"Ο Καλός Σαμαρείτης", το αριστουργηματικό βιτρώ του Σαγκάλ...

 

"Ο Kαλός Σαμαρείτης", Union Church of Pocantico Hills, Ν.Υόρκη

(Στη μνήμη του Marc Chagall, που έφυγε από τη ζωή, σαν σήμερα, 28 Μαρτίου 1985)

Σήμερα, τιμούμε έναν από τους πιο πρωτοποριακούς και ποιητικούς ζωγράφους του 20ού αιώνα. Ο Marc Chagall γεννήθηκε στο Βιτέμπσκ της Ρωσίας από Εβραίους γονείς και εκδήλωσε από πολύ νωρίς την επιθυμία να ζωγραφίσει, όπως θυμόταν ο ίδιος παιδί: "Μια ωραία μέρα, καθώς η μητέρα μου έβαζε το ψωμί στο φούρνο, πήγα κοντά της και πιάνοντάς την από τον αλευρωμένο αγκώνα της, της είπα: "Μαμά, θέλω να γίνω ζωγράφος".

Στα έργα του, άνθρωποι και ζώα αιωρούνται πάνω από στέγες και χωράφια, ενώ άγγελοι, βιολιστές, ψάρια και αγελάδες συνυπάρχουν με σκηνές καθημερινής ζωής, δημιουργώντας έναν κόσμο όπου η μνήμη, η νοσταλγία, η θρησκευτικότητα και η φαντασία συγχωνεύονται σε ένα μοναδικό ποιητικό σύμπαν. Η ζωγραφική του χαρακτηρίζεται από παιδικότητα αλλά και έντονη αισθησιακή ενέργεια. Ο Απολλιναίρ την χαρακτήρισε "άκρως αισθησιακή" και τον ίδιο "εξαιρετικά ταλαντούχο κολορίστα", ενώ ο Πικάσο τον περιέγραψε ως "τον μοναδικό ζωγράφο που ξέρει τι είναι χρώμα".
Οι παρατηρήσεις αυτές αντικατοπτρίζουν την ικανότητά του να μετατρέπει προσωπικά βιώματα, θρησκευτικά σύμβολα και μυστικιστικές φαντασιώσεις σε εικόνες που αιωρούνται ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα, δημιουργώντας έναν κόσμο που φαίνεται να ζει και να αναπνέει μέσα στο φως και το χρώμα.

Παρότι δεν υπήρξε θρησκευόμενος με την αυστηρή έννοια, ο Σαγκάλ επηρεάστηκε βαθιά από τη θρησκευτική παράδοση της εβραϊκής του καταγωγής και από τις χριστιανικές ιστορίες της παιδικής του ηλικίας. Αυτή η πνευματική και συμβολική διάσταση γίνεται εμφανής σε πολλά έργα του, όπως το κορυφαίο του βιτρό "Ο Καλός Σαμαρείτης", το οποίο θαυμάζουμε σήμερα. Φιλοτεχνήθηκε μαζι με άλλα για την Union Church of Pocantico Hills στη Ν.Υόρκη και ενσαρκώνει την ανθρωπιά, τη συμπόνια και την πνευματική του ευαισθησία.

Αποτελεί το κεντρικό και μεγαλύτερο παράθυρο της εκκλησίας και απεικονίζει τη γνωστή σκηνή της παραβολής από το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, την οποία ο Σαγκάλ αποδίδει με τον δικό του ποιητικό και συμβολικό τρόπο.

Σπουδή για το βιτρώ

Στη σύνθεση, ο Καλός Σαμαρείτης σκύβει πάνω από τον πληγωμένο άνθρωπο με στοργή και τρυφερότητα. Τα σώματα μοιάζουν να αιωρούνται, όπως συχνά εμφανίζεται στα έργα του Σαγκάλ, δίνοντας την αίσθηση ότι ανήκουν περισσότερο στο πνευματικό παρά στο φυσικό επίπεδο. Γύρω, διακρίνονται δευτερεύουσες μορφές...περαστικές φιγούρες που δεν βοηθούν, υπαινιγμοί βίας, αδιαφορίας και μοναξιάς. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια μητέρα με βρέφος πάνω σε ζώο, που παραπέμπει στη ζωή, την προστασία και τη συνέχεια της ανθρωπότητας. Αυτή η σκηνή λειτουργεί σαν υπαινικτική αλληγορία, θυμίζει ότι η συμπόνια και η φροντίδα επεκτείνονται πέρα από τον άμεσο πληγωμένο, αγκαλιάζοντας την ανθρωπότητα και τη ζωή γενικά.

Στο χρωματικό επίπεδο κυριαρχούν τα βαθιά μπλε, με έντονες κίτρινες, πράσινες και πορφυρές εκλάμψεις. Το μπλε δημιουργεί αίσθηση νύχτας, σιωπής και οδύνης, ενώ το κόκκινο δηλώνει τραύμα, αίμα αλλά και αγάπη. Το φως, καθώς διαπερνά το γυαλί, ζωντανεύει τη σκηνή. Πόνος και συμπόνια συμπορεύονται, πάλλονται μέσα στο χώρο, ενώ η διάθλαση του φωτός πάνω στα υπέροχα ζωγραφισμένα τζάμια λούζει τη σκηνή με μια σχεδόν παραδεισένια λάμψη. 
Για τον Σαγκάλ, ο Καλός Σαμαρείτης δεν αποτελεί απλώς χριστιανικό σύμβολο, αλλά μια παγκόσμια εικόνα ελέους, πέρα από θρησκείες, έθνη ή νόμους. Ο ίδιος, Εβραίος που έζησε διωγμούς και εξορία, βλέπει στο θέμα τον ξένο που βοηθά, τον διωκόμενο που υποφέρει και την ηθική πράξη σαν σιωπηλή, προσωπική επιλογή.

Το βιτρό "Ο Καλός Σαμαρείτης" ξεχωρίζει γιατί αποτελεί ένα από τα πιο ανθρώπινα έργα του Σαγκάλ. Χωρίς να εξιδανικεύει, εστιάζει στον πόνο, τον αλτρουισμό και την ευθύνη, μετατρέποντας μια βιβλική παραβολή σε ένα σύγχρονο ηθικό κάλεσμα, που μιλά απευθείας στην ανθρώπινη καρδιά.

 

Το 1954, η οικογένεια Ροκφέλερ ανέθεσε στον Ανρί Ματίς τη δημιουργία ενός βιτρό με ροζέτα για την Union Church of Pocantico Hills στη Νέα Υόρκη, στη μνήμη της Άμπι Άλντριχ Ροκφέλερ, ιδρύτριας του MoMA.

Λίγα χρόνια αργότερα, μετά τον θάνατο του Ματίς, ανατέθηκε στον Marc Chagall η δημιουργία μιας σειράς βιτρό για το υπόλοιπο της εκκλησίας, με αποτέλεσμα το μεγάλο παράθυρο του "Καλού Σαμαρείτη" και οκτώ μικρότερων, καθένα από τα οποία απεικονίζει μια βιβλική μορφή ή σκηνή.

Για την εκατονταετηρίδα της εκκλησίας και τα 100ά γενέθλια του David Rockefeller, ο Αμερικανός συνθέτης James Matheson ανέλαβε να γράψει μια σύνθεση εμπνευσμένη από τα βιτρό. Έτσι προέκυψε ο επικός κύκλος "Windows", ο οποίος ενσωματώνει τα οράματα του Σαγκάλ και την απλότητα του Ματίς. Το έργο του Matheson αντανακλά επίσης την επιρροή της μουσικής του Ολιβιέ Μεσιάν, χρησιμοποιώντας ιδιαίτερες αρμονίες και πλατιές συγχορδίες, που μοιάζουν με ήχους οργάνου, υποστηρίζοντας τα καλειδοσκοπικά χρώματα της μουσικής και τα σύνθετα μοτίβα της σύνθεσης.

Η Union Church of Pocantico Hills με
το μεγάλο βιτρώ εξωτερικά

Η σύνθεση είναι για σόλο πιάνο και αναπτύσσεται στις ακόλουθες κινήσεις:

Ιερεμίας (Σαγκάλ)
Ησαΐας (Σαγκάλ)
Σταύρωση (Σαγκάλ)
Ο Καλός Σαμαρείτης (Σαγκάλ)
Το Ρόδο (Ματίς)

Ακούμε την τέταρτη κίνηση, που ηχοποιεί το βιτρό του Καλού Σαμαρείτη. Ξεκινά με ένα αιθέριο, πυκνής υφής επίμονο ψαλμικό θέμα, που αποδίδει την αίσθηση της συμπόνιας και της σιωπηλής φροντίδας. Η μουσική εναλλάσσεται ανάμεσα σε ήρεμες, λυρικές μελωδίες και πιο δραματικές κορυφώσεις, αναδεικνύοντας τον πόνο του τραυματισμένου ανθρώπου και την αθόρυβη, γενναιόδωρη πράξη του Σαμαρείτη. Οι νότες αιωρούνται πάνω από σταθερές αρμονίες, δημιουργώντας αίσθηση πνευματικής ανύψωσης, ενώ τα λεπτά, ανάλαφρα πατήματα στις ψηλότερες περιοχές του πιάνου "ζωντανεύουν" τις εκφράσεις και τις κινήσεις των μορφών του βιτρώ. Μετά από δύο απότομες παύσεις, η σύνθεση ολοκληρώνεται με μια "βουτιά" στη μπάσα περιοχή του πιάνου, υπογραμμίζοντας το βάρος της ευθύνης, τη δύναμη του αλτρουισμού και της αγάπης.

James Matheson: "The Good Samaritan"

Για να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα σχετικά με τον Μαρκ Σαγκάλ, χρησιμοποιήστε τη λειτουργία αναζήτησης.