Το "αβέβαιο φύσημα της αύρας", ανάμεσα σε ζωγραφική, ποίηση και μουσική...

 

"Musidora: The Bather-At the Doubtful Breeze Alarmed", William Etty

Ο William Etty, γεννημένος στις 10 Μαρτίου 1787 στο Γιορκ,  υπήρξε ένας από τους πιο ιδιότυπους Άγγλους ζωγράφους του 19ου αιώνα, γνωστός για τις αισθησιακές συνθέσεις του και για τα έργα με ιστορικά και μυθολογικά θέματα.
Σπούδασε στη Royal Academy of Arts, όπου ανέπτυξε τη δεξιοτεχνία του στην απόδοση του ανθρώπινου σώματος. Η ζωγραφική του χαρακτηρίζεται από λαμπερό χρώμα, ζωντανό φωτισμό και μια έντονη συναισθηματική φόρτιση, συνδυάζοντας το κλασικό ιδεώδες της ομορφιάς με μια βαθιά ποιητική διάθεση. Στα έργα του συχνά διερευνάται η σχέση ανάμεσα στη φύση, το ανθρώπινο κάλλος  και την εσωτερική ψυχολογική ένταση των μορφών.

Στον πίνακα του "Musidora: The Bather-At the Doubtful Breeze Alarmed- Μουσιδώρα: η Λουόμενη- από το αβέβαιο φύσημα της αύρας ταράχτηκε", που φιλοτέχνησε σε τέσσερεις εκδοχές με πρώτη το 1844, ο Etty απεικονίζει μια νεαρή γυναίκα στις όχθες ενός ποταμού, τη στιγμή που ετοιμάζεται να πάρει το μπάνιο της. Η στάση του σώματός της φανερώνει στιγμιαία αμηχανία, σαν να την αιφνιδιάζει ένα ελαφρύ αεράκι που κινεί τα φύλλα γύρω της. Τα λευκά της ενδύματα πέφτουν χαλαρά, ενώ η κίνηση και το βλέμμα της αποτυπώνουν μια εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στη ντροπαλότητα, την έκπληξη και τη λεπτή συγκίνηση της στιγμής.

William Etty, αυτοπροσωπογραφία

Η σύνθεση δίνει έμφαση στο γυμνό σώμα με φυσικό ρεαλισμό, ενώ το φυσικό περιβάλλον, δέντρα, νερό και ανοιχτός ουρανός, δημιουργεί ένα ήρεμο, ατμοσφαιρικό τοπίο που ενισχύει την αίσθηση μοναξιάς, τρυφερότητας και διακριτικής έντασης. Στο έργο αυτό η αισθησιακή ομορφιά συνυπάρχει με τη λεπτή ψυχολογική δραματικότητα, χαρακτηριστικό στοιχείο της τέχνης του Etty.

Η σκηνή είναι εμπνευσμένη από το ποίημα "The Seasons - Εποχές" του James Thomson, και συγκεκριμένα από το μέρος του "Καλοκαιριού". Εκεί περιγράφεται η νεαρή Mουσιδώρα που πηγαίνει να λουστεί στο ποτάμι, ενώ ο ερωτευμένος Δάμων την παρακολουθεί κρυφά, βασανισμένος από το ηθικό δίλημμα αν πρέπει να υποκύψει στη ματιά του ή να σεβαστεί την ιδιωτικότητά της.

Η σκηνή αυτή γνώρισε μεγάλη απήχηση στον 18ο και 19ο αιώνα και ενέπνευσε πολλούς ζωγράφους. Ο Etty αποδίδει τη στιγμή που η νέα τρομάζει ελαφρά από ένα ανεπαίσθητο αεράκι  -μια λεπτομέρεια που χαρίζει στη σκηνή ατμόσφαιρα ανάμεσα στην αθωότητα και τη διακριτική ερωτική ματιά.

Ο χαρακτηριστικός στίχος του Thomson γράφει:

"And fair expos’d she stood, shrunk from herself,

With fancy blushing; at the doubtful breeze

Alarm’d, and starting like the fearful fawn…"

Δηλαδή:

"Κι έτσι στεκόταν, ωραία, γυμνή στο φως,

κάπως ντροπαλά,

με τη φαντασία να κοκκινίζει στο πρόσωπό της

κι από το αβέβαιο φύσημα της αύρας

ταράχτηκε ξάφνου, τινάζοντας το κορμί της

σαν φοβισμένο ελαφάκι.

Τότε στο ποτάμι όρμησε και το νερό

 δέχτηκε την όμορφη επισκέπτριά του

και με κύματα που έκλειναν απαλά

την αγκάλιασε.

[...]

Κι ενώ έτσι στο νερό παιχνιδίζε,

πότε βυθισμένη στο κύμα

μα δίχως να κρύβεται εντελώς

και πότε αναδυόταν ξανά,

με τα μαλλιά της να στάζουν

και να την τυλίγουν σαν υγρό πέπλο,

ο κρυμμένος Δάμων

ρουφούσε από κείνη την ομορφιά

τόσες μεθυστικές γουλιές για την ψυχή,

που για λίγο η εκστατική του σκέψη

παρασύρθηκε ολοκληρωτικά"

Το έργο "Musidora" του Etty χαρακτηρίστηκε "ο θρίαμβος της βρετανικής σχολής". Οι κριτικοί το επαίνεσαν ιδιαίτερα, παραλληλίζοντάς το με έργα μεγάλων ζωγράφων όπως ο Τιτσιάνο και ο Ρέμπραντ.

Από το ίδιο ποίημα εμπνεύστηκε και το περίφημο ορατόριό του "The Seasons-Εποχές" ο Γιόζεφ Χάυντν. Στο λιμπρέτο, ωστόσο, του έργου δεν περιλαμβάνεται η σκηνή του λουτρού. Ο λιμπρετίστας, ο βαρόνος Φαν Σβήτεν, επέλεξε να παραλείψει τις πιο ιδιωτικές και αισθησιακές στιγμές του ποιήματος και να διατηρήσει κυρίως τις φυσιολατρικές του εικόνες, μεταπλάθοντας το έργο σε μια ιδεαλιστική απεικόνιση της αγροτικής ζωής και της κυκλικής αρμονίας των εποχών.

Παρότι όμως η σκηνή που ενέπνευσε τον πίνακα του Etty δεν υπάρχει στο ορατόριο, θα μπορούσε αισθητικά να συνδεθεί με μια άλλη γαλήνια ενότητα του "Καλοκαιριού", την άρια "O how pleasing to the senses Comes the cool and gentle breeze!- Ω, πόσο ευχάριστο στις αισθήσεις, έρχεται το δροσερό και απαλό αεράκι!", όπου ο Χάυντν ζωγραφίζει με ήχους την ήρεμη καλοκαιρινή φύση.
Λυρική μελωδία, αποδίδει τη νωχελικότητα της ημέρας και τη σιωπηλή γαλήνη της υπαίθρου. Το μουσικό αυτό τοπίο -ήσυχο, φωτεινό και διακριτικά αισθησιακό- ταιριάζει με την ατμόσφαιρα του πίνακα του William Etty, όπου η νέα κοπέλα σε μια στιγμή καλοκαιρινής ηρεμίας και ιδιωτικής ομορφιάς ρίχνεται στα δροσερά νερά του ποταμού προκαλώντας ενα λεπτό ρίγος συγκίνησης στο νεαρό θαυμαστή της...

Haydn: "Τhe Seasons, Summer - Oh how pleasing to the senses":

Παλαιότερο κείμενο για τον William Etty μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Έρωτας, που επιμένει: Μουσικές αφηγήσεις μιας "εντελώς συνηθισμένης ιστορίας"...

 

Vintage card(pinterest)

Σίγουρα ο έρωτας δεν περιορίζεται σε μία μόνο ημερομηνία του ημερολογίου. Κυλά αθόρυβα μέσα στον χρόνο, όπως μια μελωδία που επιστρέφει διακριτικά, αλλά σταθερά, για να μας θυμίσει την παρουσία της. Είναι εκεί στις μικρές χειρονομίες, στις λέξεις που ειπώνονται χαμηλόφωνα, σε σιωπές πιο εύγλωττες από κάθε εξομολόγηση.

Γι’ αυτό και ο έρωτας δεν γιορτάζει μόνο σήμερα. Γιορτάζει κάθε μέρα, κάθε στιγμή. Είναι μια διαρκής εσωτερική γιορτή. Είναι παλμός αδιάκοπος, άλλοτε διάφανος σαν πρωινό φως κι άλλοτε βαθύς, δραματικός, σαν σκιά που επιμένει. Οι ευαίσθητοι καλλιτέχνες τον αφουγκράζονται και τον αποτυπώνουν σε όλες του τις εκφάνσεις... με έκσταση, με λαχτάρα, με τρυφερότητα, με χιούμορ, ακόμη και με εκείνη τη γλυκόπικρη ειρωνεία που μόνο η αληθινή αγάπη αντέχει. Γιατί, τελικά, η Αγάπη είναι άχρονη, και αιώνια.

Βλέπουμε πως όταν κανείς επιμένει στην αλήθεια των συναισθημάτων του, ακόμη και οι πιο δύσπιστοι υποκύπτουν. Αυτήν ακριβώς τη "συνηθισμένη" αλλά διαχρονική ιστορία αφηγείται με χαριτωμένη θεατρικότητα το ληντ "Eine sehr gewöhnliche Geschichte - Μια εντελώς συνηθισμένη ιστορία" του Γιόζεφ Χάυντν, μια μικρή σκηνή έρωτα με παιγνιώδη διάθεση, όπου η επιμονή μετατρέπεται σε νίκη της καρδιάς.

"Ο Φιλίντ στεκόταν στην πόρτα της Μπαμπέτς

χτυπούσε κι έλεγε: "Είναι μέσα κανείς;

Είμαι ο Φιλίντ!Άνοιξέ μου να μπω!"

Η κοπέλα έρχεται και λέει: "Όχι, όχι"

Στέναζε κείνος και τη χιλιοπαρακαλούσε.

"Όχι", του ελεγε αυτη, "Φοβάμαι!

Είναι πια βράδυ κι είμαι μόνη

δεν γίνεται Φιλίντ, δεν γίνεται"

Απογοητευμένος ο άνδρας κίνησε να φύγει

όταν άκουσε να γυρνάει βιαστικά

το κλειδί στην κλειδαριά

Του λεει:"μονάχα μια στιγμή κι έπειτα δρόμο!"

Κι οι γείτονες που απο περιέργεια τρώγονταν

περίμεναν να δουν πότε θα φύγει ο Φιλίντ

Κι αυτός, ήταν χαράματα όταν ξεμύτησε απ'το σπίτι

Αχαχούχα, αχαχούχα! και πώς γελούσαν όλοι!"

Στο τραγούδι αυτό, ο Χάυντν αξιοποιεί με δεξιοτεχνική διαύγεια τη γλώσσα της κλασικής περιόδου, πλάθοντας μια απλή μεν μουσική αφήγηση που όμως κρύβει λεπτή δραματουργική ευφυΐα. Η μελωδία, ελαφρά και ευκίνητη, ξετυλίγεται με φυσικότητα, σαν αυθόρμητος λόγος ερωτευμένου νέου, κινείται με χάρη, με ανάλαφρα στολίδια, αποδίδοντας τη ζωντάνια και την επιμονή του συναισθήματος.
Η αρμονική δομή παραμένει καθαρή και ισορροπημένη, με διακριτικές αλλά εύστοχες μετατροπίες που φωτίζουν τις ψυχικές μεταπτώσεις του ήρωα. Τίποτα δεν είναι υπερβολικό. Όλα υπηρετούν την ευκρίνεια του λόγου και την κομψότητα της έκφρασης.
Η ρυθμική αγωγή διατηρεί μια σπιρτάδα που θυμίζει μικρή σκηνή όπερας -σχεδόν βλέπει κανείς τον Φιλίντ να στέκεται μπροστά στην πόρτα, να επιμένει, να παρακαλεί, να επανέρχεται. Ο Χάυντν, άλλωστε, μεταφέρει στο ληντ την θεατρική του εμπειρία, προσδίδοντας στο τραγούδι χαρακτήρα μικρογραφικής σκηνικής δράσης.

Το πιάνο δεν περιορίζεται στον άχαρο, συνοδευτικό ρόλο, αλλά λειτουργεί ως διακριτικός συμπρωταγωνιστής. Με ανάλαφρα μοτίβα και εύγλωττα ρυθμικά σχήματα σχολιάζει τη δράση, σαν να χαμογελά πίσω από τα λόγια, σαν να γνωρίζει ήδη την έκβαση της ιστορίας. Οι επαναλήψεις φράσεων αποκτούν δραματουργική λειτουργία...κάθε επιστροφή εντείνει την αίσθηση της "πολιορκίας", κάθε επανάληψη φέρνει ένα βήμα πιο κοντά στην κάμψη της άρνησης.
Έτσι, ο Χάυντν μετατρέπει μια "εντελώς συνηθισμένη ιστορία" σε λεπτό μουσικό σχόλιο πάνω στην επιμονή του έρωτα, εκείνη τη δύναμη που τελικά θριαμβεύει.

Josef Haydn: "Eine sehr gewöhnliche Geschichte":

Το ίδιο κείμενο -αποδιδόμενο συχνά στον Christian Felix Weiße- μελοποιήθηκε και από τον Βοημό συνθέτη και βιολονίστα Georg Anton Benda υπό τον τίτλο "Philint stand jüngst vor Babets Tür - Ο Φιλίντ στεκόταν στην πόρτα της Μπαμπέτς".

Στη δική του εκδοχή, η γραφή αποκτά ελαφρώς πιο δραματική κλίση. Η μελωδία γίνεται πιο εκφραστική, με μεγαλύτερη έμφαση στη ρητορική απόδοση του λόγου, στοιχείο που προοιωνίζεται τις πρώιμες ρομαντικές αποχρώσεις.

Έτσι, μέσα από δύο διαφορετικές μουσικές προσεγγίσεις, το ίδιο πολύ συνηθισμένο επεισόδιο γίνεται καθρέφτης της διαχρονικής αλήθειας πως ο έρωτας μπορεί να ξεκινά με χτύπους στην πόρτα, μα καταλήγει να ανοίγει καρδιές.

Χρόνια Πολλά με τη δύναμη της Αγάπης να εκτινάσσει τα συναισθήματα στα ύψη και να μεταμορφώνει ακόμη και το πιο απλό στιγμιότυπο σε αιωνιότητα.

George Benda: "Philint stand jüngst vor Babets Tür":

Ο Γκόγια, ο Χάυντν κι o φιλότεχνος Ισπανός Δούκας...

Πορτρέτο του Δούκα της Άλμπα , Φρανσίσκο ντε Γκόγια, 1795
Μουσείο Πράδο

Ένας από τους πλέον διαφωτισμένους Ισπανούς αριστοκράτες ήταν ο Χοσέ Αλβάρες ντε Τολέδο, Μαρκήσιος της Βιλαφράνκα και Δούκας της Άλμπα, τίτλος που απέκτησε όταν σε ηλικία 16 χρόνων νυμφεύτηκε την δεκάχρονη Μαρία Τερέζα Δούκισσα της Άλμπα. 

Υπήρξε πρότυπο φωτισμένου Ισπανού ευγενή, καθώς υπερασπίστηκε τα ιδεολογικά και επιστημονικά επιτεύγματα της εποχής του, τις πολιτικές, στρατιωτικές και πολιτιστικές μεταρρυθμίσεις.

Francisco de Goya

Μας είναι γνωστός από ένα ολόσωμο πορτραίτο παραπάνω, που τού φιλοτέχνησε ο Φρανθίσκο Γκόγια, του οποίου υπήρξε πάτρονας. Ο ζωγράφος έγινε ο προσωπικός πορτρετίστας της Αυλής του και απεικόνισε όλα τα μέλη της οικογένειας.

Ο Δούκας λάτρευε την ιππασία και θεωρούνταν ένας από τους καλύτερους ιππείς στην ισπανική αυλή. Ήταν όμως και μεγάλος λάτρης της μουσικής, όπως και εξαιρετικά προικισμένος εκτελεστής βιόλας.

Joseph Haydn

Ως προστάτης, συνδέθηκε με τον Γιόζεφ Χάυντν, ο οποίος -κατόπιν παραγγελίας του- συνέθεσε αρκετά έργα. Ας θυμηθούμε πως η σχέση του Χάυντν με την Ισπανία ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1770 κι ο συνθέτης έστειλε πολλά χειρόγραφά του από το παλάτι του Εστερχάζυ ή το Λονδίνο στην αυλή της Μαδρίτης έπειτα από αίτημα των μελών της βασιλικής οικογένειας. Στο αρχείο των ισπανικών ανακτόρων βρίσκει κανείς χειρόγραφες  παρτιτούρες από την όπερα "L'isola disabitata-Το ακατοίκητο νησί", από τρίο με βαρύτονο, αλλά και πλήθος Συμφωνιών του Χάυντν, τα περισσότερα σταλμένα στο Δούκα της Άλμπα, με τον οποίο διατηρούσε συχνή αλληλογραφία...

Ας επιστρέψουμε στον Γκόγια και το πορτραίτο που φιλοτέχνησε για τον ισπανό αριστοκράτη. Ο ζωγράφος απεικονίζει με άφθαστη κομψότητα τον ευγενή, εστιάζοντας σε στοιχεία που αποδεικνύουν τις μεγάλες του αγάπες, την ιππασία και τη μουσική.

Ο Δούκας φορά ρούχα ιππασίας, ψηλές μπότες με σπιρούνια, ενώ έχει αφημένο το μαύρο καπέλο του ιππέα ακουμπισμένο πάνω στο περίτεχνο μαρκετερί γραφείο δίπλα του. Αέρα μεγαλοπρέπειας αποπνέει η σάλα της Δουκικής Αυλής μέσα στην οποία απεικονίζεται ο κομψός άνδρας, που κοιτάζει κατάματα το θεατή γεμάτος αυτοπεποίθηση μέσα στο βελούδινο μεσάτο σακάκι του.

Λεπτομέρεια του πίνακα με την παρτιτούρα

Πάνω στο γραφείο εκτός από το καπέλο διακρίνουμε και μέρος μιας βιόλας, στοιχείο που επισημαίνει την σχέση του Δούκα με το όργανο και την τέχνη της Μουσικής. Επίσης, στα χέρια του κρατά ανοικτό ένα βιβλίο μουσικής, που στο εξώφυλλό του αναφέρεται το όνομα του αγαπημένου του συνθέτη, Γιόζεφ Χάυντν.
Μέσα σε οβάλ διακοσμητικό πλαίσιο αναφέρεται και ο τίτλος της σύνθεσης: "Cuatro comp...con acomp de Fortep-Τέσσερις συνθέσεις με συνοδεία πιάνου".

Μετά από έρευνες των ειδικών διαπιστώθηκε πως εκείνη τη χρονιά, ο Χάυντν δεν είχε συνθέσει, ούτε εκδώσει σύνθεση με αυτόν τον τίτλο. Την προηγούμενη όμως χρονιά(1794) είχε γράψει -όπως ο ίδιος αναφέρει σε επιστολή του- τις "6 Original Canzonettas for voice and Fortepiano". Προφανώς στο ρωμαϊκό σύστημα αριθμών το VI μεταφέρθηκε από λάθος σε IV, κι έτσι ολογράφως κατέληξε σε quatro. 

Το εξώφυλλο του κύκλου τραγουδιών
(bonhams)

Πρόκειται για κύκλο τραγουδιών για φωνή, συνοδεία πιανοφόρτε, με την απεικόνιση της παρτιτούρας στα χέρια του ισπανού αριστοκράτη να υπογραμμίζει την άριστη ενημέρωση του Δούκα της Άλμπα για τις μουσικές εκδόσεις...

Στις καντσονέτες, που εκδόθηκαν σε δύο σετ των έξι τραγουδιών το καθένα, ο Χάυντν εκμεταλλεύεται πλήρως τις βελτιωμένες τεχνικές του πληκτροφόρου προσφέροντας στη φωνή μεγαλύτερη εκφραστική συνοδεία, θέτοντας έτσι ένα νέο πρότυπο για το μουσικό είδος.
Το πρώτο σετ των Έξι τραγουδιών βασίζεται σε ποίηση της αγγλίδας, Anne Hunter και το δεύτερο -αφιερωμένο στη Λαίδη Σάρλοτ Μπέρτι- σε ποίηση της Χάντερ επίσης, ένα του Σαίξπηρ, ένα του Μεταστάζιο και δύο ανωνύμων ποιητών. 

Γοητευτικές μελωδίες ντύνουν τους στίχους με τη σύνδεση του λόγου με την μουσική να είναι απαράμιλλη.
Τα σετ ξεκινούν με "τραγούδια της θάλασσας", και τα δυο σε στίχους της Αν Χάντερ.
Στο πρώτο, "Το τραγούδι της Γοργόνας" σε Ντο μείζονα, ηχούν σαν παφλασμός των κυμάτων τα τρίηχα της πιανιστικής συνοδείας, υποδηλώνοντας τη γάργαρη ροή του θαλασσινού νερού και
στο δεύτερο, "Τραγούδι του Ναύτη", σε Λα μείζονα, ο συνθέτης εκμεταλλευόμενος την ευρεία ηχητικότητα του φορτεπιάνο με χαρακτηριστική σφοδρότητα μιμείται τη ναυτική κλήση από τη σάλπιγγα ή τον ήχο από τα ιστία που πολεμούν με τη λύσσα της ανεμοθύελλας.

Ας τα απολαύσουμε:

Ι. Haydn: 6 Original Canzonettas, Βook 1, I: "The Mermaid's Song":

Τώρα πoυ χορεύoυν οι παιχνιδιάρικες ηλιαχτίδες 

στη γαλαζωπή, κρυστάλλινη θάλασσα,

Έλα, και θα σου δείξω το δρόμο

εκεί, που βρίσκονται οι μαργαριταρένιοι θησαυροί.

Έλα μαζί μου και θα σε πάω

εκεί που υψώνονται οι βράχοι των κοραλλιών.

Ακολούθησε, ακολουθησέ με

Ελα να δεις τους θησαυρούς που βρίσκονται

πολύ κάτω απ' των κυμάτων τον παφλασμό

έλα να δεις τον πλούτο, τον αόρατο στο μάτι του ανθρώπου... 

(απόδοση δική μου)

ΙΙ. Haydn: 6 Original Canzonettas, Βook 2, IΙ: " The Sailor' s song":

"Ψηλά στο κατάρτι που λυγίζει

ο ναυτικός από την έκρηξη ατρόμητος 

σφυρίζει στη θύελλα.

Δένοντας σχοινιά στην άγρια θάλασσα

ούτ' ο πόλεμος, ούτε κι ο θάνατος

μπορούν να τον φοβίσουν

Στον εχθρό που το πλοίο καταδιώκει,

ψηλά βάζει το κανόνι 

να διακηρύξει βροντερά

της Βρετανίας της δόξα!"

(απόδοση δική μου)

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γέννηση του σπουδαίου ισπανού ζωγράφου Φρανθίσκο Γκόγια(30  Μαρτίου 1746 στο Φουεντετόδος της Αραγωνίας), ενός από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες όλων των εποχών, τον σημαντικότερο της εποχής του, που εκτιμήθηκε από τους ζωγράφους του ρομαντισμού, ανάμεσά τους τον Ντελακρουά, ενώ κύριος θαυμαστής του υπήρξε και ο Πάμπλο Πικάσο.
31 Μαρτίου του 1732 είχε γεννηθεί στο Ρόραου της Αυστρίας ο Γιόζεφ Χάυντν, σπουδαία προσωπικότητα της κλασικής εποχής της μουσικής, μέλος της Πρώτης Σχολής της Βιέννης και ο επονομαζόμενος "πατέρας" της συμφωνίας και του κουαρτέτου εγχόρδων.

museodelprado
interlude.hk
bonhams

J. Haydn: ένα "Te Deum" για την Μαρία Τερέζα των δύο Σικελιών...

 

Μεγάλωσε στην αυλή της Νάπολης και εκπαιδεύτηκε από μικρή ώστε  να γίνει μια μέρα σύζυγος ενός βασιλιά. Λέγεται ότι η μέρα της ξεκινούσε στις 7 το πρωί και περιλάμβανε μαθήματα γαλλικών, θρησκευτικών, μαθηματικών, γεωγραφίας, μουσικής, ζωγραφικής και χορού, με ιδιαίτερη κλίση στη μουσική, το πιάνο, το τραγούδι και το χορό.  

H Μαρία Τερέζα της Νάπολης και της Σικελίας(1772 - 1807) πήρε το όνομά της από τη γιαγιά της Μαρία Θηρεσία, και όταν παντρεύτηκε τον Φραγκίσκο Β΄ έγινε η τελευταία αυτοκράτειρα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και η πρώτη Αυτοκράτειρα της Αυστρίας. 

Οι ιστορικοί την χαρακτήρισαν συμπαθητική, ευγενική φυσιογνωμία με  γαλανά μάτια και ξανθά μαλλιά, ισχυρή προσωπικότητα και αισθησιακό χαρακτήρα.
Ήταν άτομο που αγαπούσε τη διασκέδαση και συμμετείχε με ενθουσιασμό στη ζωή της Αυλής. Όπως προαναφέραμε λάτρευε τη μουσική, ενώ τής άρεσε ιδιαίτερα το Βαλς, που στην εποχή της πρωτοέκανε την εμφάνισή του στην κοσμική ζωή της πόλης.  Υπήρξε προστάτιδα της βιεννέζικης μουσικής, και αγαπημένοι της συνθέτες ήταν οι αρχιμουσικοί της Αυλής, Paul Wranitzky και ο μαθητής και φίλος του Μότσαρτ, Joseph Leopold Eybler. 

Καθώς ήταν αυτοκράτειρα σε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο πολέμων, προσπάθησε να διασκεδάσει και να δώσει στον σύζυγό της ανακούφιση από τις κυβερνητικές ανησυχίες με θεατρικά έργα, μουσική και χορούς. Ο σύζυγός της έπαιζε επίσης βιολί και εκείνη τον αποκαλούσε "το αγαπημένο της βιολί". 

Συχνά ανέθετε συνθέσεις προκειμένου να εκτελεστούν σε εορταστικές εκδηλώσεις δημόσια ή ιδιωτικά, όπως το 1800 που παρήγγειλε στον Γιόζεφ Χάυντν ένα "Te Deum" για χορωδία και ορχήστρα. Ήταν φανατική θαυμάστρια της μουσικής του. Ο Χάυντν που είχε συνθέσει στη νεότητά του και για τη γιαγιά της, ανταποκρίθηκε δίνοντας το δεύτερο από τα δυο "Te Deum", που συνέθεσε στη ζωή του, το οποίο παρουσιάστηκε το Σεπτέμβριο του 1800.  

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Χάυντν θεωρείται ένας από τους πυλώνες της Κλασικής περιόδου, ο πατέρας της συμφωνίας και του κουαρτέτου. Όμως, εξίσου αξιοσημείωτη είναι και η συνεισφορά του στη φωνητική μουσική.


Το "TE DEUM" του, ένα από τα τελευταία του έργα, είναι μια σύνθεση πολύπλευρη, ένα δοξαστικό χορωδιακό σε όλη του την έκταση, χωρίς να ακούγονται σολιστικά μέρη, όπως συνηθίζεται στις λειτουργίες και σε άλλα έργα ιερής μουσικής, γι' αυτό το έργο αποτελεί σπάνιο παράδειγμα σύνθεσης από την ύστερη περίοδο του Χάυντν..

Είναι γραμμένο στη Ντο μείζονα, όπως και το προγενέστερο, με εκτεταμένη χρήση τρομπετών και τυμπάνων που ανέκαθεν συνδέονταν με εορταστικές, θριαμβευτικές τελετές.

Σύμφωνα με τον Χάυντν, η Mαρία Τερέζα είχε μια "γλυκιά αλλά αδύναμη φωνή" και λέγεται πως συμμετείχε στις υψίφωνες της μικτής χορωδίας, που ερμήνευσε το Te Deum.  

Το "Te Deum laudamus -Σε δοξάζουμε, Κύριε"  για τη Μαρία Τερέζα παίζεται χωρίς διακοπή, αν και χωρίζεται σε τρεις ενότητες:

• Allegro
• Adagio
• Allegro

Πρόκειται για μεγαλοπρεπή σύνθεση όπου δύο μακροσκελή Allegro (σε Ντο Μείζονα) περιβάλλουν το κεντρικό Adagio(σε ντο ελ.), κάνοντας το έργο ουσιαστικά ένα λαμπρό κονσέρτο για χορωδία και ορχήστρα. Δημιουργία, που μαρτυρά πως ο Χάυντν βρισκόταν στο απόγειο των δυνάμεών του, καθώς αναδεικνύει το  δοξολογικό περιεχόμενο αυτών των Ύμνων που η Καθολική Εκκλησία αποδίδει τη συγγραφή τους στους αγίους, Αμβρόσιο ή Αυγουστίνο. 

Haydn: "Te Deum in C, N. 2, Maria Therese" / N. Harnoncourt:

Tέλος, να θυμηθούμε πως για τη γιαγιά Μαρία Θηρεσία, ο Γιόζεφ Χάυντν είχε συνθέσει το 1768 την "Συμφωνία Ν. 48" (που γι' αυτό το λόγο φέρει τον υπότιτλο "Maria Theresia") για την οποία μπορείτε να διαβάσετε σε παλαιότερο άρθρο, εδώ.

Από τον περουκοφόρο Χάυντν στο "έρημο νησί" της ερωμένης του...

Σήμερα φαίνεται αφύσικο, αστείο, ακόμη και γελοίο ως στοιχείο αμφίεσης για τον άνδρα(παρότι ακούγεται ρατσιστικό), όμως στην εποχή του Γιόζεφ Χάυντν και σύμφωνα με τις επικρατούσες αντιλήψεις, η λευκή περούκα με τις πλαϊνές μπούκλες ήταν εκείνη που "έκανε" τον άνδρα και τού πρόσθετε σε αρρενωπότητα, κομψότητα και στυλ. Η περούκα, εκτός από το ότι έκρυβε την ανεπιθύμητη φαλάκρα, ήταν και σύμβολο αριστοκρατικής θέσης.

Έτσι, ο Γιόζεφ Χάυντν προμηθευόταν τις περούκες του από το καλύτερο κομμωτήριο της πόλης, εκείνο του Γιόχαν Πέτερ Κέλερ στο κέντρο της Βιέννης.  

Σύντομα άρχισε να παραδίδει μαθήματα πιάνου στην κόρη του Κέλερ, Άννα Μαρία. Στο σπίτι των Κέλερ γνώρισε τη μικρότερη αδελφή της, την Τερέζα, για την οποία σκίρτησε ερωτικά. Ο Χάυντν ήταν έτοιμος να τη ζητήσει σε γάμο, όταν η κοπέλα αποφάσισε πως θα αφιερωνόταν στο Θεό.

Έτσι, ο Χάυντν, που από τη μια κουβαλούσε ένα σύνδρομο κατωτερότητας, καθώς θεωρούσε ότι ήταν άσχημος και κακοφτιαγμένος, και από την άλλη νοιώθοντας υποχρέωση προς τον πατέρα Κέλερ που φρόντιζε όσο καλύτερα μπορούσε την κώμη και γενικά την εμφάνισή του, αποφάσισε να ζητήσει το χέρι της Άννας-Μαρίας. 

Ο γάμος όμως αποδείχθηκε αταίριαστος και προβληματικός. Η γυναίκα του αδιαφορούσε για τη μουσική του συζύγου της. Είχε αυταρχικό χαρακτήρα, ήταν ψυχρή, μεγαλομανής, αγαπούσε τη μεγάλη ζωή, και είχε ακριβά γούστα. Απαιτούσε ακριβά κοσμήματα και ρούχα από τον Χάυντν, ο οποίος αναγκαζόταν να δανείζεται για να τής τα παρέχει.
Δεν ευλογήθηκαν και με ένα παιδί, έτσι μη αντέχοντας τα καμώματά της "έβρισκε παρηγοριά" στην αγκαλιά εφήμερων ερωμένων...

Πιθανώς η Luigia Polzelli
(parnassos.dk)

Απ' όλους τους δεσμούς του, περισσότερο πολύχρονος ήταν εκείνος με τη νεαρή ιταλίδα Λουίτζα Πολτσέλι, μια σοπράνο παντρεμένη με συμπατριώτη της βιολονίστα. Το ζευγάρι ήρθε στο Παλάτι των Εστερχάζυ που υπηρετούσε ο συνθέτης, το 1779. Η Λουίτζα ήταν τότε 19 χρόνων και είχε ένα δίχρονο αγοράκι. Οι κακές γλώσσες λένε πως δεν άργησε να σχετιστεί ερωτικά με το μαέστρο Χάυντν. Μάλιστα, αργότερα, όταν απέκτησε κι έναν ακόμη γιο, οι φήμες οργίαζαν ότι ήταν καρπός του έρωτά της με τον Χάυντν, που φαίνεται να έδειχνε ιδιαίτερη αδυναμία στο μικρό αγόρι. Ο σύζυγος της Λουίτζα είχε προσβληθεί από φυματίωση κι έτσι δεν μπορούσε να ανταπεξέλθει όπως απαιτείτο στα καθήκοντα του στην ορχήστρα της Αυλής του φιλόμουσου κόμη. Επιπροσθέτως επειδή οι φωνητικές ικανότητες της Λουίτζα ήταν μέτριες, ο Χάυντν αναγκαζόταν να μεταγράφει πολλές από τις άριες που θα τραγουδούσε στα μέτρα της, χωρίς φιοριτούρες, δεξιοτεχνικά περάσματα, και φωνητικό εύρος. Καθώς ο κόμης Εστερχάζυ γνώριζε καλά από φωνές υψηλής ποιότητας, κατάλαβε τη μετριότητα της Λουίτζα, όπως και την ασυνέπεια του συζύγου της κι αποφάσισε να τούς απολύσει. Τότε ήταν που για χάρη της ερωμένης, μεσολάβησε ο Χάυντν.


Όπως αναφέρθηκε, ο συνθέτης προσάρμοζε τις άριες που προορίζονταν για τη Λουίτζα, πάνω στη φωνή της τραγουδίστριας-ερωμένης του. Λέγεται ότι από τις τόσες όπερες που έγραψε στο Παλάτι του Ούγγρου πρίγκηπα, σε μόνο μία ανέθεσε ρόλο στην Πολτζέλι. Ήταν ο ρόλος της Σύλβια στην όπερα "Το ακατοίκητο νησί", σε λιμπρέτο του Μεταστάζιο. Παρουσιάστηκε στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για την ονομαστική γιορτή του πρίγκηπα Νικολάου, στις 6 Δεκεμβρίου του 1779.

Η υπόθεση διαδραματίζεται σε ένα έρημο νησί, όπου εκεί ζουν απ' όταν ναυάγησε το πλοίο τους εδώ και μια δεκαετία, δυο αδερφές, η Κωνστάντζα και η μικρότερη Σύλβια.

(stretta-music)

Το σύζυγο της πρώτης με τον σύντροφό του, απήγαγαν πειρατές. Η Κωνστάντζα είναι απεγνωσμένη. Οι δυο άνδρες και μετά από πολλές κακουχίες καταφέρνουν τελικά να αποδράσουν. Αναζητούν και ξαναβρίσκουν τις κοπέλες, με την όπερα να ολοκληρώνεται με ευχάριστη κατάληξη.

Το έργο θριάμβευσε, με την Εισαγωγή να βρίσκει μεγάλη απήχηση, γι' αυτό μέχρι σήμερα εκτελείται συχνά ως αυτόνομη σύνθεση.
Το αντιθετικό ύφος της είναι εκείνο που τη χαρακτηρίζει και σαγήνευσε τους ακροατές, καθώς ο συνθέτης επιστρατεύει απρόσμενες αρμονικές μετατροπίες για να τονίσει δραματικές καταστάσεις, τις οποίες όμως παντρεύει ευφάνταστα με ανάλαφρα και χαριτωμένα, μοτίβα.  

Αρμονίες και μοτίβα, που ακούγονται και στις άριες της όπερας αργότερα, υπογραμμίζοντας την άμεση σχέση της εισαγωγής με το περιεχόμενο, στοιχείο καινοτόμο στην εποχή του Χάυντν, αφού αυτή η φόρμα υιοθετήθηκε στις όπερες του Γκλουκ.

Συνθετική γραφή και ενορχήστρωση της εισαγωγής, που εντάσσεται στο ιδεολογικό ρεύμα "Θύελλα και ορμή", υποδηλώνουν την τρικυμία που έριξε στο "έρημο νησί" τους πρωταγωνιστές της όπερας.

Haydn: "L'isola disabitata, Ouverture",  Harnoncourt

Ακούμε από την 6η Σκηνή την Άρια της Σύλβια, ρόλου που υποδύθηκε η ερωμένη Λουίτζα, όταν ανάστατη αρχικά παρακολουθεί κρυφά τους δυο άγνωστους άντρες, που στην ουσία είναι ο σύζυγος της αδερφής της με τον πιστό φίλο του.
Την έλκει ο νεαρός και την κάνει να απορεί η αμφίεση του γαμπρού της, που είναι τυλιγμένος με υφάσματα, ντυμένος -στα δικά της μάτια- σαν γυναίκα...
Τής μοιάζει γελοίος, όπως για κάποιους φαντάζει παράταιρη στο ισχυρό φύλο η μακριά λευκή περούκα που "έκανε" τον άνδρα ελκυστικότερο και με στυλ, στα χρόνια του αγαπητού Χάυντν... 

L'isola disabitata, Silvia's aria "Fra un dolce deliro":

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Γιόζεφ Χάυντν. Σήμερα συμπληρώνονται 290 χρόνια από τη γέννησή του στο Ρόραου της Αυστρίας στις 31 Μαρτίου 1732.
Ο Χάυντν υπήρξε από τους σημαντικότερους συνθέτες της κλασικής εποχής, ανήκει στη Σχολή της Βιέννης μαζί με τους Μότσαρτ, Μπετόβεν και Σούμπερτ και θεωρείται ο "πατέρας" της συμφωνίας και του κουαρτέτου.

Τoύμας Τράνστρεμερ: "Η μουσική μάς λέει πως υπάρχει ελευθερία"

Ο βραβευμένος με Νόμπελ σουηδός ποιητής και μεταφραστής Tomas Transtromer, γεννήθηκε σαν σήμερα, 15 Απριλίου 1931 .

Βαθύς λάτρη της μουσικής, έπαιζε ο ίδιος πιάνο, εμπνεύστηκε από την τέχνη των ήχων και δημιουργούς της, όπως ο Λιστ, ο Χάυντν, ο Γκριγκ ή ο Σούμπερτ και συχνά η δομή των ποιημάτων του ακολουθεί -κατά δήλωσή του- εκείνη των Πρελουδίων ή των Νυχτερινών.

Το ύφος του χαρακτηρίζει η φιλοσοφική χροιά, ο μυστικισμός της φύσης και η μουσικότητα. Οι λέξεις καλά δομημένες σε μια αρμονική φόρμα, πλέκουν λυρικές εικόνες αναδύοντας ευαισθησία και έντονη πνευματικότητα.

Στο παρακάτω βίντεο βλέπουμε τον ποιητή να παίζει πιάνο με το αριστερό χέρι μόνο, καθώς το δεξί είχε παραλύσει μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο που υπέστη και να συνοδεύει την απαγγελία του ποιήματός του: "Αllegro" με αναφορά στον Γ. Χάυντν:

"Παίζω Χάιντ μετά από μια σκοτεινή μέρα
και αισθάνομαι μια απλή ζέστη στα χέρια.

Τα πλήκτρα θέλουν. Χτυπούν απαλά σφυριά.
Οι τόνοι είναι πράσινοι, ζωντανοί, γαλήνιοι.

Οι τόνοι λένε ότι η ελευθερία υπάρχει
και ότι κάποιος δε πληρώνει φόρο στον Καίσαρα.

Βάζω τα χέρια στις χαϊντοτσέπες μου
και μιμούμαι κάποιον που κοιτά τον κόσμο ήρεμα.

Σηκώνω την χαϊντοσημαία μου – που σημαίνει:
“Δεν υποτασσόμαστε. Θέλουμε όμως ειρήνη"

Η μουσική είναι ένα γυάλινο σπίτι στην πλαγιά
όπου οι πέτρες πετούν, οι πέτρες κυλάνε.

Οι πέτρες κυλώντας το διαπερνούν
μα άθικτο παραμένει κάθε του τζάμι".

Τούμας Τράνστρεμερ, μτφ. Δέσποινα Καϊτατζή - Χουλιούμη(fractalart)

Στο ποίημά του: "Schubertiana", ο Τούμας Τράνστρεμερ εμπνέεται από τον ρομαντικό πατέρα των λήντερ, Φραντς Σούμπερτ και τις περίφημες Σουμπερτιάδες βραδιές:

"Kαθόμαστε μαζί  στο πιάνο και παίζουμε με τέσσερα χέρια σε φα ελάσσονα, 

δυο αμαξάδες στην ίδια άμαξα, φαίνονται κάπως γελοίοι

Τα χέρια μοιάζουν να μετακινούν πίσω-μπρος βάρη 

λες και αγγίζουμε αντίβαρα

σε μια προσπάθεια να διαταραχθεί η τρομερή ισορροπία του βραχίονα της μεγάλης ζυγαριάς: χαρά και πόνος έχουν ακριβώς το ίδιο βάρος.

Η Άννι είπε, "Αυτή η μουσική είναι τόσο ηρωική" και έχει δίκιο.

Αλλά εκείνοι των οποίων τα μάτια ακολουθούν ζηλότυπα άντρες των έργων, 

αυτοί που μέσα τους κρυφά περιφρονούν ότι δεν είναι δολοφόνοι,

δεν αναγνωρίζουν εδώ τον εαυτό τους,

Και πολλοί που αγοράζουν και πωλούν ανθρώπους και πιστεύουν ότι όλα αγοράζονται, δεν αναγνωρίζουν εδώ τον εαυτό τους. 

Δεν είναι η μουσική τους. Η μακρά μελωδία που παραμένει όμοια σ' όλες τις μεταμορφώσεις της, λαμπερή και εύκαμπτη, μερικές φορές άγρια

και ισχυρή, ίχνος σαλιγκαριού και χαλύβδινο σύρμα.

Το αέναο βουητό που μας ακολουθεί -τώρα -

ανασύρει 

τα βάθη"

(μτφ. δική μου από τα αγγλικά)

Το ποίημα αναφέρεται στη "Φαντασία σε Φα ελ. για πιάνο με τέσσερα χέρια" του Σούμπερτ,  που συνετέθη το  1828, και παρουσιάστηκε σε μια από τις Σουμπερτιάδες βραδιές από τον ίδιο τον συνθέτη και το φίλο του, Φραντς Λάχνερ.

Το έργο αναπτύσσεται σε τέσσερις συνεχείς ενότητες που ενοποιούνται από τον μελαγχολικό τόνο του θέματος.Οι μουσικολόγοι χαρακτηρίζουν το έργο ως "μια από τις σπουδαιότερες και πιο πρωτότυπες συνθέσεις  για πιανιστικό ντουέτο".

Την εποχή σύνθεσης της Φαντασίας, ο Σούμπερτ για βιοποριστικούς λόγους δίδασκε πιάνο. Ανάμεσα στις μαθήτριές του ήταν και η κόρη του Δούκα Εστερχάζυ, Καρολίνα,  για την οποία ο συνθέτης ανέπτυξε ερωτικά συναισθήματα.

Φυσικά, δεν διανοήθηκε να εκφράσει τον έρωτά του, καθώς είχε επίγνωση της κοινωνικής διαφοράς ανάμεσα σ'αυτόν και το κορίτσι.

Ομως αυτό, δεν εμπόδισε την φαντασία του να έρχεται σε επαφή με την αγαπημένη του.

Έτσι, συνέθεσε το έργο αυτό, σε μια μελωδία, όπου τα χέρια των δύο πιανιστών έρχονται πολύ κοντά κατά την εκτέλεση, σχεδόν "κολλητά", ούτως ώστε  να μπορεί τουλάχιστον να αγγίζει -έστω κι ανεπαίσθητα- την αγαπημένη του!

Από τις εκτελέσεις που ξεχωρίζουν κατά γενική ομολογία είναι εκείνη των Περάια και Λούπου. Προσωπικά όμως με αγγίζει η ερμηνεία των Ρίχτερ και Μπρίττεν, εξαιρετικής κομψότητας, απίστευτης μουσικότητας και κυρίως εξομολογητικού ύφους και σπάνιας συγκίνησης,  από το φεστιβάλ του Aldeburgh. 

Ενα λυρικότατο έργο με δραματικά στοιχεία, σε μια ερμηνεία παθιασμένη, με γρήγορες εναλλαγές και υποδόρια ταραχή.

Schubert: "Fantasy for Piano in f minor, Four Hands D. 940" / Richter-Britten

Για την "Πένθιμη γόνδολα" του Τράνστρεμερ μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο άρθρο εδώ

Αμπελώνες και κλασικοί συνθέτες που το...έτσουζαν...

 

Βαν Γκονγκ: "Το κόκκινο αμπέλι", Μουσείο Πούσκιν-Μόσχα

ΚΛΑΣΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ και ΑΜΠΕΛΩΝΕΣ


Μπορεί να ακούγεται παράξενο, ακόμα και τρελό.Ομως επιστήμονες ισχυρίζονται πως η κλασική μουσική βοηθά στην υγιή ανάπτυξη των αμπέλων.
Κατά καιρούς διάφορα πειράματα διεξάγονται σε οινοποιεία ανά τον κόσμο, προσπαθώντας να αποδείξουν την ισχύ της θεωρίας.
Σύμφωνα με τις μελέτες, τα ηχητικά κύματα της μουσικής ενεργοποιούν την ανταλλαγή στοιχείων, όπως καλίου και ασβεστίου μεταξύ των κυττάρων των φυτών, καθιστώντας τα πιο ανθεκτικά στις ασθένειες.
Ετσι, όλο και περισσότεροι αμπελουργοί επιλέγουν να καλλιεργούν τα αμπέλια τους συνοδεία κλασικής μουσικής, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο ένα είδος ηχοβιολογικού αμπελώνα.

Η μυστική ζωή της βλάστησης είναι γεμάτη παραξενιές και εκπλήξεις!
Δεν ξέρω αν τα αμπέλια εκτιμούν την κλασική μουσική, όμως φαίνεται να επηρεάζονται θετικά από τις ηχητικές δονήσεις και συχνότητές της, κρίνοντας από την ποιότητα των σταφυλιών.

***

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ για το ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ:

Πούλησε μονάχα έναν πίνακα. Κι αυτόν λίγους μήνες πριν πεθάνει...Ήταν το "Κόκκινο αμπέλι" που φιλοτέχνησε ο Βαν Γκογκ το 1888...

Με φόντο έναν λαμπρό, χρυσοκίτρινο ήλιο αποτυπώνει τη σκληρή αγροτική ζωή, την περίοδο της συγκομιδής των σταφυλιών...
Τον ζωοδότη ήλιο, που η λάβρα του, άλλοτε βοηθά κι άλλοτε δυσκολεύει τη ζωή και την εργασία.
Οι αγρότες μοχθούν σκυμμένοι...Μαζεύουν με κόπο το γλυκό καρπό μέσα στα μεγάλα καλάθια, που φλογίζονται απ' το κατακόκκινο χρώμα των σταφυλιών, χρώμα κυρίαρχο στο εικαστικό, που τού δίνει και τον τίτλο...


***

Συνθέτες που τούς άρεσε να το...τσούζουν έχουμε και στο χώρο της κλασικής.


1. Ας θυμηθούμε πρώτα την περίπτωση του Γ.Σ.Μπαχ, που εκτός από οπαδός του καφέ, αρεσκόταν και στον οίνο και μάλιστα προτιμούσε κρασί από αμπελώνες της Ρηνανίας. Στο σπίτι του δε, διέθετε κελάρι, όπου αποθήκευε το κρασί της χρονιάς.


2. O Xένρυ Πέρσελ αγαπούσε και κείνος το κρασί και σύχναζε σε κρασοκαπηλειά. Μάλιστα τού στοίχισε ίσως και τη ζωή του αυτή η αδυναμία του...Ενα βροχερό βράδυ που είχε μπλέξει με φίλους και τα έπιναν σε Λονδρέζικη ταβέρνα, γυρνώντας στο σπίτι βρήκε την πόρτα κλειδωμένη από τη γυναίκα του, με αποτέλεσμα να περάσει όλο το  βράδυ μέσα στο κρύο και τη βροχή. Πέθανε λίγες μέρες αργότερα από βαριά πνευμονία.
Aς ακούσουμε το τραγούδι Purcell: "Come, let us drink - Ελάτε, ας πιούμε", έναν χαριτωμένο τρίφωνο κανόνα, που δημοσιεύθηκε στο δεύτερο βιβλίο Κανόνων του συνθέτη το 1700:

3. Λάτρης των αφρωδών οίνων ήταν ο Μότσαρτ, που πάντοτε έπινε όταν συνέθετε. Το μπουκάλι με το κρασί δεν έλειπε ποτέ πάνω από το πιάνο, λένε... Και ήταν εκείνο που του προκαλούσε ευφορία και διάθεση να δημιουργεί.
Τα σαμπανιζέ κρασιά που προτιμούσε, τα συνόδευε πάντα με οστρακοειδή.

Στη 2η Πράξη της όπερας του: "Ντον Τζιοβάννι" έχει στηθεί ένα εορταστικό δείπνο με φασιανό και εξαιρετικό οίνο marzimino!

"Αχ, τι όρεξη! 

Θα τα κάνω μια χαψιά! 

Νομίζω, θα λιποθυμήσω! 

Ρίξτε μου κρασί! 

Εξαιρετικό το marzimino!

κι αυτός ο φασιανός... 

Ω, μού τρέχουν τα σάλια..."

4. Εκτός από την αγάπη προς τη φύση και τους περιπάτους στους αμπελώνες του Γκρήντσιχ, ο Μπετόβεν είχε αδυναμία και στο κρασί.  Ο κορυφαίος συνθέτης καταγόταν από μια οικογένεια που σχετιζόταν με το κρασί,  καθώς ο παππούς και ο προπάππος του ήταν οινέμποροι.
Βέβαια, ο τιτάνας δεν έπινε σε υπερβολικά επίπεδα, όπως ο μέθυσος πατέρας του, όμως ήταν ικανά να προκαλέσουν βλάβη στην υγεία του, όπως κι έγινε. Πέθανε εξαιτίας κίρρωσης του ήπατος.
Είναι γνωστό πως και στο νεκροκρέβατό του ακόμη, ζήτησε να τού φέρουν ένα κιβώτιο από το αγαπημένο του ημίγλυκο .Το κρασί έφτασε μια μέρα πριν τον θάνατό του κι ο θρύλος θέλει να ψιθύρισε τα λόγια: "Κρίμα, είναι πολύ αργά να το γευτώ".



5. Πάθος ήταν το κρασί και για τον Τζοακίνο Ροσίνι, ο οποίος εκτός από τις γαστριμαργικές προτιμήσεις του , λάτρευε και να τα πίνει. Μάλιστα εκτός από τα ιδιαίτερα πιάτα που φέρουν το όνομα του, υπάρχει και το κοκτέιλ "Ροσίνι" με βάση το Prosecco.
Ωστόσο προτιμούσε στην κάβα του  να αποθηκεύει  ξηρά κρασιά Μπορντό και Μαδέρας με τα οποία συνόδευε τις περίφημες μακαρονάδες του.


6. Αδυναμία στα γλυκά κρασιά είχε ο Γιοχάνες Μπραμς, όπως και στο καλό φαγητό.. Είχε πάντα ένα στέκι να πίνει σε πόλεις που ταξίδευε. Στη Βιέννη πάντα τον περίμενε ένα βαρέλι με γλυκό ουγγαρέζικο Tokaji, το "βασιλιά των οίνων", όπως χαρακτηριστικά λέγεται επειδή είναι η φράση που αναφώνησε ο Λουδοβίκος ο 15ος όταν πρωτοδοκίμασε την ποικιλία αυτή κρασιού...

Και γι' αυτόν λέγεται πως ζήτησε να δοκιμάσει λίγο κρασί πριν πεθάνει...Ήπιε μια γουλιά και μουρμούρισε: "Ααα, είναι πολύ γευστικό! Ευχαριστώ!"


7. Kι ο Χάυντν  απολάμβανε το κρασί, και μάλιστα ο κόμης Εστερχάζυ στην Αυλή του οποίου εργάστηκε για 30 ολόκληρα χρόνια είχε οινοποιείο και ο συνθέτης κάποιες φορές  δέχτηκε φιάλες κρασιών από τον  Πρίγκιπα  ως μέρος της ετήσιας πληρωμής του.

Από το κοσμικό Ορατόριο του: "Εποχές" και το μέρος του "Φθινοπώρου", ένα έργο της ωριμότητας του Χάυντν, το οποίο όπως έλεγε, τον εξάντλησε, ακούμε το χορωδιακό: "'Ωωωω! Το κρασί είναι εδώ!" σε λιμπρέτο του κόμη φαν Σβήτεν.

Ο Βέρντι σε τρελό φαγοπότι με φίλους
(φωτογραφία του 1899)

8. Και ο Βέρντι αγαπούσε κι έπινε κρασί...Ο πατέρας του ήταν  ιδιοκτήτης πανδοχείου κι ενός μικρού μαγαζιού στο Ρόνκολε , όπου πουλούσε  κρασί και διάφορα προϊόντα διατροφής. Από κεί προήλθε  πιθανώς η αγάπη και η προσοχή που έδειξε ο συνθέτης για τη γη και τα καλούδια της.
Από κρασιά προτιμούσε εκείνα της Πάρμας, ιδιαίτερα το Malvasia κι όταν αγόρασε το κτήμα στη Villa Sant'Agata,  φύτεψε έναν μεγάλο αμπελώνα, τον οποίο περιποιείτο ο ίδιος.

Συχνά στις όπερές του στήνει σκηνές με δείπνα και λαμπρές γιορτές, όπου  ο οίνος ρέει άφθονος. Ας θυμηθούμε το  περίφημο "μπρίντιζι"  από την "Τραβιάτα": "Libiamo ne' lieti", ανάμεσα στον Αλφρέδο και τη Βιολέτα:

"Ας πιούμε, ας πιούμε από τα εύθυμα κύπελα

που η ομορφιά στολίζει

και η περαστική στιγμή θα μεθύσει από χαρά!

Ας πιούμε απ'τα γλυκά αναριγίσματα

που η αγάπη ξεσηκώνει..."

9. Τα ροζέ φρουτώδη κρασιά προτιμούσε ο Φραντς Σούμπερτ, από αμπελώνες της περιοχής της Στυρίας. Συχνά δοκίμαζε διάφορες ποικιλίες στις Σουμπερτιάδες βραδιές μετά μουσικής και φίλων...Ας θυμηθούμε τα "Skolie" του...Τίτλος λήντερ εμπνευσμένος από το αρχαιοελληνικό "σκόλιο", ένα είδος λυρικής ποίησης που τραγουδιόνταν στα συμπόσια. Κάθε συμποσιαστής τραγουδούσε κρατώντας στο  χέρι κλαδί μυρσίνης κι ένα ποτήρι με κρασί, το οποίο  παρέδιδε σε κείνον που θεωρούσε άξιο να τραγουδήσει και να πιεί...

Χαρούμενη, όλο ζωντάνια μουσική, που υποδηλώνει το κέφι και την ευθυμία που προξενείται από κατανάλωση αλκοόλ.

Schubert: Skolie, D. 306:

Καλό σας μεσημέρι και στην υγειά μας!

«Φιλήμων και Βαυκίδα». Ο μύθος τους ως έκφραση στους: Ηaydn, Gounod, Harrison

«Ο Δίας και ο Ερμής στο σπίτι των Φιλήμονα και Βαυκίδος"», Ρούμπενς

 

«Σε κάποιο τόπο Φρυγικό να γειτονεύουν είδα

φιλύρα και βαλανιδιά μες στο ίδιο πεζουλάκι…

[…]

Εκεί προβάλλαν μ’όψη ανθρώπου ο Δίας

κι ο ραβδοφόρος Ατλαντιάδης

Σε χίλια σπίτια ζύγωσαν ζητώντας να ησυχάσουν

και χίλιες θύρες τους κλειστήκαν.Μόνο ένα σπιτάκι

με καλαμιές λιμνίσιες τους δέχθη,

η γριά Βαυκίδα και ο Φιλήμονας, ομήλικός της.

[…]

Σαν οι επουράνιοι φτάσανε μπρος στο μικρό κατώφλι

και με σκυμμένες κεφαλές περάσαν την πορτούλα

ο γέρος σε σκαμνιά τους βάζει να ξεκουραστούνε

και η Βαυκίδα ευγενικά χοντρό υφαντό τους στρώνει...

Ο ΜΥΘΟΣ:

Για ένα φτωχό, αλλά ευσεβές, μυθολογικό ζευγάρι κάνουμε λόγο σήμερα.
Ο Φιλήμων και η Βαυκίς ήταν γέροντες από τη Φρυγία, και οι μόνοι που φιλοξένησαν και περιποιήθηκαν το Δία και τον Ερμή όταν μεταμφιεσμένοι σε κουρασμένους οδοιπόρους, και αφού είχαν συναντήσει την ανθρώπινη αδιαφορία και εχθρότητα, έφτασαν στο σπίτι τους.
Η συμπεριφορά τους αυτή ήταν και ο λόγος διάσωσής τους από την πλημμύρα που προκάλεσαν οι θεοί για να τιμωρήσουν τους ανθρώπους για τη σκληρότητα τους.
Το σπίτι τους στη Φρυγία έγινε ναός και οι ίδιοι, ιερείς του. Η επιθυμία τους να πεθάνουν μαζί πραγματοποιήθηκε και ο Φιλήμων μεταμορφώθηκε σε δρυ και η γυναίκα του σε φιλύρα.

Το μύθο διασώζει ο Οβίδιος στις Μεταμορφώσεις του, απόσπασμα του οποίου διαβάσαμε παραπάνω.

«Ο Δίας και ο Ερμής στο σπίτι των Φιλήμονα και Βαυκίδος"»,
Adam Elsheimer- Old Masters Gallery Δρέσδη

«Κι ευθύς στο τζάκι το ζεστό τη στάχτη ανασκαλεύει

και με ξερόφλουδες και φύλλα τη φωτιά, τονώνει!

Και κατεβάζει από το δώμα της δαδιά σκισμένα

και ξεροκλάδια που τα σπα.Και χάλκωμα απιθώνει

σιμά τους.Κι όσα ο γέρος της είχε μαζέψει χόρτα

απ’τον κατάρρυτό τους κήπο, αυτή τα ξεφυλλίζει.

[…]

Στην κλίνη γέρνουν οι θεοί και η γριά με δυόσμο

σκούπισε χλωρό το ισόρροπο τραπέζι

κι απάνω δίχρωμο καρπό της Αθηνάς αφήνει

και φρούτα χινοπωρινά βρασμένα σε πετμέζι

[…]

Μια χήνα το μοναδικό φύλακα της καλύβας οι γέροι

είναι έτοιμοι στους δυο τους ξένους να θυσιάσουν

Γοργή πετώντας τούς κουράζει, αργούς από τα χρόνια.

Οι θεοί το φόνο της μποδίσαν κι είπαν: «Μάθε τε το,

θεοί’μαστε! κι οι γείτονες οι ανεύλαβοι θα πάθουν

μα σεις θα μείνετε άγγιχτοι απ΄το κακό που θα’ρθει...»

Απόσπασμα από τις «ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ» του Οβίδιου (Εθνικό Κέντρο Βιβλίου)

«Φιλήμων-Βαυκίς», Haydn:

Στη μορφή του singspiel, και σε δυο σκηνές, η όπερα μαριονέτας του Χάυντν έκανε πρεμιέρα το 1773 στο κουκλοθέατρο του πρίγκιπα Νικόλαου Εστερχάζυ, για τον οποίο, όπως όλοι γνωρίζουμε, ο Χάυντν εργαζόταν για δεκαετίες.
Το επεισόδιο από τις «Μεταμορφώσεις» του Οβίδιου είναι ένας ύμνος στην αρετή και την ψυχική γενναιοδωρία!
Ο μύθος αναπαράγεται σ’ένα μουσικό διάλογο πλαισιωμένο από άριες εκτελεσμένες απ’τους χαρακτήρες με μια ευχάριστη προσθήκη από το λιμπρετίστα, που βάζει τους εντυπωσιασμένους με την γενναιοδωρία του ζευγαριού θεούς, να τους αμείβουν παρουσιάζοντας μαγικά το χαμένο τους γιο Άρετ με τη σύζυγό του Ναρκίσα, και να μετατρέπουν το σπίτι τους σε ανάκτορο.

Haydn:Philemon and Baucis- Ouverture:

«Φιλήμων –Βαυκίς», Gounod:

Tο 1860 ο Gounod παρουσιάζει μια τρίπρακτη όπερα πάνω στο μυθολογικό θέμα, που καινοτομεί βάζοντας το Δία να ανταμείβει το γέρικο ζευγάρι με τη μεταμόρφωσή τους σε νέους.
Επίσης ο μύθος παρουσιάζεται παραλλαγμένος με τον Δία να φλερτάρει τη νέα πια και όμορφη Βαυκίδα και κείνη να μην του αρνείται το φιλί που της ζητάει, κάτι, που οργίζει το Φιλήμονα γιατί δεν του είναι αρεστό να μοιράζεται τη γυναίκα του ακόμα και με τον πατέρα των Θεών. Ετσι, του ζητά να τους επαναφέρει στην πρότερη κατάστασή τους.

Gounod: Philemon and Baucis

«Φιλήμων –Βαυκίς», Lou Harrison

 O μύθος εμπνέει και τον Λου Χάρρισον, (μαθητή και οπαδό του Σαίνμπεργκ στις δωδεκαφθογγικές τεχνικές), που τον εισάγει σε ένα πρόγραμμα μουσικής έκφρασης με βιολί και μέσα της Ανατολικής τέχνης, όπως ηχοχρωματικά και δομικά στοιχεία της ινδονησιακής ορχήστρας Γκαμελάν:

Harrison: Philemon and Baucis

Η μυθολογία είναι από τις σημαντικότερες πηγές, απ΄τις οποίες αντλεί τα θέματά της η τέχνη, που με τη σειρά της «παιδεύει και ευφραίνει» νου και ψυχή! Γιατί Τέχνη δεν είναι αυτό που βλέπουμε ή ακούμε, το έργο δηλαδή καθεαυτό, αλλά ό,τι εκείνο μας κάνει να δούμε, να ακούσουμε , να νοιώσουμε, να κατανοήσουμε.
Διαφορετική η έκφραση κάθε δημιουργού, παρότι το θέμα κοινό, ανάλογα την εποχή, την τάση, το κίνημα…πάντα όμως με τη μοναδικότητα, που χαρακτηρίζει έναν χαρισματικό καλλιτέχνη…

Ρομά, η νομαδική φυλή που λάτρεψε τη μουσική και το χορό...

"A Gypsy Dance", Alfred Dehodencq 

Η 8η Απριλίου έχει καθιερωθεί ως "Παγκόσμια Ημέρα των Ρομά", μιας νομαδικής φυλής με ινδική καταγωγή, αν και σε παλαιότερες εποχές υπήρχε η πεποίθηση πως προέρχονται από την Αίγυπτο, εξού και η ονομασία "γύφτος".

"Gypsy girl with tambourine" Renoir

Είναι επίσης γνωστοί και ως "αθίγγανοι", που σημαίνει τους "ανέγγιχτους" , σύνδεση με τους προερχόμενους από κατώτερη ινδουιστική κάστα ή κατά τους Βυζαντινούς, τους ειδωλολάτρες.
Στην Ευρώπη αποκαλούντο gitan ή gypsy... Πάντως, σήμερα αυτοαποκαλούνται Ρομά με τους μελετητές να υποστηρίζουν πως η ονομασία προέρχεται από την ινδική λέξη "Ρομ", που χρησιμοποιείται για να δηλωθεί ο "άνθρωπος".

Οι Ρομά ενέπνευσαν σπουδαίους συνθέτες, με πιο γνωστούς στο ευρύ κοινό τον Γιοχάνες Μπραμς με τους "Ουγγρικούς χορούς" του και τον Φραντς Λιστ με τις "Ουγγρικές Ραψωδίες", όπου ενσωμάτωσαν λαϊκές, τσιγγάνικες μελωδίες και προσπάθησαν να μιμηθούν το στυλ, την τεχνική λαμπρότητα και τη γοητεία της τσιγγάνικης μουσικής, που χαρακτηρίζεται από ενέργεια, κίνηση και αυτοσχεδιασμό.

Μην ξεχνάμε και το πολύ ενδιαφέρον σύγγραμμα του Λιστ: "Οι Τσιγγάνοι και η μουσική τους στην Ουγγαρία", όπου υποστήριξε ότι η τσιγγάνικη μουσική δεν είναι ασυμβίβαστη με την κλασική παράδοση.

Επίσης συνθέτες όπως Σούμπερτ, Μπέλα Μπάρτοκ, Ζόλταν Κοντάι, ντε Σαρασάτε, Ραβέλ και τόσοι άλλοι...ασχολήθηκαν κι εμπνεύστηκαν απο το πλούσιο μουσικό ιδίωμα των Ρομά.

Όμως και πιο κλασικοί συνθέτες υπέκυψαν στη γοητεία των τσιγγάνικων ρυθμών.
Και παρουσιάζει τεράστιο ενδιαφέρον το γεγονός πως ένας αμιγώς κλασικός συνθέτης επηρεάστηκε από τη μουσική των τσιγγάνων και χρησιμοποίησε θέματα λαϊκών τραγουδιών των Ρομά στις συνθέσεις του.

"O Χάυντν με τους μουσικούς του στην Ουγγαρία"
(ανωνύμου)

Αναφέρομαι σε μια σχετική σύνθεση από την εργογραφία του Γιόζεφ Χάυντν.

Ήταν φυσικό ο Χάυντν να γνώριζε καλά τη μουσική των Ρομά, καθώς τις 3 δεκαετίες που έζησε στην Αυλή του Εστερχάζυ στην Ουγγαρία, ο κόμης είχε στην υπηρεσία του και αρκετούς τσιγγάνους, βιολιστές, τραγουδιστές και χορευτές, για την "ελαφρά" ψυχαγωγία του. 

Ετσι, ομάδες τσιγγάνων παίζοντας "verbunkos"* υπήρχαν καθημερινά στο παλάτι και και ο ίδιος ο Χάυντν είχε εντάξει στις ορχήστρες του κάποιους ως ερμηνευτές.

"

"Ρομά στην Ουγγαρία", János Valentiny

Η γλώσσα μου είναι κατανοητή από ολόκληρο τον κόσμο", αυτή η φράση του Χάυντν αποδεικνύει την επιθυμία του μεγάλου εκπροσώπου της κλασικής Σχολής της Βιέννης να χτίσει γέφυρες με τη μουσική του και να ενσωματώσει στην τέχνη του την επικρατούσα λαϊκή μουσική.

Από τα πολύ γνωστά έργα εκείνης της εποχής με επιρροές από τη μουσική των Ρομά είναι το "Τρίο πιάνο αριθ. 39" σε σολ ελ., γνωστό και με το προσωνύμιο "Gypsy", επειδή το ρόντο της τελευταίας κίνησης βασίζεται σε τσιγγάνικα μοτίβα, αυθεντικά "verbunkos"*, που ο συνθέτης μάλλον κατέγραψε από μνήμης.

"Ρομά μουσικοί και χορεύτρια", John Singer Sargent

Το Τρίο αφιερώθηκε στην πλούσια χήρα Rebecca Schroeter, της οποίας ο Χάυντν υπήρξε δάσκαλος.

Δημοφιλές και αγαπημένο Τρίο, που απέκτησε τεράστια φήμη το 1927 , μετά την ηχοφράφησή του από τους: Cortot-Thibaud-Casals.

Απολαύστε, εκλεκτοί φίλοι! Ιδιαίτερα το Ρόντο ηχεί πολύ κεφάτο και ξεσηκωτικό, τηρώντας ο συνθέτης τις προδιαγραφές της τσιγγάνικης μουσικής, που φαίνεται πως γνώριζε καλά!
Τα απλά παραδοσιακά μοτίβα μετατρέπονται σε άριστης τεχνικής και αρμονίας θέματα, που κάνουν τη σύνθεση απαιτητικά δεξιοτεχνική. Με άφθαστη ευρηματικότητα ο παπα-Χάυντν αποδίδει την ενεργητικότητα κι την ανεμελιά αυτής της νομαδικής φυλής που σήμερα γιορτάζει και τη λατρεία της στις τέχνες της μουσικής και του χορού...

*Verbunkos: είδος ουγγρικού, τσιγγάνικου χορού, όπου εναλλάσσονται αργά και γρήγορα μουσικά μοτίβα.

Haydn "Piano Trio op. 39-Rondo a l'Ongarese-Rondo σε τσιγγάνικο ύφος":

Haydn Piano Trio No 39 / στο 9:47 το ρόντο (Cortot, Thibaud, Casals):