Ο Μανδύας του Αγίου Μαρτίνου: Από τη φιλανθρωπία στη μουσική υμνωδία...

El Greco: "Ο Άγιος Μαρτίνος και ο επαίτης"

 

Μία από τις σημαντικότερες μορφές του χριστιανισμού είναι ο Άγιος Μαρτίνος της Τουρ, ο Ελεήμων και Θαυματουργός, προστάτης άγιος της Γαλλίας.

Καταγόταν από τη Σαβοΐα και υπήρξε άνθρωπος εξαιρετικά μορφωμένος. Ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως αξιωματικός του ρωμαϊκού στρατού, όπου διακρίθηκε για την ευγένεια, τη σεμνότητα και τη φιλανθρωπία του.

Ένα περιστατικό από τη ζωή του έμελλε να μείνει αθάνατο:
Ένα παγωμένο χειμωνιάτικο πρωινό, συνάντησε στον δρόμο του έναν ζητιάνο, σχεδόν γυμνό και τρέμοντα από το κρύο. Χωρίς να διστάσει, ο Μαρτίνος έβγαλε το ξίφος του, έκοψε στη μέση τον στρατιωτικό του μανδύα, πρόσφερε το ένα κομμάτι στον φτωχό και κράτησε το άλλο για τον εαυτό του. Καβάλησε έπειτα το άλογό του και απομακρύνθηκε σιωπηλά, πριν προλάβει ο ζητιάνος να του εκφράσει την ευγνωμοσύνη του.

Τη σκηνή αυτή απέδωσε με θαυμαστό τρόπο ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος στον πίνακά του: "Ο Άγιος Μαρτίνος και ο επαίτης". 

Ο ζωγράφος μεταμορφώνει την απλή αυτή πράξη ελέους σε δραματική και σχεδόν υπερβατική στιγμή. Ο Άγιος, έφιππος και λεπτοφυής όπως αρμόζει στο χαρακτηριστικό ύφος του Ελ Γκρέκο, γέρνει προς τον φτωχό, κρατώντας το σπαθί με το οποίο κόβει τον μανδύα του. Το φως λούζει τα πρόσωπα και τα χέρια τους, αναδεικνύοντας τη συγκίνηση και την κορύφωση της πράξης, ενώ η αντίθεση ανάμεσα στην ευγένεια και την ένδεια, στην εξουσία και την ταπεινότητα, μετατρέπεται σε μια συγκινητική αρμονία φωτός και πνεύματος. Το έργο αποτυπώνει μια σκηνή, που αποπνέει αρετή, πίστη και βαθιά ανθρωπιά. Ο ζωγράφος μέσα από την εκφραστικότητα των μορφών και τη δόνηση των χρωμάτων, μας καλεί να αισθανθούμε τη γενναιοδωρία του Αγίου και να στοχαστούμε πάνω στη δύναμη της απλής, ειλικρινούς προσφοράς.

Anthony Van Dyck: "Ο Άγιος Μαρτίνος και ο επαίτης"

Σύμφωνα με τον θρύλο, τη νύχτα μετά το γεγονός, ο Χριστός εμφανίστηκε στον ύπνο του Μαρτίνου, ντυμένος με το μισό μανδύα, και του είπε:
-"Μαρτίνε, αν και ακόμη κατηχούμενος, με έντυσες με τον μανδύα σου".

Από κείνη τη στιγμή ο Μαρτίνος εγκατέλειψε το στρατό και αφιέρωσε τη ζωή του ολοκληρωτικά στον Χριστό. Αφού βαπτίστηκε, χειροτονήθηκε κληρικός και αργότερα έγινε επίσκοπος της Τουρ, όπου διέπρεψε για την ταπεινοφροσύνη, τη σοφία και τα θαύματά του.

Έζησε μέχρι την ηλικία των 81 ετών και εκοιμήθη εν ειρήνη, αφήνοντας πίσω του παράδειγμα φωτός και ελέους. Η μνήμη του τιμάται στη Δύση στις 11 Νοεμβρίου, με πανηγυρικές εκδηλώσεις και λαϊκά έθιμα, και στην Ανατολή στις 12 Νοεμβρίου.

Η ΜΟΥΣΙΚΗ έμπνευση:

Bernini: "Ο Άγιος Μαρτίνος και ο επαίτης"

Υπάρχουν αρκετά μουσικά έργα αφιερωμένα στον Άγιο Μαρτίνο της Τουρ, κυρίως λειτουργικές συνθέσεις που εκφράζουν την ευλάβεια προς το πρόσωπό του. Αυτά τα έργα αποτυπώνουν τη σταδιακή μεταμόρφωση της εικόνας του Αγίου μέσα στους αιώνες, μια εξέλιξη ιδιαίτερα σημαντική τόσο για τη λειτουργική λατρεία όσο και για τη λαϊκή ευσέβεια. Ο Άγιος Μαρτίνος παρουσιάζεται να μεταβαίνει από τη μορφή του ακόλουθου, του επισκόπου και του μοναχού, στη μορφή του ευγενούς ιππότη, του στρατιώτη του Χριστού.

Σήμερα προτείνω μια εξαιρετική μουσική δημιουργία του Πολωνού συνθέτη Paweł Łukaszewski, ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους εκπροσώπους της ιερής μουσικής, μαέστρου και παιδαγωγού με διεθνή αναγνώριση. Πρόκειται για το μοτέτο "Beatus Vir, Sanctus Martinus", πρώτο μέρος ενός οκταμερούς κύκλου αφιερωμένου στους Αγίους.

Το έργο είναι γραμμένο για τετράφωνη μικτή χορωδία και δημιουργήθηκε στο πλαίσιο διαγωνισμού σύνθεσης στην πόλη Τουρ, όπου -όπως προαναφέραμε- ο Άγιος Μαρτίνος υπηρέτησε ως επίσκοπος, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα πίστης και φιλανθρωπίας. Παράλληλα, η σύνθεση αποτελεί και έναν προσωπικό φόρο τιμής του συνθέτη προς τον αδελφό του, Martin Łukaszewski, που έφερε το όνομα του Αγίου.

Ο Łukaszewski αντλεί την έμπνευσή του από ένα μεσαιωνικό λειτουργικό κείμενο, το οποίο αποπνέει απλότητα και βαθιά πνευματικότητα:

"Alleluia 

Beatus vir, Sanctus Martinus, 

urbis Turonis Episcopus,

requievit: quem susceperunt Angeli

atque Archangeli, Throni, 

Dominationes et Virtutes"

δηλαδή:

"Αλληλούια

Ο μακάριος ανήρ, Άγιος Μαρτίνος,

επίσκοπος της πόλεως της Τουρώνης

ανεπαύθη εν Κυρίω

ον εδέξαντο Άγγελοι και Αρχάγγελοι,

Θρόνοι, Κυριότητες και Δυνάμεις"

"Ο Άγιος Μαρτίνος και το επεισόδιο με το μανδύα"

Η μουσική του Łukaszewski διατηρεί τη διαύγεια και τη λιτότητα της ιερής παράδοσης, ενώ συνδυάζει σύγχρονες χορωδιακές αρμονίες και αιθέρια μελωδικά ανοίγματα που αποπνέουν φως και εσωτερική γαλήνη, στοιχεία απόλυτα εναρμονισμένα με το πνεύμα του Αγίου Μαρτίνου. Παράλληλα, η σύνθεση διακρίνεται για τη βαθιά συναισθηματική της ένταση, η οποία ενισχύεται μέσα από συνεχείς εναλλαγές δυναμικής και λεπτές χορωδιακές διαβαθμίσεις. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση δυσαρμονιών που, μέσα από την προσεκτική τοποθέτησή τους, αποκτούν μια απροσδόκητη "συμφωνία", σαν οι αντιθέσεις να εξαγνίζονται μέσα στην ίδια τη μουσική πράξη. Το έργο ολοκληρώνεται με μια διατονική, πολυφωνική συνήχηση, όπου η καθαρότητα του ήχου λειτουργεί σαν τελική πράξη λύτρωσης, ένας ηχητικός επίλογος που αφήνει στον ακροατή την αίσθηση εσωτερικής αγαλλίασης, ειρήνης και φωτεινής κατάνυξης...

Pawel Lukaszewski: "Beatus Vir, Sanctus Martinus"