Carlo Gesualdo: η μουσική του φέρει τη "γοητεία του σκότους" ...

 

Ήταν 8 Μαρτίου 1566 όταν στην Καζέρτα της Ιταλίας ερχόταν στον κόσμο ο Κάρλο Τζεζουάλντο, γόνος ισχυρής οικογένειας και μετέπειτα δούκας της Βενόζα. Γεννήθηκε σε μια εποχή όπου η αριστοκρατία συνυπήρχε με πάθη, ίντριγκες και σκοτεινές ιστορίες.  Μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον προνομίων και υψηλής παιδείας, δείχνοντας από νεαρή ηλικία εξαιρετικό μουσικό ταλέντο. Γοητευμένος από τη δύναμη της μουσικής αποτύπωσε στις δημιουργίες του τις πιο λεπτές και δραματικές αποχρώσεις των ανθρώπινων συναισθημάτων.

Ωστόσο, η προσωπική του μοίρα επρόκειτο να σφραγιστεί από ένα γεγονός που θα τον καταδίωκε σε όλη του τη ζωή.
Το πάθος και η ζήλια τον οδήγησαν στη δολοφονία της συζύγου του και του εραστή της, ένα διπλό έγκλημα που συγκλόνισε την εποχή του και άφησε ανεξίτηλο σημάδι στην ψυχή του. Παρά την κοινωνική του θέση και την προστασία που του παρείχε η αριστοκρατική του καταγωγή, η εσωτερική του ζωή βυθίστηκε σε μια βαθιά και βασανιστική ενοχή. Κατέφυγε στο κάστρο του, όπου μέσα στους τοίχους και τους διαδρόμους της μοναξιάς, βρήκε παρηγοριά στη μουσική.
Η τέχνη των ήχων έγινε το καταφύγιό του...
Στα μαδριγάλια του, οι πολυφωνικές γραμμές, οι τολμηρές χρωματικές κινήσεις και οι αιφνίδιες αρμονικές μεταπτώσεις μοιάζουν να καθρεφτίζουν τον ταραγμένο εσωτερικό του κόσμο. Η τέχνη του, ταυτόχρονα σκληρή και εκλεπτυσμένη, αποτυπώνει μια ψυχή που αναζητά παρηγοριά και λύτρωση μέσα από τον ήχο και τη δημιουργία.

Το έργο του Τζεζουάλντο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από τον 17ο αιώνα μέχρι σήμερα. Πολλοί μεγάλοι συνθέτες και μουσικολόγοι αναγνώρισαν τη μοναδικότητα και την πρωτοτυπία της μουσικής του γλώσσας.
Ο Iγκόρ Στραβίνσκυ τον χαρακτήρισε "Πρόδρομο του Μοντερνισμού", επισημαίνοντας τη ριζοσπαστική χρήση χρωματισμών και απρόβλεπτων αρμονιών, που για την εποχή του ήταν σχεδόν αδιανόητες.
Ο μουσικολόγος Alfred Einstein παραλλήλισε τα μαδριγάλια του με "ψυχολογικό πορτρέτο μιας συνείδησης σε αγωνία", καθώς οι απότομες μετατοπίσεις τονικότητας θυμίζουν λυγμούς και εσωτερικές συγκρούσεις.
Αργότερα, ο συνθέτης Alfred Schnittke αναγνώρισε σε αυτές τις τολμηρές διαφωνίες μια προαναγγελία πολλών τεχνικών του σύγχρονου πολυφωνικού πειραματισμού.

carlkruse

Όλοι σχεδόν συμφωνούν ότι η μουσική του Τζεζουάλντο φέρει τη "γοητεία του σκότους", ένα παράδοξο μείγμα πάθους, τρόμου, θλίψης και ομορφιάς, όπου η τέχνη γίνεται καθρέφτης της ανθρώπινης ψυχής, της αμαρτίας που τη βαραίνει και της μετάνοιας που αναζητά.

Ανάμεσα στα έργα του ιταλού βαρόνου, το μαδριγάλι "Moro, lasso, al mio duolo" για 5 φωνές, κατέχει μια ξεχωριστή θέση. Ανήκει στο "Έκτο Βιβλίο Μαδριγαλίων" και θεωρείται ένα από τα πιο δραματικά και συγκλονιστικά έργα της ύστερης αναγεννησιακής πολυφωνίας. Η μουσική του είναι γεμάτη ένταση και ακραίες αρμονικές αντιθέσεις, που πολλοί ερμηνεύουν ως αντανάκλαση της ταραγμένης ζωής του συνθέτη.

Για πολλούς ακροατές και μελετητές, το έργο αυτό μοιάζει με προσωπική εξομολόγηση. Είναι η φωνή ενός ανθρώπου που βυθίζεται στις τύψεις του και αναζητά λύτρωση μέσα στον πόνο. Η τολμηρή, νεωτεριστική γραφή αντικατοπτρίζει  μια ψυχή παγιδευμένη ανάμεσα στην αγάπη και τη βία, στη ζωή και τον θάνατο, στη συνείδηση και την αμαρτία.

Οι αρμονίες στριφογυρίζουν σαν σκοτεινά βέλη, οι συγκρούσεις των φωνών θυμίζουν απόηχους μιας βασανισμένης μνήμης, κάθε αλλοίωση μοιάζει με βαριά ανάσα μιας συνείδησης, που δεν βρίσκει ανάπαυση.

"Πεθαίνω, αχ, βυθισμένος στον πόνο μου,

ποιος θα μου χαρίσει μια σπίθα ζωής;

Αχ, εκείνος που με σκοτώνει

αρνείται κάθε βοήθεια στη θλίψη μου.

Ω, μοίρα οδυνηρή και ανελέητη,

εκείνος που μπορεί να δώσει ζωή

αχ, μόνο θάνατο μου χαρίζει"

Gesualdo: "Moro, lasso, al mio duolo"

Tη Monteverdi Choir διευθύνει ο John Eliot Gardiner

Προς τιμήν του Τζεζουάλντο και για την 400η επέτειο από τη γέννηση του, ο Στραβίνσκυ έγραψε το έργο: "Monumentum pro Gesualdo", όπου διασκεύασε 3 μαδριγάλια του σαν προσφορά σε "έναν από τους πιο  πρωτότυπους μουσικούς που γεννήθηκαν ποτέ στην τέχνη της Μουσικής", θέμα που εξετάζεται σε παλαιότερο άρθρο και μπορείτε να διαβάσετε εδώ.