Αχμάτοβα - Μοντιλιάνι: Σύντομος έρωτας, αιώνια έμπνευση...

 

Amedeo Modigliani: Anna Akhmatova

Συναντήθηκαν για πρώτη φορά στο Παρίσι, στο καφέ Ροτόντα, το 1906. Ο Aμεντέο Μοντιλιάνι, ένας 24χρονος Ιταλός εβραϊκής καταγωγής, είχε μόλις φτάσει στη γαλλική πρωτεύουσα για να δοκιμάσει την τύχη και το ταλέντο του σε έναν κόσμο που ακόμη αγνοούσε την ύπαρξή του. Φτωχός, άγνωστος και ανήσυχος, διέθετε ωστόσο μια παράξενη γοητεία που μαγνήτιζε όσους τον συναντούσαν. Η Άννα Αχμάτοβα θυμόταν αργότερα τη φωτεινή, σχεδόν αλλόκοτη εμφάνισή του: "Ντυμένος φωτεινά και κραυγαλέα, με κίτρινο παντελόνι και σακάκι του ίδιου χρώματος… φαινόταν γελοίος, όμως η χάρη με την οποία κινούνταν σε έκανε να φαντάζεσαι έναν κομψό, όμορφο άντρα της παριζιάνικης πρωτοπορίας".

Η νεαρή Ρωσίδα ποιήτρια ήταν τότε μόλις είκοσι ετών και είχε φτάσει στο Παρίσι για τον μήνα του μέλιτος με τον σύζυγό της, τον ποιητή Νικολάι Γκουμιλιόφ. Ο Μοντιλιάνι γοητεύτηκε αμέσως από την θεωρία και την πνευματικότητα της Αχμάτοβα και της ζήτησε να τη ζωγραφίσει. Έτσι άρχισε μια σύντομη αλλά έντονη ιστορία, μια σχέση που κράτησε μόλις λίγους μήνες, αλλά έμεινε βαθιά χαραγμένη στη μνήμη και των δύο. Η ίδια θυμόταν πως από την πρώτη στιγμή την εντυπωσίασε η "εσωτερική του λάμψη"... "Δεν ήταν μόνο όμορφος, αλλά έμοιαζε να φωτίζεται από μέσα, σαν να κουβαλούσε ένα μυστικό φως", σκεφτόταν...

Akhmatova - Modigliani
(ksada.org)

Οι δυο τους έκαναν ατέλειωτους περιπάτους στους δρόμους του νυχτερινού Παρισιού. Ο Μοντιλιάνι δεν είχε χρήματα για πολυτέλειες. Ετσι, στους Κήπους του Λουξεμβούργου κάθονταν πάντα σε παγκάκι και ποτέ σε κάποιο καφέ. Ένα βροχερό βράδυ άνοιξε τη μεγάλη μαύρη ομπρέλα του και κάθισαν δίπλα-δίπλα, προστατευμένοι από τη βροχή. Διάβαζαν δυνατά ποίηση, αγαπούσαν τον Βερλαίν και αντιπαθούσαν τον Aνατόλ Φρανς. Μέσα σε αυτές τις μικρές στιγμές γεννήθηκε ένα δικό τους σύμπαν, μια σιωπηλή συνάντηση ποίησης και ζωγραφικής μέσα στη μεγάλη πόλη.

Η γυναίκα που τον ενέπνευσε εκείνα τα βράδια ήταν ήδη μια ανερχόμενη ποιητική φωνή. Η Άννα Αχμάτοβα, που σαν σήμερα, πριν εξήντα χρόνια(5 Μαρτίου 1966) πέρασε στην αιωνιότητα, υπήρξε μία από τις πιο εμβληματικές και βαθιά ανθρώπινες μορφές της ρωσικής ποίησης του 20ού αιώνα. Το πραγματικό της όνομα ήταν Άννα Αντρέγεβνα Γκορένκο. Μεγάλωσε σε ένα σπίτι όπου τα βιβλία δεν ήταν πολλά, όμως η πνευματική κληρονομιά υπήρχε. Στο οικογενειακό της παρελθόν βρισκόταν μια λόγια προγιαγιά ταταρικής καταγωγής. Όταν άρχισε να γράφει ποίηση, ο πατέρας της φοβούμενος μήπως το οικογενειακό όνομα συνδεθεί με μια "αβέβαιη" καλλιτεχνική πορεία, της ζήτησε να μη δημοσιεύει με το επώνυμό του. Έτσι υιοθέτησε το ψευδώνυμο Αχμάτοβα, το όνομα εκείνης της προγιαγιάς, που έμελλε να γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Την ποίηση τη γνώρισε βαθύτερα και μέσα από τον πρώτο μεγάλο έρωτα της ζωής της, τον Γκουμιλιόφ. Μαζί του εντάχθηκε στον κύκλο των νέων ποιητών της Αγίας Πετρούπολης και συνδέθηκε με το ρεύμα του Ακμεϊσμού, που αναζητούσε καθαρότητα, ακρίβεια και λιτότητα στον ποιητικό λόγο. Από την πρώτη κιόλας συλλογή της, Evening, η φωνή της ξεχώρισε για τη λεπτότητα των συναισθημάτων και την εκπληκτική οικονομία των λέξεων. Η εξέλιξή της ξεπέρασε κάθε προσδοκία και η Αχμάτοβα σύντομα καθιερώθηκε σαν μια ποιήτρια που μπορούσε να μετατρέπει τις πιο μύχιες ανθρώπινες εμπειρίες σε καθολικό ποιητικό λόγο.

Όταν αργότερα έφυγε από το Παρίσι, η σύντομη συνάντησή της με τον Μοντιλιάνι παρέμεινε μια φωτεινή σκιά στη μνήμη της. Μετά τον θάνατό του, τον θυμήθηκε σε ένα ποίημά της, το μόνο όπου τον κατονομάζει:

"Το Παρίσι μέσα σε μαβιά αχλή

και πάλι ίσως ο Μοντιλιάνι

να με ακολουθεί απαρατήρητος.

Είναι αυτός που έχει τη δυσάρεστη ικανότητα

να ταράζει ακόμα και τον ύπνο μου…"

Έτσι, μέσα στη μνήμη της ποιήτριας, ο νεαρός ζωγράφος του Παρισιού έμεινε για πάντα σαν μια σκιά φωτός...

Από τα πιο γνωστά ποιήματά της είναι "Ο γκριζομάτης βασιλιάς", που συμπεριλήφθηκε στην πρώτη της συλλογή Evening:

"Δόξα σοι, πόνο μου χωρίς διέξοδο και διαφυγή!

Ο γκριζομάτης χθες ο βασιλιάς έχει αποκοιμηθεί.

Μια φθινοπώρου βραδιά ήταν κόκκινη και πνικτική,

Ήρθε ο άνδρας μου και με αδιάφορη είπε φωνή:

"Ξέρεις, από το κυνήγι τον έχουνε φέρει νεκρό,

Βρήκαν το πτώμα δίπλα στης δρυός ένα δέντρο παλιό.

Κρίμα όμως τη βασίλισσα. Ήτανε νέος πολύ!

Σε μία νύχτα της έγινε άσπρο όλο το μαλλί".

Πάνω στο τζάκι την πίπα του βρήκε αυτός και μετά

Βγήκε και πήγε στη νυχτερινή του δουλειά.

Τώρα θα πάω εγώ να ξυπνήσω την κόρη μου και τρυφερά

Θα κοιταχτώ στα ματάκια της γκρίζα γι’ άλλη μια φορά.

Έξω στο δρόμο θροΐζουν οι μέλαινες λεύκες μέσα στη σιγή

Και λένε: "Πια ο βασιλιάς σου σ’ ετούτο τον κόσμο δεν ζει"

(μτφρ. Ξένια Καλαϊτζίδου)

Amedeo Modigliani: Akhmatova as Caryatid
i.pinimg

Πολλοί μελετητές έχουν συνδέσει το ποίημα αυτό με τα βιώματα της νεαρής Αχμάτοβα στο Παρίσι και με τη γνωριμία της με τον Μοντιλιάνι. Παρότι δεν αναφέρεται άμεσα σε κείνον, αρκετοί ερμηνευτές θεωρούν πως η μορφή του "γκριζομάτη βασιλιά" αντανακλά τη μνήμη ενός μυστηριώδους άνδρα-καλλιτέχνη που σημάδεψε τη νεανική της εμπειρία.

Το ποίημα αφηγείται μια σκηνή φαινομενικά απλή αλλά βαθιά δραματική. Μια γυναίκα μαθαίνει από τον σύζυγό της ότι ο "γκριζομάτης βασιλιάς" σκοτώθηκε στο κυνήγι. Η αφήγηση διατηρεί έναν ήρεμο τόνο, όμως πίσω από αυτή τη φαινομενική γαλήνη κρύβεται μια μεγάλη προσωπική απώλεια. Η γυναίκα συγκρατεί τα συναισθήματά της και συνεχίζει τις καθημερινές της πράξεις, ενώ η φύση γύρω της, με τις λεύκες που ψιθυρίζουν μέσα στη σιωπή, μοιάζει να αποκαλύπτει το αληθινό βάθος του πένθους.

Η κεντρική ιδέα του ποιήματος είναι η μυστική και ανεκπλήρωτη αγάπη. Η Αχμάτοβα δείχνει πώς ένα μεγάλο συναίσθημα, ίσως ένας απαγορευμένος ή χαμένος έρωτας, μπορεί να συνυπάρχει σιωπηλά με μια εξωτερικά συνηθισμένη ζωή. Με τη χαρακτηριστική της λιτότητα και δύναμη, δημιουργεί ένα μικρό ποιητικό δράμα όπου οι υπαινιγμοί λένε περισσότερα από τις λέξεις.

Το ποίημα αυτό συγκίνησε βαθιά αρκετούς συνθέτες του 20ού αιώνα.

Πιο γνωστή θεωρείται η μελοποίηση του Σεργκέι Προκόφιεφ, ο οποίος ενέταξε το ποίημα στον κύκλο τραγουδιών "Five Poems by Anna Akhmatova, Op. 27". Όταν τα τραγούδια παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στο κοινό, προκάλεσαν έντονη εντύπωση, με τον ίδιο τον Προκόφιεφ να συνοδεύει στο πιάνο.

Ο κύκλος, γραμμένος για υψίφωνο και πιάνο, διακρίνεται από μια ιδιαίτερα λυρική ατμόσφαιρα, γεμάτη ευαισθησία, τρυφερότητα και θερμή εκφραστικότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο συνθέτης παραδέχθηκε με κάποια έκπληξη: "Ύστερα από αυτά τα τραγούδια, πολλοί ίσως πιστέψουν πως γράφω για πρώτη φορά πραγματικά λυρική μουσική".

Στα τραγούδια αυτά ο Προκόφιεφ διεισδύει με προσοχή και λεπτότητα στον ποιητικό κόσμο της Aχμάτοβα, αναδεικνύοντας τις εικόνες και τα συναισθήματα των στίχων μέσα από την εκφραστική δύναμη της μουσικής του και τη γοητεία της μελωδικής του γραμμής. 

Prokofiev: "5 Poems by Anna Akhmatova, Op. 27, The grey-eyed King"

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι μια ιδιαίτερα όμορφη μελοποίηση του ίδιου ποιητικού κόσμου δημιούργησε και ο Alexander Vertinsky, ο οποίος με τη δική του χαρακτηριστική ευαισθησία έδωσε μια εξίσου συγκινητική μουσική διάσταση στους στίχους της Αχμάτοβα.

Alexander Vertinsky: Anna Akhmatova/The grey-eyed King"

Τελικά, όπως φαίνεται, μια σύντομη αλλά έντονη συνάντηση στο Παρίσι του 1906 ένωσε δύο μεγάλες καλλιτεχνικές ψυχές, τη νεαρή Άννα, ανερχόμενη ποιήτρια, και το φτωχό, ελκυστικό Aμεντέο. Μερικοί μήνες μαζί αρκούσαν για να γεννηθεί ένα μικρό, προσωπικό σύμπαν ποίησης και ζωγραφικής, μια στιγμή πάθους και έμπνευσης που η Αχμάτοβα θα κρατούσε για πάντα στη μνήμη της και θα αιχμαλώτιζε την ποιητική τέχνη της...

Για την Αχμάτοβα υπάρχουν και άλλα κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!