Μια σύνθεση που ως μπουμπούκια της άνοιξης προβάλει και βρίσκει έκφραση στα πλήκτρα που άλλοτε γαλήνια, απαλά ηχούν κι άλλοτε μ' ορμή και λάμψη οδηγούν στο εορταστικό ξέσπασμα.
Μην παραξενευτείτε αν δείτε τον τίτλο στα σουηδικά ως "När rönnen blommar". Θυμίζουμε πως ο συνθέτης γεννήθηκε σε οικογένεια που μιλούσε την σουηδική γλώσσα στο τότε ρωσικό Δουκάτο της Φινλανδίας.
Αφεθείτε στο άκουσμα της πιανιστικής σύνθεσης, που διαπνέεται από απέριττη μελωδικότητα και έντονη λυρική διάθεση. Λεπταίσθητες φράσεις εμπλουτισμένες από αρμονίες λειτουργικές. Μετατροπές που πετυχαίνονται μέσα από μικρές επιδέξιες αντιθέσεις, ενισχύοντας τη συναισθηματική παρατήρηση στη φύση, το ονειροπόλημα σε αυτή την εαρινή έκρηξη από ματσάκια λευκολούλουδα του ιερού δέντρου. Μια πλούσια ηχητική εικόνα πλασμένη με τη μαεστρία ενός δημιουργού που αγάπησε πολύ την χώρα του και τα φινλανδικά δάση. Λάτρεψε τη φύση, που είχε πάντοτε ως μούσα και υπηρέτησε πιστά σε όλες τις συνθέσεις του...
Sibelius: "Kun pihlaja kukkii - Όταν ανθίζει η σουρβιά"
Γεννήθηκε κάποτε ένας πολύ όμορφος νέος, γιός του Κινύρα και της Σμύρνας, ο Άδωνις. Η ομορφιά του κατάφερε να μαγέψει την θεά Αφροδίτη, που δεν δίστασε να τον κρύψει σε μια λάρνακα και να τον δώσει στην θεά του κάτω κόσμου, Περσεφόνη, για να τον φυλάξει μακριά από τα βλέμματα των άλλων γυναικών. Όταν όμως κάποια στιγμή τον ζήτησε πίσω, η Περσεφόνη αρνήθηκε να τον παραδώσει θαμπωμένη και αυτή από το κάλλος του Άδωνη. Τότε η Αφροδίτη ζήτησε από τον Δία να παρέμβει. Ο Ζεύς, δίκαιος καθώς ήταν, χώρισε τον χρόνο του Άδωνη, έτσι ώστε έξι μήνες να βρίσκεται με την Αφροδίτη, και άλλους έξι με την Περσεφόνη.
Nicolas-Bernard Lépicié: "Adonis changé en anémone"
Ως γνωστόν, η Αφροδίτη ήταν ζευγάρι με τον Άρη, το θεό του πολέμου. Η αγάπη και ο θαυμασμός της Αφροδίτης για τον Άδωνη προκάλεσε το φθόνο του θεού Άρη κι έτσι, μια μέρα, που ο Άδωνις είχε βγει για κυνήγι, ο θεός του πολέμου έστειλε έναν άγριο κάπρο να σκοτώσει τον όμορφο νέο. Ο Άδωνις λαβώθηκε θανάσιμα από τον κάπρο... Όταν η Αφροδίτη έμαθε το νέο, έκλαψε για πρώτη φορά και μόλις τα θεία της δάκρυα έβρεξαν το χώμα, αμέσως σε κείνο το σημείο ξεφύτρωσαν πανέμορφα άνθη. Άνθη, που η ζωή τους κρατάει λίγο. Όταν ο άνεμος φυσάει κάνει τα μπουμπούκια τους ν' ανθίσουν και ύστερα ένα άλλο ανεμοφύσημα παρασέρνει τα πέταλα μακριά. Έτσι το λουλούδι ονομάστηκε ανεμώνη ή ανεμολούλουδο, επειδή ο άνεμος βοηθάει την ανθοφορία του αλλά και την παρακμή του.
Ο ποιητής Βίωνας γράφοντας το μοιρολόι "ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΔΩΝΗ" αναφέρει για την γέννηση της ανεμώνης:
"….Κι η Αφροδίτη με τα μαλλιά της ξέπλεκα, στους λόγγους τριγυρνάει, μαυροντυμένη, ξέζωστη, ξυπόλητη ως διαβαίνει τη σκίζουνε και το θεϊκό της πίνουν αίμα οι βάτοι γοερά θρηνώντας λαγκαδιές περνάει, και τον Ασσύριον άντρα της κράζει, τ’ όνομά του λέει, και ξαναλέει….... Έτσι τον θρήνησε και κλαίν και οι Έρωτες μαζί της . "Μαύρη Κυθέρεια, χάθηκε, αχ, ο Άδωνς ο ωραίος". Όσο αίμα χύνει ο Άδωνης, τόσα η Παφία δάκρυα. Kι όπως στο χώμα πέφτουνε, λουλούδια γίνονται όλα. Απ’ το αίμα ρόδο φύτρωσε, απ’ τα δάκρυα η ανεμώνη…."
(Μετάφραση: Θρ. Σταύρου)
Renoir: "Anémones"
Ανεμώνες στολίζουν τα λιβάδια αυτή την εποχή, λευκές, μαβιές, κοκκινωπές είναι τα πρώτα λουλούδια στους αγρούς της άνοιξης και λαμπυρίζουν χορεύοντας στο φύσημα του ανέμου.Γι' αυτό και σε ορισμένους πολιτισμούς, οι ανεμώνες συμβολίζουν την προσμονή, καθώς είναι από τα πρώτα λουλούδια που ανθίζουν την άνοιξη.
Ο Βρετανός βοτανολόγος Sibthorp αντικρίζοντας αυτή την εικόνα στον Παρνασσό, απέδωσε το όνομα του λουλουδιού ως "ρόδο του ανέμου"(Wind Rose). Οι σουηδοί ονομάζουν την ανεμώνη "Sippan" και ο σκανδιναυός ποιητής Γιόχαν Λούντβιχ Ρούνεμπεργκ γράφει για το όμορφο και εύθραυστο αγριολούλουδο στα "Λυρικά του Ποιήματα":
"Ανεμώνη, πρώτο λουλούδι της άνοιξης,
σε διαλέγω για να σε δώσω
σ' αυτήν που αγαπώ, σ' αυτήν που κρυώνει!
Αν σε διάλεγα, θα σ' έδινα, λέγοντας:
"Κοντά στην άκρη του χιονιού, ω κορίτσι,
Το πρώτο λουλούδι της άνοιξης βλασταίνει,
όπως στον πάγο της καρδιάς σου δίπλα,
ανθίζει η πιστή μου αγάπη
Τρέμει στο κρύο του χειμώνα, όμως ούτε δειλιάζει, ούτε εγκαταλείπει" (απόδοση δική μου)
Πληθωρικός λόγος, με φαντασία και αισθαντικότητα το τρυφερό ποίημα του Ρούνεμπεργκ μελοποιήθηκε από τον Γιαν Σιμπέλιους το 1917 και συμπεριλήφθηκε στα "Six Songs" του, ένα σύνολο για φωνή και πιάνο, με ποιήματα που αναφέρονται σε λουλούδια.
Nα θυμίσουμε πως ο Σιμπέλιους αγαπούσε πολύ τη φύση και το φινλανδικό τοπίο συχνά χρησίμευε ως έμπνευση για τη μουσική του. Ο βιογράφος του, Tawaststjerna, αναφέρει χαρακτηριστικά:
"Ο Σιμπέλιους ανταποκρίθηκε εξαιρετικά στις διαθέσεις της φύσης και στις αλλαγές των εποχών. "Σάρωνε" τους ουρανούς με τα κιάλια του να παρακολουθεί τις αγριόχηνες που πετούσαν πάνω από τη λίμνη, άκουγε το κράξιμο των γερανών και απολάμβανε τις κραυγές, που αντηχούσαν στην ελώδη έκταση στην Αϊνόλα. Κυριεύονταν από απέραντο θαυμασμό για τα φθινοπωρινά χρώματα, όμως κυρίως εκστασιαζόταν από τα χρωματικά πιτσιλίσματα που δημιουργούσαν τα αγριολούλουδα στο γήινο χαλί τις αρχές της άνοιξης..."
Σύντομο σε διάρκεια το ληντ του Σιμπέλιους με ήρεμη μελωδική κίνηση και ομαλή ρυθμική ροή ηχεί με απαλότητα, ενώ η λεπταίσθητη πιανιστική συνοδεία αποδίδεται ταιριαστά στη λεκτική περιγραφή της χρωματιστής φύσης και συναισθημάτων που δημιουργεί.
O Γκαίτε την εποχή συγγραφής του ποιήματος Georg Oswald May
Ήταν 24 χρονών ο Γκαίτε όταν έγραψε το ποίημα "Mailied-Μαγιάτικο Τραγούδι" για να εκφράσει την αγάπη του για ένα νέο κορίτσι.
Ως μοτίβο του, επέλεξε την Άνοιξη και τη Μαγιάτικη, ανθοφορεμένη φύση, προκειμένου να πετύχει σύγκριση της ομορφιάς της φύσης με την ομορφιά της αγάπης.
Το θέμα ήταν χαρακτηριστικό του κινήματος "Θύελλα και Ορμή", που αναπτύχθηκε στη Γερμανία κατά το δεύτερο μισό του 18ου αι., πρόδρομος του γερμανικού ρομαντισμού, με τους καλλιτέχνες να δίνουν έμφαση στην υποκειμενική προσέγγιση της τέχνης, στη δημιουργία που κυριαρχεί με το συναίσθημα.
"Με πόση λάμψη
η φύση λάμπει σήμερα!
Πώς αστράφτει ο ήλιος!
Πώς γελούν το λιβάδια!
Ξεπροβάλλουν τα άνθη
από κάθε πράσινο φύλλο
και θάμνοι μυριάδες
αντηχούνε τραγούδια!
Αγαλλίασης θαύματα
δονούνε τα στήθη.
Ω γη, ω ήλιε!
Ω χαρά ασταμάτητη!
Ω αγάπη, ω αγάπη!
όπως το χρυσό φως
όπως τα νέφη του πρωιού
στους λόφους εκεί!
Αναγεννάς την γύρω πλάση
με πέπλα ομίχλης.
Και η δροσιά σου η πρωινή
κάνει κάθε λιβάδι ευλογημένο.
Ω πόσο σ΄ αγαπώ
γλυκιά μου παρθένα!
Πώς τα μάτια σου λάμπουν
όπου η αγάπη σιγοκαίει.
Όπως λατρεύουν οι πρωινοί κορυδαλλοί
να τραγουδούν και να πετούν,
όπως τα ανοιξιάτικα λουλούδια
χαιρετούν τον γαλάζιο ουρανό
Έτσι σε αγαπώ
με όλη μου την καρδιά!
εσυ, που κομίζεις
νιότη, ευφροσύνη και έμπνευση.
Διάθεση για νέα τραγούδια,
και ευθυμους χορούς.
Ω, τόσο να 'σαι ευτυχισμενη
όσο γιγάντια ειναι η αγάπη μου!
(Ελεύθερη απόδοση δική μου)
***
Αρχικά το ποίημα τιτλοφορήθηκε "Maifest", όμως καθιερώθηκε ως "Mailied" μετά τη μελοποίηση του Λ.Β.Μπετόβεν με το νέο τίτλο, τον οποίο χρησιμοποίησε και η Φάννυ Μέντελσον.
I. L.V.Beethoven: "Mailied"
Η σπουδαιότητα του Μπετόβεν ως δημιουργού συμφωνικής μουσικής, πιανιστικών έργων και μιας πληθώρας λαμπρών έργων μουσικής δωματίου οδήγησε στο να παραμείνει σχετικά αδιάφορη για μεγάλο χρονικό διάστημα η παραγωγή του σε λήντερ. Ωστοσο θα ήταν άδικο να αγνοηθεί αυτό το μπουκέτο φωνητικών ανθέων, που σίγουρα σε κάθε φιλότεχνο ακροατή προσφέρει ποικιλία απόψεων για τον πνευματικό και συναισθηματικό κόσμο των τελών του 18ου και των αρχών του 19ου αι. με το ιδιαίτερο μείγμα αβίαστου συναισθήματος, φωτισμένης σκέψης και ψυχικής ευαισθησίας. Λογοτεχνικά, ο Μπετόβεν προτιμούσε τα μεγάλα έπη και δράματα. Θαύμαζε ιδιαίτερα τον Όμηρο και τον Σαίξπηρ, και γνωρίζουμε ότι του άρεσε να διαβάζει τον Πλούταρχο και τα γραπτά του Πλάτωνα. Όσο για τους συγχρόνους του, τη μεγαλύτερη εκτίμηση έτρεφε για τον Γκαίτε και τον Σίλερ. Ιδιαίτερα ο Γκαίτε είναι αυτός που εμφανίζεται στα λήντερ του πιο συχνά από οποιονδήποτε άλλο ποιητή.
Η μουσική του Μπετόβεν στο συγκεκριμένο ληντ "Mailied" ενώ κυλά αβίαστα, εμφανίζει μια πρωτόγνωρη ένταση. Η φωνητική γραμμή υποδεικύει την ερωτική λαχτάρα, σαν φωτιά που σιγοβράζει. Ο τιτάνας διαχειρίζεται τα μοτίβα με απαράμιλλη ιδιοφυία.
II. Fanny Hensel: "Mailied"
Η ποίηση του Γκαίτε με το συναίσθημα, τη φωτισμένη σκέψη και την ευαισθησία αναδεικνύεται στη μελωδία της Φάννυ Μέντελσον-Χένσελ, όπου ο ακροατής με τα μάτια του μυαλού και της ψυχής του παρακολουθεί ένα πανόραμα εικόνων που ζωντανεύει τον κλασικό και πρώιμο-ρομαντικό κόσμο των ιδεών που υπηρέτησε η συνθέτις. Η μελωδία ρέει αβίαστα σαν γάργαρο ρυάκι, χωρίς την ανάγκη δημιουργίας μεγάλων αντιθέσεων. Η ευαίσθητη δημιουργία, στήνει ένα σκηνικό όπου αυθεντικά συναισθήματα και αγνός ρομαντικός έρωτας παραλληλίζονται με την ανοιξιάτικη, φρέσκια και αναζωογονημένη φύση.
Χωρίς τολμηρές αρμονίες η επεξεργασία των μουσικών ιδεών μαρτυρούν την αστείρευτη φαντασία της συνθέτιδος, διατηρώντας τη φινέτσα και λεπτότητα που χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος της μουσικής της ταλαντούχας Φάννυ.
Την περίοδο αυτή οι εξοχές είναι τόσο πλούσια ανθοφορεμένες. Οι μαργαρίτες κυριαρχούν στο χαλί της φύσης που ξεδιπλώνεται ανάμεσα σε λογής υπέροχα αγριολούλουδα με τα χαριτωμένα τους πέταλα -λευκά ή κίτρινα- να διαμορφώνουν διάθεση χαράς και να σκορπούν ευφορία..
Τα ακτινωτά πέταλά τους φέρνουν πάντα στο νου την ανησυχία για την αγάπη. Την ανάγκη πρόβλεψης μιας σχέσης και τη φράση που η λαϊκή παράδοση διασώζει στο παιχνίδι της:
"Για την αγάπη ρώτησα να πει η μαργαρίτα,
αφού από τα πέταλα θα μάθω την αλήθεια…"
Η ανάγκη μας να γνωρίζουμε με απόλυτη σιγουριά τα συναισθήματα του ανθρώπου που ποθούμε, μας οδηγεί συχνά στο δίλημμα: "Μ’ αγαπάει...Δεν μ’ αγαπάει..."
Ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ το 1916 συνέθεσε τον κύκλο τραγουδιών: "6 Songs, Op. 38".
Δεύτερο στη σειρά του κύκλου είναι οι "Μαργαρίτες", το κείμενο του οποίου προέρχεται από ποίημα του Igor Severyanin, ένα από τα πολλά που πρότεινε στον Ραχμάνινοφ η συγγραφέας και φίλη του συνθέτη, Marietta Shaginyan. Ισως η επιλογή του συγκεκριμένου ποιήματος με αναφορά στις μαργαρίτες, να έχει σχέση και με το ερωτικό ειδύλλιο, που πλέχτηκε παλιότερα ανάμεσά τους...
Στο ποιητικό κείμενο του Severyanin απεικονίζονται απέραντοι αγροί, με τις μαργαρίτες να παρομοιάζονται με νεαρές γυναίκες με ασυγκράτητη τη δύναμη και την ορμή τους! Αναγέννηση πλάσης και ψυχής, ταυτίζονται. Το θαύμα της εναλλαγής των εποχών και της εσωτερικής διεργασίας αποκαλύπτεται σε φαντασία, μάτια και αυτιά.
O Ραχμάνινοφ συνθέτει στην ανθοφορεμένη φύση
"Ω, δείτε πόσες μαργαρίτες,
εδώ και εκεί,
στους αγρούς ανθίζουν.
Πόσες!...Αμέτρητες ολόγυρα
ξεπροβάλλουν.
Τα πέταλά τους σαν φτερά,
από λευκό μετάξι.
[Είστε η δύναμη του καλοκαιριού!
Είστε η χαρά, που περισσεύει!
Είστε η λαμπρότητα στο πλήθος!]
Η γη ετοιμάζεται ν' ανθίσει
με τη βροχή της δροσιάς,
δίνοντας χυμό στους μίσχους.
Ω, γυναίκες, μαργαρίτες-άστρα,
σας αγαπώ!"
Η μελωδία ενός φυσιολάτρη δημιουργού, όπως ο Ραχμάνινοφ, ηχεί ηλιόλουστη και φωτεινή, συνταιριασμένη με το ύφος και την ποιητική ατμόσφαιρα. O συνθέτης επιλέγει την τονικότητα της Φα μείζονος και αργή ρυθμική αγωγή(Lento). Πληθωρική η πιανιστική συνοδεία και η φωνή ηχεί σε ρόλο στοχαστή, ενώ δεν λείπουν λαμπερές αρμονίες και διακοσμητικά μελωδικά στιγμιότυπα γεμάτα ενεργητικότητα.
Η εποχή σύνθεσης ήταν εποχή δυσκολιών και άσχημης ψυχολογικής κατάστασης για τον Ραχμάνινοφ, καθώς μέσα σε διάστημα λίγων μηνών είχε χάσει πολύ αγαπημένα του πρόσωπα, τον πατέρα, τον αδερφικό του φίλο και ομότεχνό του, Σκριάμπιν και τον αγαπημένο του δάσκαλο, Σεργκέι Τανέγιεφ. Επί πλέον, πόνοι στον καρπό μετά από μια ιδιαίτερα πιεσμένη περίοδο συναυλιών τον ταλαιπωρούσαν έντονα.
Ετσι, το ύφος του τραγουδιού με την ψυχική ευφορία και αισιόδοξη, ελπιδοφόρα διάθεσή του έρχεται σε αντίθεση με τη μαυρίλα και τη μελαγχολική διάθεση που κυριαρχούσε μέσα του εκείνο το διάστημα, ένας τρόπος που επιλέγει ο Ραχμάνινοφ για να ξορκίσει τη ζοφερότητα και τα σκοτάδια της ψυχής του...
Η αναγέννηση της φύσης μέσα από ποίηση και μουσική, φίλοι μου, ενεργεί στην ψυχή όλων σαν καθαρτήριο, όπου χαρά, ελπίδα και ομορφιά πλημμυρίζουν όλες τις αισθήσεις...
O κύκλος τραγουδιών αφιερώθηκε στην ουκρανή υψίφωνο, Νίνα Κόσχετς, η οποία τα πρωτοπαρουσίασε και θα την ακούσουμε απο μια ιστορική ηχογράφηση του 1940.
Γοητευτική η μελωδία του Ραχμάνινοφ, σε κάνει να απορείς πόσο άδικο είναι να μένουν στην αφάνεια κάποιες από τις αριστουργηματικές φωνητικές συνθέσεις του, όπως αυτή.
Το τραγούδι διασκευάστηκε για σόλο πιάνο από τον ίδιο το συνθέτη το 1922, ενώ ο φίλος και συνεργάτης του, διάσημος βιολονίστας Fritz Kreisler έδωσε και την περίφημη εκδοχή για βιολί και πιάνο.
Θα απολαύσουμε την εκδοχή για σόλο πιάνο από μια επίσης ιστορική ηχογράφηση του '45 με τον Emil Gilels:
Η μεταγραφή για βιολί και πιάνο του Fritz Kreisler σε εκτέλεση από τους Itzhak Perlman και Samuel Sanders:
"Der Frühling ή Die Träumende"(Η Άνοιξη ή Το Όνειρο), Hans Zatzka (paintgallery.de)
Ο Γιοχάνες Μπραμς άφησε ένα τεράστιο έργο πίσω του, απο το οποίο οι συμφωνίες, τα κονσέρτα του, τα πιανιστικά έργα και η μουσική δωματίου είναι τα πιο γνωστά, ενω τα αναρίθμητα σολιστικά και χορωδιακά λήντερ του δεν ευτύχησαν να έχουν για πολλούς το ίδιο ενδιαφέρον, όπως τους άξιζε. Πρόκειται για μελοποιήσεις ποιημάτων διαφόρων ποιητών, που οι μουσικοαναλυτές χαρακτηρίζουν "μπουκέτα", παρομοιάζοντάς τα με "πολύχρωμα άνθη που μαδήθηκαν από διαφορετικούς κήπους(πηγές) και στη συνέχεια συνδυάστηκαν σε ένα αρμονικό σύνολο".
Με ένα αγαπημένο μου ληντ του Μπραμς θα σας καλησπερίσω. Ένα γλυκύτατο τραγούδι με λυρικό χαρακτήρα, γεμάτο τρυφερότητα, θερμό και γαλήνιο αίσθημα, που ταιριάζει τόσο -αλήθεια- με τη σημερινή, ανοιξιάτικη, φωτεινή μερα...
O Mπραμς το 1853, εποχή σύνθεσης του ληντ
Απολαμβάνουμε το: "Der Frühling- Η Άνοιξη", από τα " Έξι τραγούδια για σοπράνο ή τενόρο με πιάνο, αρ. 2", που συνέθεσε το 1852, μόλις δεκαοκτώ χρονών, γι'αυτό ντύνεται το ρομαντισμό και την τρυφερότητα της νιότης του.
Η ποίηση στο συγκεκριμένο είναι του γάλλου Johann Baptist Rousseau σε γερμανική μετάφραση και ανήκει στη συλλογή του "Παιχνίδια λυρικής και δραματικής μούσας".
"Δελεάζοντας το δέντρο μουρμουρίζει ο άνεμος:
Ξύπνα από τον ύπνο σου και τ όνειρό σου,
του χειμώνα η παγωνιά έχει περάσει.
Γύρνα το βλέμμα σου ψηλά,
δες τα λαμπρά τ'ουρανού μάτια
του ήλιου το φως το χρυσό.
Ζεστό το αεράκι κι απαλό,
και λιγοστά τα σύννεφα,
όλα τα άνθη άνοιξαν
την πλάση ευωδιάζουν
πουλιά γλυκόλαλα που κελαηδούν
Και φέτος η Άνοιξη, επέστρεψε..."
Ι: Για τενόρο:
Brahms: "Der Frühling- Η Άνοιξη"
(Dietrich Fischer-Dieskau - Daniel Barenboim):
ΙΙ: Για σοπράνο:
Brahms: "Der Frühling- Η Άνοιξη":
(Elly Ameling - Dalton Baldwin)
Λέγεται πως ο συνθέτης προτιμούσε τη γυναικεία φωνή σ'αυτό το ληντ, ενώ οι κριτικοί επαίνεσαν και τις δυο εκδοχές, καθώς όλος ο κύκλος "δονείται από θαυμαστή πρωτοτυπία, εγκαρδιότητα και ειλικρνή τρυφερότητα"...
Το εικαστικό που συνοδεύει το κείμενο τιτλοφορείται "Der Frühling ή Die Träumende"(Η Άνοιξη ή Το Όνειρο) και φιλοτεχνήθηκε από τον αυστριακό, Hans Zatzka.
Στο εικαστικό του Zatzka , ενός από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της ρομαντικής περιόδου και "παιδί του Μάρτη"(γεννήθηκε στις 8 Μαρτίου) στήνεται αλληγορικά μια ανοιξιάτικη σκηνή με αέρινες φιγούρες. Ένας όλο χάρη ερωτιδέας σκορπίζει στον αέρα πέταλα από τα λουλούδια που κρατά στην αγκαλιά του. Μια γλυκιά δεσποσύνη με βλέμμα που μαρτυρά πως ονειρεύεται με τα μάτια ανοικτά και μια φτερωτή νύμφη -ίσως η προσωποποίηση του ονείρου- αφήνει ελεύθερα να λικνιστούν στο φύσημα του ανέμου τα διάφανα πέπλα της και με χαμόγελο παιχνιδίζει αφήνοντας να χυθούν απο τα ακροδάχτυλά της τα ανθοπέταλα...
Εικαστική σύνθεση καμωμένη με απαλά χρώματα, που ξεχειλίζουν ευγένεια και λυρισμό. Όπως ακριβώς και το μελωδικότατο ληντ του Μπραμς, με μοτίβα που μεταφέρουν όλη την ευφορία και γλυκύτητα της ελπιδοφόρας Ανοιξης...
Eικαστικά και μουσικά, φτάνει η εαρινή ευωδία στις ψυχές μας, αγαπημένοι φίλοι!Οι καλλιτέχνες με τα ανοιξιάτικά τους ψιθυρίσματα, μάς θυμίζουν πως η ζωή είναι όμορφη, μη χάνουμε την ελπίδα μας...Σαν τη φύση την άνοιξη, ντύνουν τον κώδικά τους με πλουμιστή φορεσιά.Μας το σιγοψιθυρίζει η έλευση του πρώτου μήνα της μυριόχρωμης άνοιξης...
"Spring ή Apple Blossoms", του άγγλου προραφαηλίτη (εποχής Μέντελσον),Τζων Έβερετ Μίλαι. Ο καλλιτέχνης στήνει ένα ειδυλλιακό τοπίο, αν και στοχαστικής διάθεσης, που παραπέμπει στο "fête champêtre" (γλέντι της γης ή υπαίθρια ψυχαγωγία) των Tιτσιάνο και Τζορτζόνε.
"Άνοιξη
Μια φλογέρα πότε παίζει,
πότε λίγο σταματά.
Τα πουλάκια στον αέρα
πέτονται παιχνιδιστά.
Και τ'αηδόνι στη λαγγάδα
ξαφαντώνει μια χαρά.
Τί γαλάζιος ο ουρανός!
Δες, να κι ο κορυδαλλός!
Άντε, φτάνει η νέα Χρονιά.
Να τής πούμε: "πέρνα, μπρος"!
με τραγούδια και βιολιά.
Αγοράκι όλο γέλια
και παιχνίδια ζωηρά.
Κοριτσάκι μια σταλίτσα,
όλο νάζια θηλυκά.
Τί μαγεία των παιδιών
κομπανία από κοντά:
κικιρίκου ο πετεινός,
σοβαρός, καμαρωτός.
Άντε, φτάνει η νέα Χρονιά.
Να τής πούμε: "πέρνα, μπρος"!
με τραγούδια και βιολιά..."
[Γουίλιαμ Μπλέηκ - "Τα τραγούδια της αθωότητας", μτφρ.Γ.Μπλάνας]
***
Τα "Tραγούδια χωρίς λόγια" του ΦΕΛΙΞ ΜΕΝΤΕΛΣΟΝ είναι πιανιστικές μινιατούρες ελεύθερης μορφής και αυτοσχεδιαστικού χαρακτήρα συγκεντρωμένες σε οκτώ βιβλία, το καθένα από τα οποία περιλαμβάνει έξι συνθέσεις.
Το τελευταίο τραγούδι από τον πέμπτο τόμο, που ο Φέλιξ αφιέρωσε στην Κλάρα Σούμαν έχει τον τίτλο: "Camberwell green".
Eίναι εμπνευσμένο από την ομώνυμη, εξοχική περιοχή στα νότια του Λονδίνου, όπου διέμενε ο Μέντελσον κατά την περίοδο σύνθεσής του(1842). Ήταν άνοιξη και η μελωδία του αναδύει την ηρεμία και τη γαλήνη της φύσης, που ανθοφορεμένη καλεί τους ανθρώπους να βγουν απ'τα σπίτια και να ξεχυθούν στις εξοχές. Γι΄ αυτό και στη σύνθεση έχει δοθεί ο πρόσθετος τίτλος: "Spring song".
Προτείνω να ακούσουμε το "Spring Song" από τη Ginette Doyen, παιδί-θαύμα της εποχής της, της οποίας η ηχογράφηση στα "Τραγούδια χωρίς λόγια" του Μέντελσον πήρε διθυραμβικές κριτικές για την εκφραστικότητα και την απόδοση της παλέτας του συνθέτη.
Mendelssohn: "Song Without Words Op. 62-No. 6, Spring Song or Camberwell green" / Ginette Doyen:
_-_BF531_-_Barnes_Foundation.jpg)
