Johann Pachelbel: Άρια από το "Εξάχορδο του Απόλλωνα"...

 

Johann Pachelbel: "Hexachordum Apollinis", προμετωπίδα

Από τους διασημότερους Γερμανούς συνθέτες και οργανίστες της Μπαρόκ περιόδου είναι ο Johann Pachelbel. Γεννήθηκε στη Νυρεμβέργη και διακρίθηκε για τη συμβολή του στην εκκλησιαστική μουσική και την ανάπτυξη της μουσικής για πληκτροφόρα και μουσικής δωματίου.

Το έργο του επηρέασε σημαντικά τη γερμανική μουσική παράδοση και συνδέεται με την οικογένεια Μπαχ, καθώς υπήρξε δάσκαλος του μεγαλύτερου αδελφού του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ.

Μπορεί να είναι περισσότερο γνωστός για τον "Κανόνα σε Ρε μείζονα", όμως σήμερα, στη μνήμη του, θα ακούσουμε ένα απόσμασμα από τη σπουδαία συλλογή του για πληκτροφόρα "Hexachordum Apollinis - Το Εξάχορδο του Απόλλωνα", που συνέθεσε το 1699, ενώ κατείχε την περιζήτητη θέση οργανίστα στην εκκλησία του Αγίου Σεμπάλδου στη Νυρεμβέργη.

Το έργο αποτελεί ένα από τα λίγα πληκτροφόρα έργα του Πάχελμπελ, που τυπώθηκαν όσο ζούσε. Θεωρείται σημαντικό δείγμα της γερμανικής παράδοσης παραλλαγών πριν από την εποχή του Γ.Σ.Μπαχ, προαναγγέλλοντας τη μετέπειτα εξέλιξη της μορφής.

Η συλλογή περιλαμβάνει 6 άριες με τις παραλλαγές τους, αφιερωμένη -όπως φαίνεται και από τον τίτλο- στον θεό της Μουσικής, Απόλλωνα, αλλά και στους δυο συνθέτες, Dieterich Buxtehude και  Ferdinand Tobias Richter, για τους οποίους ο Πάχελμπελ έτρεφε απεριόριστο σεβασμό.

Στην προμετωπίδα, η συλλογή περιγράφεται σαν "έξι άριες για όργανο ή τσέμπαλο, στις οποίες προστίθενται παραλλαγές πάνω σε απλές μελωδίες, με σκοπό να ευχαριστήσουν τους φίλους των Μουσών".
Στην εικόνα της προμετωπίδας απεικονίζονται δύο αγγελάκια στο πάνω μέρος να κρατούν την Απολλώνια λύρα και κάτω άλλα δυο. Το ένα αριστερά παίζει όργανο και το δεξιά τσέμπαλο ή κλαβιχόρδο.

Ο Πάχελμπελ συνέταξε έναν σύντομο πρόλογο, από τον οποίο φαίνεται πως ταπεινά αναγνωρίζει (αντίθετα με τους αναλυτές) πως η συλλογή δεν είναι από τα σπουδαιότερα έργα του, καθως αναφέρει ότι "ίσως θα έπρεπε να είχε γράψει κάτι πιο ασυνήθιστο για την περίσταση", εννοώντας την τιμητική αφιέρωση στους δυο σπουδαίους δημιουργούς.
Στον ίδιο πρόλογο ο Πάχελμπελ αναπτύσσει και προσωπικές σκέψεις για τη φύση της μουσικής. Υποστηρίζει ότι "η μουσική είναι η ανώτερη από τις τέχνες, επειδή επηρεάζει βαθιά τα ανθρώπινα συναισθήματα και τις επιθυμίες".
Αναφέρει επίσης την παραδοσιακή άποψη ότι "η μουσική προέρχεται από τις ψαλμωδίες των Αγγέλων και από την αρμονική κίνηση των ουράνιων σωμάτων", ιδέα που συμμερίζονταν οι Πυθαγόρας και Πλάτωνας.

Εκκλησία του Αγίου Σεμπάλδου, Νυρεμβέργη

Οι έξι άριες με παραλλαγές της συλλογής είναι βασισμένες σε πρωτότυπα, κοσμικά θέματα. Την εποχή εκείνη, η σύνθεση παραλλαγών πάνω σε εντελώς νέες μελωδίες ήταν σχετικά καινούρια πρακτική.

Εμείς θα ακούσουμε την έκτη, που είναι και η μόνη που διαθέτει ξεχωριστό υπότιτλο: "Άρια Σεμπαλντίνα", τίτλος που αποτελεί αναφορά στην εκκλησία του Αγίου Σεμπάλδου στη Νυρεμβέργη, όπου, όπως αναφέρθηκε, υπηρετούσε ο Γιόχαν Πάχελμπελ εκείνη την περίοδο. Επιπλέον, η Άρια Σεμπαλντίνα είναι γραμμένη σε μέτρο 3/4, ενώ οι υπόλοιπες άριες είναι σε τετράσημο μέτρο, ενώ διαθέτει επίσης περισσότερες παραλλαγές(8) από κάθε άλλη άρια της συλλογής.

Αυτό που γοητεύει τον ακροατή είναι η καθαρότητα και η φυσική απλότητα της μελωδίας, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο εξελίσσεται αρμονικά με ισορροπία και διαύγεια. Ο ρυθμός αποπνέει φωτεινότητα και ζωντάνια, ενώ οι διαδοχικές παραλλαγές ξεδιπλώνουν σταδιακά έναν πλούτο εκφραστικών αποχρώσεων, σαν μια συνεχής ροή μουσικής ομορφιάς.

Μέσα από τη γραφή, διακρίνεται η σεμνότητα της πρόθεσης του Πάχελμπελ να προσφέρει ένα μικρό, αλλά ουσιαστικό ταξίδι στo κάλλος, την αρμονία, την ευγένεια...Ένα ταξίδι όπου η μελωδία αναπνέει με φυσική χάρη και οι παραλλαγές ανθίζουν σαν διαδοχικές αποχρώσεις μιας ήρεμης, εσωτερικής συγκίνησης...

Ο Γιόχαν Πάχελμπελ πέθανε το Μάρτιο του 1706 στη Νυρεμβέργη, σε ηλικία 52 ετών, με άγνωστη την ακριβή ημερομηνία θανάτου του. Τάφηκε στις 9 Μαρτίου. Ο βιογράφος του αναφέρει είτε την 3η Μαρτίου 1706 ως ημερομηνία θανάτου. Ωστόσο, είναι απίθανο το πτώμα να παρέμεινε άταφο για τόσο πολύ καιρό. Συνηθιζόταν η ταφή του νεκρού να γίνεται την τρίτη ή τέταρτη μέρα του θανάτου.. Έτσι, πιθανότερη ημερομηνία είναι είτε η 6η, είτε η 7η Μαρτίου 1706.
Είναι θαμμένος στο νεκροταφείο του Αγίου Ρόκκου στη γενέτειρά του...

Johann Pachelbel: "Hexachordum Apollinis, Aria Sebaldina - Variations"