Σμέτανα: Το "Τείχος του Διαβόλου", έμπνευση από Βοημικό θρύλο...

Σαν σήμερα, στις 2 Μαρτίου 1824, γεννήθηκε στη Βοημία, τότε επαρχία της Αυστριακής Αυτοκρατορίας, ο Μπέντριχ Σμέτανα. Εκείνη την εποχή η επίσημη και κυρίαρχη γλώσσα ήταν τα γερμανικά, γεγονός που επηρέασε και το πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσε.

Από πολύ νωρίς φάνηκε το εξαιρετικό του ταλέντο. Σε ηλικία μόλις πέντε ετών έπαιζε βιολί σε κουαρτέτο εγχόρδων, στα έξι έδωσε το πρώτο του ρεσιτάλ πιάνου και στα οκτώ συνέθεσε το πρώτο του έργο, ενδείξεις ενός αυθεντικού παιδιού-θαύματος. Στο παιδικό του ημερολόγιο σημείωνε με αυτοπεποίθηση: "Με τη βοήθεια και τη χάρη του Θεού, θα γίνω Μότσαρτ στη σύνθεση και Λιστ στην τεχνική".
Αργότερα, η μουσική του ταυτίστηκε με την αφύπνιση της εθνικής συνείδησης της πατρίδας του. Θεωρείται ο θεμελιωτής της Τσεχικής Εθνικής Σχολής, παρότι την τσεχική γλώσσα την κατέκτησε ουσιαστικά σε ώριμη ηλικία. Το έργο του θαυμάστηκε από τον Φραντς Λιστ, ενώ ο Harold Schonberg, στο βιβλίο του " Οι ζωές των μεγάλων συνθετών" τον χαρακτηρίζει ως "τον πρώτο που χρησιμοποίησε ως θεμέλιο της μουσικής του τέχνης το λαϊκό Βοημικό τραγούδι".
Είναι εκείνος που έδωσε στη μουσική της Βοημίας σαφή εθνική ταυτότητα. Ήταν ο πρώτος που συνέθεσε με συνειδητή αναφορά σε αυθεντικά τσεχικά θέματα, ύφος και χαρακτήρα, αντλώντας έμπνευση από την ιστορία, τη φύση και τους θρύλους της πατρίδας του. Πολλές από τις συνθέσεις του στηρίζονται σε τσεχικούς μύθους και παραδόσεις, μετατρέποντας τη λαϊκή μνήμη σε υψηλή καλλιτεχνική δημιουργία.

Το μοναστήρι του Vyssí Brod

Και καθώς δεν πρέπει να στεκόμαστε μόνο στο "Μολδάβα" του και στον συμφωνικό κύκλο "Má vlast-Η Πατρίδα μου", σήμερα στρέφουμε το βλέμμα στην τελευταία του όπερα, το κύκνειο άσμα του, "Čertova stěna - Το τείχος του διαβόλου", βασισμένη σε έναν παλιό Βοημικό θρύλο.

Το μοναστήρι του Vyssí Brod ιδρύθηκε το 1259 από τον Πέτρο Βωκ του Ρόζενμπεργκ, μέλος ενός από τους ισχυρότερους οίκους της μεσαιωνικής Βοημίας. Το κάστρο και η μικρή πόλη είναι χτισμένα κατά μήκος του Μολδάβα. Τα ακριβή κίνητρα της ίδρυσης του μοναστηριού χάνονται στο βάθος του χρόνου, όμως η παράδοση διέσωσε έναν γοητευτικό θρύλο, σύμφωνα με τον οποίο ο στρατάρχης του βασιλείου, Πέτρος Βωκ θέλησε να προσευχηθεί σε ένα παρεκκλήσι στην απέναντι όχθη του ποταμού. Για να φτάσει εκεί έπρεπε να διασχίσει το ποτάμι από ένα ρηχό πέρασμα. Εκείνη την ημέρα όμως τα νερά ήταν φουσκωμένα και απειλητικά. Βλέποντας τον κίνδυνο, υποσχέθηκε πως, αν σωθεί από βέβαιο θάνατο, θα χτίσει στο σημείο εκείνο, μοναστήρι . Και πράγματι, σώθηκε και κράτησε τον λόγο του.

Ο θρύλος όμως συνεχίζεται...και μιλά για το Διάβολο, που ενοχλημένος από την ανέγερση του μοναστηριού, επιχείρησε να το καταστρέψει. Άρχισε να ρίχνει τεράστιους ογκόλιθους στη κοίτη του Μολδάβα, προσπαθώντας να φράξει το ποτάμι και να πλημμυρίσει την περιοχή. Έπρεπε όμως να ολοκληρώσει το έργο του πριν ο κόκορας λαλήσει τρεις φορές... Δεν τα κατάφερε.

Με το τρίτο λάλημα και το χτύπημα της καμπάνας του μοναστηριού, η δύναμή του εξαντλήθηκε αφήνοντας έναν τεράστιο βράχο να πέσει. Ο επιβλητικός αυτός βράχος στο Μολδάβα ονομάστηκε "Λίθος του Διαβόλου", ενώ ο απόκρημνος βραχώδης σχηματισμός με τους διάσπαρτους ογκόλιθους έμεινε γνωστός ως "Τείχος του Διαβόλου", το σκηνικό που ενέπνευσε τον Σμέτανα στο τελευταίο του μουσικό έργο.

Η σύνθεση που ολοκληρώθηκε το 1882 συνδυάζει ρομαντική κωμωδία (έρωτες με εμπόδια και αίσιο τέλος) με υπερφυσικά στοιχεία(ο Διάβολος παρεμβαίνει μεταμφιεσμένος, σπέρνοντας σύγχυση, ενώ ένας ερημίτης και οι ήρωες παλεύουν ανάμεσα σε όρκους, παλιούς έρωτες και παρεξηγήσεις).

Μουσικά, ο Σμέτανα εμφανίζεται ώριμος και απόλυτα κυρίαρχος του εθνικού του ύφους. Η όπερα συνδυάζει λυρικά, ρομαντικά μέρη που αποπνέουν την τσεχική ύπαιθρο, ζωηρά χορευτικά επεισόδια, αλλά και δραματικές, Βαγκνερικές αποχρώσεις με πλούσια έγχορδα και λαμπρά χάλκινα.

Η όπερα έχει εγκωμιαστεί για τη μουσική της δύναμη, αντίθετα από το λιμπρέτο που πολλοί εστιάζουν στις παραλείψεις του, αποτέλεσμα και της ρήξης μεταξύ συνθέτη και λιμπρετίστριας.

Έτσι, το "Τείχος του Διαβόλου" παραμένει το ιδιότυπο, γοητευτικό κύκνειο άσμα του Σμέτανα, μια όπερα όπου ο μύθος, η εθνική ταυτότητα και ο ρομαντισμός συναντώνται σε ένα τοπίο όπου ο θρύλος του Μολδάβα συνεχίζει να αντηχεί...

Θα απολαύσουμε την ουβερτούρα από την όπερα, που ξεχωρίζει για τη δραματική της ένταση. Από τα πρώτα κιόλας μέτρα, ο ζωηρός ρυθμός και η δυναμική κίνηση της ορχήστρας δημιουργούν αίσθηση αγωνίας, προμηνύοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στο ανθρώπινο στοιχείο και το υπερφυσικό. Τα φωτεινά, λυρικά θέματα εναλλάσσονται με πιο σκοτεινά μοτίβα, αποτυπώνοντας μουσικά τη δαιμονική παρουσία που διατρέχει την πλοκή.
Με πλούσια ενορχήστρωση και έντονο εθνικό χρώμα, η ουβερτούρα λειτουργεί σαν δραματικό προοίμιο, εισάγοντας τον ακροατή σε έναν κόσμο όπου ο έρωτας, η πίστη και οι σκοτεινές δυνάμεις συνυπάρχουν με έντονη θεατρικότητα.

Smetana: "Čertova stěna, Overture":

Λέγεται ότι η άρια του στρατάρχη Πέτρου Βοκ, "Jen jediná mě ženy krásná tvář tak dojala - Μόνο μια γυναίκα με συγκίνησε τόσο πολύ", ήταν από τις αγαπημένες του Σμέτανα. Φαίνεται να ξεπήδησε κατευθείαν από την καρδιά του, καθώς αποτυπώνει τις αναμνήσεις του συνθέτη από τον πρώτο και μεγαλύτερο έρωτά του: τη Μουσική.

Smetana: "Čertova stěna / Vokova árie: Jen jediná mě ženy krásná tvář tak dojala":