Άγιος Πολύευκτος: Από την τραγωδία του Κορνέιγ στην παρτιτούρα του Ντονιτσέτι...

Μαρτύριο του Πολύευκτου, από το Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄ (1000 μ.Χ.)

Ο Άγιος Πολύευκτος της Μελιτηνής, ελληνικής καταγωγής, υπήρξε μία από τις λαμπρότερες μορφές των πρώτων χριστιανικών μαρτύρων και τιμάται τόσο από τη Δυτική όσο και από την Ανατολική Εκκλησία στις 9 Ιανουαρίου.

Έζησε τον 3ο αιώνα μ.Χ. και ήταν Ρωμαίος στρατιωτικός κατά την εποχή του αυτοκράτορα Δεκίου. Υπηρετούσε στην περιοχή της Αρμενίας, στη Μελιτηνή, όπου και σφράγισε με το αίμα του την ομολογία της πίστης του. Αν και αρχικά ειδωλολάτρης, επηρεάστηκε βαθιά από τον στενό του φίλο Νέαρχο, χριστιανό, και οδηγήθηκε σε εσωτερική μεταστροφή και θερμή προσήλωση στον Χριστό.
Όταν ο Δέκιος εξαπέλυσε σκληρό διωγμό κατά των Χριστιανών, ο Πολύευκτος αρνήθηκε να συμμετάσχει και ομολόγησε δημόσια την πίστη του. Παρά τις πιέσεις, τις συμβουλές και τις ικεσίες των οικείων του, παρέμεινε αμετακίνητος και αλύγιστος. Σύμφωνα με τη Ρωμαϊκή Μαρτυρολογία, κατά τη διάρκεια ειδωλολατρικής θυσίας προχώρησε σε μια τολμηρή πράξη ομολογίας, σπάζοντας τα είδωλα, δείχνοντας έμπρακτα την αποκήρυξη της παλαιάς του ζωής.
Για την πράξη αυτή συνελήφθη, βασανίστηκε σκληρά και τελικά αποκεφαλίστηκε, λαμβάνοντας -όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η εκκλησιαστική παράδοση- το "αιδεσιμότατον βάπτισμα του αίματος". Για το ακλόνητο θάρρος και τον φλογερό ζήλο της πίστης του, η Εκκλησία τον τιμά ως Μεγαλομάρτυρα και πρότυπο πνευματικής αφύπνισης και ανδρείας.


Από το βίο και το μαρτύριο του Αγίου Πολύευκτου, ο Πιερ Κορνέιγ εμπνεύστηκε και παρουσίασε το 1641 την ομώνυμη τραγωδία του, ένα από τα σημαντικότερα έργα του γαλλικού κλασικισμού και κορυφαίο δείγμα χριστιανικής τραγωδίας στο ευρωπαϊκό θέατρο. Το έργο δεν επιδιώκει ιστορική ακρίβεια, αλλά εστιάζει στη βαθιά σύγκρουση ανάμεσα στην πίστη, τον έρωτα, τους οικογενειακούς δεσμούς και την κοσμική εξουσία.

Ο Πολύευκτος, νεοφώτιστος χριστιανός και σύζυγος της Παυλίνας, επιλέγει συνειδητά τον δρόμο του μαρτυρίου, φτάνοντας στην καταστροφή των ειδώλων, πράξη που τον οδηγεί στον θάνατο. Η στάση του προκαλεί έντονη εσωτερική σύγκρουση στους γύρω του και αναδεικνύει τον χριστιανικό ηρωισμό, την ελευθερία της συνείδησης και την υπέρβαση των ανθρώπινων παθών μπροστά στην απόλυτη αλήθεια της πίστης.
Με αυστηρή κλασική δομή και έντονο θεολογικό βάθος, ο Κορνέιγ παρουσιάζει έναν ήρωα που δεν μεταβάλλεται ψυχολογικά, αλλά "τελειώνεται" μέσα από τη θυσία του, δείχνοντας τη μεταμορφωτική δύναμη του μαρτυρίου. Παρότι αρχικά προκάλεσε επιφυλάξεις, η τραγωδία "Πολύευκτος" αναγνωρίστηκε τελικά ως ένα από τα μεγαλοπρεπέστερα έργα του συγγραφέα και ως ουσιαστική γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία τραγωδία και το χριστιανικό ήθος.

"Βλέπω καθαρά, γνωρίζω, πιστεύω. Κάθε πλάνη έχει πλέον διαλυθεί.

Ο ουρανός είναι η μόνη μου ελπίδα,

η γη δεν είναι παρά ο τόπος της δοκιμασίας μου και του πόνου..."

Eξώφυλλο προγράμματος για τον "Poliuto"

Με αυτά τα λόγια ο Πολύευκτος δηλώνει την οριστική του εσωτερική ρήξη με τον κόσμο. Δεν μιλά πια ως άνθρωπος διχασμένος, αλλά ως ύπαρξη που έχει κατακτήσει τη βεβαιότητα της πίστης. Η γήινη ζωή, με τις σχέσεις, τον έρωτα και την εξουσία της, υποβαθμίζεται σε πρόσκαιρο στάδιο, ενώ ο ουρανός προβάλλει ως η μόνη αληθινή πατρίδα. Έτσι, το μαρτύριο δεν βιώνεται ως απώλεια ή τραγικό τέλος, αλλά ως αναγκαίο πέρασμα προς την αλήθεια και την πληρότητα.

Τα λόγια αυτά συμπυκνώνουν την ουσία της τραγωδίας του Κορνέιγ, έναν ήρωα που υπερβαίνει τον φόβο του θανάτου, μετατρέπει τη θυσία σε πράξη ελευθερίας και καθιστά την πίστη ανώτερη από κάθε ανθρώπινο δεσμό. Ο Πολύευκτος δεν ηττάται, αλλά ολοκληρώνεται μέσα από τη θυσία του.

Aπό την τραγωδία του Πιερ Κορνέιγ έχουν εμπνευστεί αρκετοί συνθέτες, ανάμεσά τους οι Σαρπαντιέ, Γκουνώ, Πωλ Ντυκά ...

Κοστούμι για την παράσταση στο Παρίσι

Εμείς σήμερα εστιάζουμε στην όπερα του Γκαετάνο Ντονιτσέτι "Poliuto", που θεωρείται από μελετητές η πιο προσωπική όπερα του συνθέτη, ενώ η μουσική της συγκαταλέγεται στις καλύτερες δημιουργίες του.
Το έργο γράφτηκε το 1838 για να παρουσιαστεί στο Θέατρο Σαν Κάρλο της Νάπολης . Ωστόσο, λίγο πριν αρχίσουν οι πρόβες, ο βασιλιάς Φερδινάνδος Β΄ απαγόρευσε την παράσταση, κρίνοντας απαράδεκτη τη σκηνική απεικόνιση του μαρτυρίου ενός χριστιανού Αγίου. Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε:

"...οι ιστορίες των Μαρτύρων τιμώνται στην Εκκλησία και δεν παρουσιάζονται στη σκηνή"

Η απόφαση αυτή εξόργισε τον Ντονιτσέτι, ο οποίος άφησε τη Νάπολη και μετέβη στο Παρίσι. Εκεί, στο πλαίσιο της πρώτης του παραγγελίας για την Όπερα του Παρισιού, αποφάσισε να αναθεωρήσει τον "Poliuto". Το έργο μετατράπηκε σε γαλλική εκδοχή με τίτλο "Les martyrs-Οι Μάρτυρες", προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις της γαλλικής τετράπρακτης μεγάλης όπερας. Οι παραστάσεις γνώρισαν μεγάλη επιτυχία και καθιερώθηκαν γρήγορα στο γαλλικό κοινό.

Στην αυθεντική ιταλική τρίπρακτη μορφή, η μουσική τραγωδία παρουσιάστηκε το 1848, αρκετούς μήνες μετά τον θάνατο του συνθέτη.
Ο ιταλός δημιουργός αξιοποίησε ενόργανες και φωνητικές δυνάμεις, προκειμένου να δημιουργήσει σε επιλεγμένα σημεία του έργου φαντασμαγορικές ηχητικές εντυπώσεις. Υποτονικές αλλά και ακτινοβόλες -όπου χρειάζεται- αναφορές, προσδίδουν θέρμη, λυρισμό αλλά και αγωνιώδη ένταση.

Όσοι έχετε το χρόνο ακούστε τη συγκλονιστική παράσταση από τη Σκάλα το 1960 με Μαρία Κάλλας στο ρόλο της Παυλίνας και Φράνκο Κορέλι στο ρόλο του Μάρτυρα Πολυεύκτη.

 Παλαιότερο κείμενο για τον Άγιο Πολύευκτο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

 

Βιναρέτα Σίνγκερ: η γνωριμία της με τον Ντεμπισί...

"Winnaretta Singer", Jacques-Émile Blanche

Η Winnaretta Singer γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 8 Ιανουαρίου 1865, στη Νέα Υόρκη. Κόρη του επιχειρηματία και εφευρέτη της ραπτομηχανής, Ισαάκ Σίνγκερ, η Βιναρέτα θα μείνει στην ιστορία ως μαικήνας των τεχνών και προστάτιδα των δημιουργών.

Το σαλόνι της δεν υπήρξε απλός χώρος υποδοχής. Ήταν ένας ζωντανός κόσμος μουσικής και φαντασίας, ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα καλλιτεχνικής ζωής της εποχής της. Η μεγάλη αίθουσα μπορούσε να φιλοξενήσει έως και διακόσιους καλεσμένους, με τις νότες να γεμίζουν κάθε γωνιά και να αιχμαλωτίζουν τις αισθήσεις. Παράλληλα, μια μικρότερη αίθουσα έδινε τη δυνατότητα για ιδιωτικά ρεσιτάλ. Τα δύο πιάνα και το όργανο περίμεναν να αποδώσουν τη μουσική που αγαπούσε.

Ο γάμος της το 1893 με τον πρίγκιπα Edmond de Polignac, ερασιτέχνη συνθέτη, την έφερε σε επαφή με την ελίτ της γαλλικής κοινωνίας, αλλά κυρίως της άνοιξε έναν κόσμο δημιουργικότητας και καλλιτεχνικής ανταλλαγής. Η μουσική για τη Βιναρέτα ήταν τρόπος ύπαρξης, μυστική γλώσσα και καταφύγιο. Το πάθος της για την τέχνη των ήχων, που κληρονόμησε από τη μητέρα της, ήταν βαθιά, προσωπική ανάγκη της.

Δεν ήταν τυχαίο ότι πλήθος συνθετών αφιέρωσαν σε κείνη και στον σύζυγό της έργα τους, αναγνωρίζοντας τη γενναιοδωρία της αλλά και τη σπάνια κατανόηση με την οποία προσέγγιζε τη μουσική δημιουργία. Στο σαλόνι των Polignac πρωτοπαρουσιάστηκαν συνθέσεις που θα σημαδέψουν τη μουσική του 20ού αιώνα.

Ανάμεσα στους συχνότερους επισκέπτες ξεχώριζε ο Κλωντ Ντεμπισί. 

O Nτεμπισί το 1905, αρχή γνωριμίας με ζεύγος Πολινιάκ

Η γνωριμία του Γάλλου συνθέτη με το ζεύγος Πολινιάκ πραγματοποιήθηκε σε σαλόνι που υποστήριζε νέους δημιουργούς, πιθανότατα σε εκείνο της Meg de Saint‑Marceaux στο Παρίσι, γύρω στο 1905. Από κείνη τη στιγμή ξεκίνησε η μακρά και καρποφόρα συνεργασία τους. Η μουσική του Ντεμπισί παρουσιάζονταν σχεδόν κάθε μήνα στο σαλόνι των Πολινιάκ, με αρκετές πρεμιέρες να λαμβάνουν χώρα στο ονομαστό σαλόνι τους.

Η Βιναρέτα Σίνγκερ θαύμαζε τον Κλωντ Ντεμπισί σε πολλά επίπεδα και όχι μόνο για τη μουσική του ιδιοφυΐα. Εκτιμούσε τη λεπτότητα, τη φαντασία και την ποιητικότητα των συνθέσεών του, καθώς και την ικανότητά του να δημιουργεί ατμόσφαιρα. Την απλότητα και τη σεμνότητά του, που συνέβαλλαν σε έναν διάλογο μουσικής και πνεύματος χωρίς επιτήδευση, τις θεωρούσε ιδιαίτερα γοητευτικές. Υποκλινόταν μπροστά στην καινοτομία και τον πειραματισμό του, καθώς είχε πάντα ανοιχτά αυτιά σε οτιδήποτε πρωτοποριακό. Θαύμαζε τον τρόπο με τον οποίο ο Ντεμπισί αναμόρφωνε την αρμονία, τον ρυθμό και την υφή της μουσικής, ανοίγοντας νέους δρόμους για τη μουσική του 20ού αιώνα.

Η παρουσία του Ντεμπισί στην οικία Πολινιάκ, εντυπωσίαζε πάντα. 
"Παρότι Γάλλος, ερχόταν με μια ιταλική φινέτσα, με κοντή μύτη, σγουρά μαύρα μαλλιά, βαθουλωτά μάτια και μικρή γενειάδα… Με λίγη φαντασία, τα χαρακτηριστικά του θύμιζαν τον Φαύνο της αρχαιότητας", έγραφε η ίδια η Βιναρέτα.

Η Βιναρέτα αγαπούσε βαθιά το "Πρελούδο στο απομεσήμερο ενός Φαύνου" του Ντεμπισί και δεν έχανε ευκαιρία να το εκτελεί στο πιάνο.

Ένα από τα πιο αγαπημένα της στιγμιότυπα ήταν όταν το πρωτοπαρουσίασαν μαζί με τον Ricardo Viñes στην εκδοχή για δύο πιάνα και οι αιθέριες νότες του Ντεμπισί αιωρούνταν μέσα στους χώρους της οικίας, ανάμεσα σε ψίθυρους θαυμασμού, γέλια και ατελείωτη συγκίνηση...

Ήταν μια στιγμή όπου η μουσική βιωνόταν σαν ζωντανή εμπειρία, ένας διάλογος ανάμεσα στο πιάνο, στην ψυχή των εκτελεστών και στην καρδιά των παριστάμενων.
Εκείνη η σχέση με τον Ντεμπισί, γεμάτη σεβασμό και κοινή αγάπη για την ουσία της μουσικής, έκανε την ατμόσφαιρα της οικίας των Πολινιάκ, μοναδική. Κάθε νότα ήταν σαν φως, κάθε παύση σαν ανάσα, και η ίδια η Βιναρέτα, σαν προστάτιδα και μαικήνας, ένωνε όλα αυτά τα στοιχεία σε έναν κόσμο όπου η τέχνη και η ζωή συγχωνεύονταν αδιάσπαστα.

Debussy: "Prélude à l'après-midi d'un Faune", 

Martha Argerich - Stephen Kovacevich (εκδοχή για 2 πιάνα)

 Η συνεργασία των δύο πιανιστών θεωρήθηκε από κοινό και μουσικό τύπο: "σύμπραξη υψηλού επιπέδου"

Κείμενα για τη Βιναρέτα Σίνγκερ υπάρχουν κι άλλα στο μπλογκ. Περριηγηθείτε!