Ψεύτικοι Ήλιοι: Από την παρατήρηση στην καλλιτεχνική έμπνευση...

 

"Vädersolstavlan", 1535

Η Παγκόσμια Ημέρα Μετεωρολογίας γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 23 Μαρτίου, τιμώντας την έναρξη ισχύος της σύμβασης για την ίδρυση του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού το 1950. Η ημέρα αυτή μας υπενθυμίζει τη σπουδαιότητα των δεδομένων για τον καιρό και το κλίμα, για την επιστήμη, αλλά και για τη ζωή στον πλανήτη μας.

Σήμερα στρέφουμε το βλέμμα μας στον ουρανό, για να παρατηρήσουμε ένα φαινόμενο που συνδυάζει επιστημονικό ενδιαφέρον και αισθητική μαγεία: το Sundog(ηλιακός σκύλος), ή αλλιώς παρήλιο ή "φαινόμενο του φωτοστέφανου".
Πρόκειται για φωτεινά, "ψεύτικα" σημεία Ήλιου που εμφανίζονται εκατέρωθεν του πραγματικού Ήλιου, δημιουργούμενα από τη διάθλαση του ηλιακού φωτός σε μικρούς εξαγωνικούς παγοκρυστάλλους, που αιωρούνται στην ατμόσφαιρα. Ένα σπάνιο και εντυπωσιακό θέαμα, που αιώνες τώρα προκαλεί θαυμασμό και δέος.

Το φαινόμενο του παρήλιου έχει καταγραφεί ήδη από την αρχαιότητα και αναφέρεται ακόμη και από τον Αριστοτέλη στα "Μετεωρολογικά" του, επιβεβαιώνοντας τη μακρόχρονη ανθρώπινη περιέργεια και την παρατήρηση των ουράνιων φαινομένων:
"Δύο ψεύτικοι Ήλιοι ανέτειλαν με τον Ήλιο και τον ακολούθησαν όλη την ημέρα μέχρι τη δύση..."

Οι παλιές απεικονίσεις του φαινομένου συνδέουν την επιστημονική παρατήρηση με την καλλιτεχνική έκφραση, αποκαλύπτοντας πώς οι άνθρωποι προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τα ουράνια θαύματα πριν από την εποχή της σύγχρονης επιστήμης.

Παραδείγματα αυτής της παρατήρησης και καλλιτεχνικής απόδοσης περιλαμβάνουν μεσαιωνικά χειρόγραφα, όπου καταγράφονται "θαυμαστά" ουράνια φαινόμενα. Συχνά η ηλιακή "άλω" περιγράφεται ως "πολλαπλοί ήλιοι" ή "φωτεινές δακτυλιοειδείς λάμψεις γύρω από τον ήλιο", αντικατοπτρίζοντας τον θαυμασμό και την απορία των ανθρώπων της εποχής.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει η "Vädersolstavlan" (1535), η παλαιότερη γνωστή απεικόνιση της Στοκχόλμης, όπου το φαινόμενο του παρήλιου  αποτυπώνεται με δύο ψεύτικους ήλιους να πλαισιώνουν τον πραγματικό. Το έργο αυτό συνδυάζει την πιστή φυσιοκρατική απεικόνιση του τοπίου με βαθύτερη συμβολική και ουράνια σημασία, αποτελώντας καλλιτεχνικό αριστούργημα, αλλά και πολύτιμο ιστορικό ντοκουμέντο για την παρατήρηση σπάνιων ατμοσφαιρικών φαινομένων στην εποχή του.

Το παρήλιο έχει καταγραφεί σε πολυάριθμα κείμενα και απεικονίσεις -όπως είδαμε- ενώ συχνά συνδέεται με μυστικισμό, δέος και τη βαθιά ανθρώπινη αίσθηση του θαύματος που προκαλεί η φύση.
Το ίδιο φαινόμενο έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης και για τη μουσική. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το χορωδιακό έργο "Sun Dogs" του Λετονού συνθέτη Ēriks Ešenvalds, το οποίο αναπτύσσεται σε δύο μέρη με σαφή δραματουργική και ηχητική αντίθεση.

Το πρώτο μέρος τιτλοφορείται "Μάρτυρες" και βασίζεται σε τέσσερις ιστορικές μαρτυρίες για την παρατήρηση των "ηλιακών σκύλων" από την προχριστιανική Ρώμη έως την Αγγλία του 14ου και 15ου αιώνα.

Οι μαρτυρίες αποδίδονται διαδοχικά από τους σολίστες -σοπράνο και τενόρους- ενώ ανάμεσά τους παρεμβάλλεται ένα ρεφρέν συνοδευόμενο από τρίγωνα. Στην τρίτη επανάληψή του, το ρεφρέν γίνεται περισσότερο δραματικό, αποτυπώνοντας μια ένταση και απελπισία που ενισχύεται από τη χρήση αρχέγονων βουητών. Η μουσική στο πρώτο μέρος ακούγεται αρχαϊκή, με μια εκφραστική διάθεση πρωτογονισμού, που υπογραμμίζει την ανθρώπινη εμπειρία μπροστά στο ουράνιο θαύμα.

Το δεύτερο μέρος, "Η Ομορφιά αυτού του Θαύματος", κινείται σε πιο ιμπρεσιονιστικά μονοπάτια, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα διαρκούς δέους και ακτινοβολίας. Εδώ, ο Λετονός συνθέτης χρησιμοποιεί μια ακολουθία ιδιαίτερων αποσπασμάτων που περιγράφουν πιο πρόσφατες θεάσεις του φαινομένου. Ο ρυθμός είναι αργός, επιβλητικός, η τονικότητα μεταβάλλεται συνεχώς, ενώ η ατμόσφαιρα παραμένει μυστηριώδης και καθηλωτική. Μια σοπράνο ερμηνεύει με ιδιαίτερη χρήση φωνής, έως σφυρίγματα, προσδίδοντας μια στοιχειωτική και υπερφυσική παρουσία, ενισχύοντας την αίσθηση ενός μεγαλειώδους και θαυμστού ουράνιου τοπίου.

Η σύνθεση του Ešenvalds δεν αναδεικνύει μόνο την οπτική ομορφιά του παρηλίου, αλλά και την ψυχολογική και συναισθηματική αίσθηση που προκαλεί το φαινόμενο, μετατρέποντάς το σε μια μουσική εμπειρία που συνδυάζει δέος, μυστήριο και αρχέγονη γοητεία.

Ēriks Ešenvalds: "The Sun Dogs: