Εmilie du Chatelet: Η Μούσα του Βολταίρου που διεκδίκησε τη φωνή της στην Επιστήμη...

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, αξίζει να θυμηθούμε μορφές που τόλμησαν να διεκδικήσουν τη θέση τους στον κόσμο της γνώσης σε εποχές όπου αυτό θεωρούνταν σχεδόν αδύνατο. Μία από τις πιο λαμπρές, αλλά για χρόνια υποτιμημένες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής διανόησης υπήρξε η Émilie du Châtelet, μια γυναίκα που συνδύασε το πάθος για την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τις τέχνες, αφήνοντας ένα αποτύπωμα που ξεπερνά τα όρια της εποχής της.

17 Δεκεμβρίου του 1706 στο Παρίσι, σε μια αριστοκρατική οικογένεια γεννήθηκε η Émilie, μοναδικό κορίτσι ανάμεσα σε έξι αγόρια. Το σπίτι της συχνά επισκέπτονταν λόγιοι και επιστήμονες. Από μικρή φανέρωσε τη φωτεινή της διάνοια και γνώρισε την αστρονομία απ' όταν ήταν μόλις δέκα ετών. Με τα γράμματα, συγχρόνως διδάχτηκε ξιφασκία και ιππασία, ενώ στα δώδεκα μιλούσε άπταιστα λατινικά, ελληνικά, ιταλικά και γερμανικά. Αργότερα, οι γνώσεις αυτές θα τη βοηθούσαν να μεταφράσει στα γαλλικά έργα αρχαίας φιλοσοφίας και θεατρικά.

Η Εμιλί αγαπούσε τη μουσική και το θέατρο. Έπαιζε τσέμπαλο, τραγουδούσε άριες από όπερες, χόρευε και ήταν ερασιτέχνης ηθοποιός. Η επιστήμη όμως ήταν η μεγάλη της αγάπη. Η συνάντησή της με το Βολταίρο άνοιξε έναν κόσμο πνευματικής συνεργασίας και πλούτου ιδεών.

Εκείνος σημειώνει: "Είχα κουραστεί από τη τεμπέλικη, γεμάτη καβγάδες ζωή του Παρισιού, από τα βασιλικά προνόμια, τις ίντριγκες και τις δολοπλοκίες ανάμεσα στους μορφωμένους. Το 1733 συνάντησα μια σπουδαία νεαρή κυρία που σκεφτόταν σχεδόν όπως εγώ..."

Η Ντε Σατελέ τον κάλεσε να ζήσει στο εξοχικό της, όπου διαμόρφωσαν ένα εργαστήριο και μελετούσαν φυσική και μαθηματικά. Εκεί ήταν που η γυναίκα τόλμησε να αμφισβητήσει τις θεωρίες του Νεύτωνα, διαφοροποιώντας την ιδέα ότι η ενέργεια χάνεται και αναπληρώνεται από τον παντοδύναμο Θεό, δείχνοντας το θάρρος και τη διανοητική της ανεξαρτησία. Ο Βολταίρος θαύμασε την τόλμη της απέναντι στο "ιερό τέρας" των μαθηματικών, αναγνωρίζοντας την εκπληκτική δύναμη, την προσπάθεια και την αφοσίωσή της στις μελέτες, και μάλιστα παρά το γεγονός ότι ήταν γυναίκα.

Σε έναν υγιή πνευματικό ανταγωνισμό, το 1738 συμμετείχαν στον διαγωνισμό της Ακαδημίας του Παρισιού για τη φύση της φωτιάς. Τα δοκίμιά τους έλαβαν τιμητική διάκριση, και η Ντε Σατελέ έγινε η πρώτη γυναίκα που δημοσίευσε επιστημονική εργασία στην Ακαδημία, αφήνοντας ανεξίτηλο το αποτύπωμά της στην ιστορία της επιστήμης. 

Πέθανε σε ηλικία 42 ετών, λίγο μετά τη γέννηση της κόρης της, από επιπλοκές στον τοκετό. 

Μετά τον θάνατό της, ο Βολταίρος έγραψε: 
"Έχασα έναν καρδιακό φίλο, έναν σπουδαίο άνθρωπο, του οποίου το μόνο λάθος ήταν ότι γεννήθηκε γυναίκα. Όλο το Παρίσι λυπάται και τιμά. Ίσως να μην της αποδόθηκε η δικαιοσύνη που άξιζε όσο ζούσε".

Παρά τη σύντομη ζωής της, άφησε σημαντικό επιστημονικό και φιλοσοφικό έργο, συμπεριλαμβανομένης της περίφημης μετάφρασης και σχολίων της στο "Principia Mathematica" του Νεύτωνα, που παραμένει σημείο αναφοράς έως σήμερα.

Στην προμετωπίδα του βιβλίου του Βολταίρου "Στοιχεία της φιλοσοφίας του Νεύτωνα"(διπλανή εικόνα) απεικονίζεται ο φιλόσοφος καθισμένος, σκυμμένος πάνω από το χειρόγραφό του, να μεταφράζει και να σχολιάζει το εμπνευσμένο έργο του Νεύτωνα. Το κείμενό του φωτίζεται από ένα φαινομενικά θεϊκό φως που πηγάζει από τον ίδιο τον Νεύτωνα, σύμβολο της επιστημονικής γνώσης και της πνευματικής αυθεντίας. Το φως αυτό αντανακλάται στον Βολταίρο μέσω μιας μούσας, της πνευματικής του συντρόφου Εμιλί Ντε Σατελέ, καθώς στην πραγματικότητα εκείνη ήταν που μετέφρασε το έργο του Νεύτωνα και συνεργάστηκε στενά μαζί του για την κατανόηση και τη διάδοση των νευτώνειων ιδεών, συμβάλλοντας καθοριστικά στη μεταφορά της επιστημονικής γνώσης στη Γαλλία του Διαφωτισμού.


Η Μουσική έμπνευση:

Η ζωή και τα γραπτά της Μαρκησίας Émilie du Châtelet ενέπνευσαν την όπερα "Émilie" της Φινλανδής συνθέτριας Kaija Saariaho. Το έργο αναδεικνύει τα επιτεύγματα της σπουδαίας μαθηματικού και φυσικού, της πρώτης γυναίκας που απέκτησε διεθνή επιστημονική αναγνώριση, χάρη και στις πρωτοποριακές της μελέτες για τη φύση της φωτιάς. Το λιμπρέτο υπογράφει ο συγγραφέας Amin Maalouf.

Η ιδέα της όπερας γεννήθηκε όταν η Saariaho, σε συζήτηση με τη σοπράνο Karita Mattila, οραματίστηκε την εικόνα της τραγουδίστριας να στέκεται μόνη στη σκηνή, με έντονη και παθιασμένη παρουσία. Η εικόνα αυτή αποτέλεσε το πρώτο έναυσμα για τη δημιουργία του μονοδράματος. Στη συνέχεια, η συνθέτις διάβασε τη βιογραφία της Émilie du Châtelet και άρχισε να καταγράφει τις σκέψεις της, πριν επικοινωνήσει με τον λιμπρετίστα. Μέσα από μια μακρά ανταλλαγή ιδεών που διήρκεσε πολλούς μήνες, διαμορφώθηκε το λιμπρέτο και ξεκίνησε η διαδικασία της σύνθεσης.

Η μορφή του μονοδράματος επέτρεψε στη Σααριάχο να πειραματιστεί με νέο σκηνικό και μουσικές λύσεις, αφού η παρουσία ενός μόνο χαρακτήρα απαιτεί διαφορετικές δραματικές και μουσικές προσεγγίσεις από μια παραδοσιακή όπερα πολλών πρωταγωνιστών. Μέσα από αυτό, δημιούργησε ένα πλήρες, πλούσιο πορτρέτο της Emilie, με τις αντιφάσεις, τα πάθη και την ανθρώπινη πολυπλοκότητά της, προσεγγίζοντας τόσο την έντονη ερωτική της ζωή όσο και την αφοσίωσή της στη γνώση και την επιστήμη.

Η όπερα αποτελείται από εννέα συνεχόμενες σκηνές, χωρίς διάλειμμα, κάθε μία με τίτλο που αντιστοιχεί στο θέμα της, όπως Προαίσθημα, Θάνατος, Βολταίρος, Φωτιά, Επιστήμη, Γυναίκα.
Οι μουσικές επιλογές είναι αντιφατικές και ευέλικτες ρυθμικά, αντανακλώντας τις σκέψεις και τα συναισθήματα της Emilie. Τα μέρη που αναφέρονται στη προσωπική της ζωή είναι εκφραστικά, εκρηκτικά, ενώ τα μέρη που σχετίζονται με το έργο της γίνονται με διαφανείς ορχηστρικές υφές, μικροτονικές αρμονίες και εκτεταμένη χρήση των οργάνων σε λεπτομερείς ηχητικές αποχρώσεις.

Η μουσική συνδυάζει ζωντανή ορχήστρα και ηλεκτρονικά στοιχεία με κεντρικό ρόλο το τσέμπαλο, αναφορά στην ίδια την Emilie που έπαιζε το συγκεκριμένο όργανο. Η Κάια Σααριάχο για την τεχνική και τις ηχητικές δυνατότητες του οργάνου άντλησε έμπνευση από τον Ραμώ και τον Ντομένικο Σκαρλάτι. Η φωνή της τραγουδίστριας συχνά υποβάλλεται σε επεξεργασία, προκειμένου να αναδειχθεί η πολυπλοκότητα του χαρακτηρα της Emilie. Το έργο αποτυπώνει τόσο τα ανθρώπινα πάθη της φιλοσόφου, όσο και την αφοσίωσή της στην επιστήμη, συμπεριλαμβανομένης της μετάφρασης και των σχολίων της στο Principia Mathematica του Νεύτωνα κατά τους τελευταίους μήνες της ζωής της.

Η όπερα "Émilie" χαρακτηρίστηκε "αξεπέραστη σε αισθητική", καθώς συνδυάζει τις αρετές της μουσικής του 20ού αιώνα με την προσωπική φωνή της Saariaho, δημιουργώντας το πορτρέτο μιας γυναίκας που έζησε και αγάπησε με πάθος, αλλά ταυτόχρονα υπηρέτησε την επιστήμη με εξαιρετική αφοσίωση.

Αργότερα η Κάια Σααριάχο δημιούργησε μια σουίτα που περιλαμβάνει τα βασικά θέματα της όπερας:

• τον φόβο της Εμιλί για τον θάνατο κατά τον τοκετό (ο οποίος επαληθεύτηκε),
• την τεράστια συμβολή της στη διάδοση της επιστήμης και, τέλος,
• ένα σχόλιο ενάντια στη συστηματική παραγκώνιση των γυναικών και της συνεισφοράς τους στην ιστορία.

Kaija Saariaho: "Émilie Suite":

Η ιστορία της Émilie du Châtelet θυμίζει ότι η επιστήμη, η τέχνη και η γνώση προχώρησαν χάρη και σε γυναίκες που συχνά χρειάστηκε να αγωνιστούν διπλά για να ακουστεί η φωνή τους. Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας δεν είναι μόνο μια επέτειος τιμής, αλλά και μια ευκαιρία να επαναφέρουμε στο φως τέτοιες μορφές, αναγνωρίζοντας τη συμβολή τους στην ιστορία της σκέψης και του πολιτισμού...

***

Για την Ημέρα της Γυναίκας υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Στη γραμμή αναζήτησης πάνω αριστερά, πληκτρολογήστε "Γυναίκα" και θα εμφανιστούν όλα τα σχετικά άρθρα.