Γκαίτε: "...Αχ, το τριαντάφυλλο, το τριανταφυλλάκι..."

"Heidenröslein(Το Τριανταφυλλάκι) - Goethe", εικονογράφηση του  Josef Kränzle 

Σαν σήμερα, 22 Μαρτίου 1832 ένας από τους γίγαντες του  παγκόσμιου πνεύματος, ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε, πέρασε στην αιωνιότητα.

"Πορτρέτο του νεαρού Γκαίτε", Angelica Kauffman

Ο Γκαίτε διακρίθηκε ως ποιητής, συγγραφέας, δραματουργός, ζωγράφος, μουσικοκριτικός και πολιτικός. Υπήρξε επίσης φιλόσοφος, ενώ έγραψε και για τη θεολογία και τον ανθρωπισμό.
H μητέρα του Γκαίτε ήταν πιανίστα, είχε ωραία φωνή κι ο πατέρας του έπαιζε φλάουτο. Έτσι, ο Γκαίτε μεγάλωσε σ' ένα σπίτι όπου κυριαρχούσε η απόλαυση της μουσικής ακρόασης και εκτέλεσης. Ως παιδί διέκρινε και αναπαρήγαγε τους ρυθμούς, όπως επίσης απομνημόνευε τις μελωδίες με ευκολία.


Ξεκίνησε νωρίς μαθήματα τσέλου, πιάνου και τραγουδιού, μελετώντας άριες από ιταλικές και γαλλικές όπερες.
Προξενεί εντύπωση το γεγονός ότι παρόλες τις μουσικές σπουδές του, η μουσική αρχικά δεν ενδιέφερε συστηματικά τον Γκαίτε. Την αντιμετώπιζε κυρίως ως επιστήμη..."επιστήμη των ήχων", όπως έλεγε...

Θαύμαζε τη μουσική ιδιοφυία του Μπετόβεν παρόλες τις πολιτικές αντιπαραθέσεις τους -όπως είδαμε- ενώ επίσης είχε εντυπωσιαστεί με τη δεινότητα του Φέλιξ και της Φάννυ Μέντελσον...

πηγή: goethezeitportal

"Τριαντάφυλλο κλειστὸ εἶδ’ ἕνα παιδάκι.

Ἦταν τόσο γελαστό,

χαρωπὸ καὶ μυριστό,

τὸ τριανταφυλλάκι!

νέο τριαντάφυλλο, τριανταφυλλάκι!

Ἄχ! λουλούδι προφαντό! εἶπε τὸ παιδάκι.

Θὰ σὲ κόψω, δὲν βαστῶ!

- Ἄν μὲ κόψῃς, σοῦ κεντῶ

τὸ μικρὸ χεράκι!

εἶπε τὸ τριαντάφυλλο, τὸ τριανταφυλλάκι.

Ξεκαρδίζεται, γελᾷ τὸ τρελὸ παιδάκι,

τὸ τραβᾶ, τὸ ξεκολλᾶ...

Τί ἀγκάθια! τί πολλὰ

στὸ μικρὸ χεράκι!

Ἄχ! κακὸ τριαντάφυλλο, ἄχ, τριανταφυλλάκι!"

(Ποίηση Γκαίτε, Μτφ: Αγγελου Βλάχου-Αναγνωστικό Β' Δημοτικού 1963 issuu.com)

Το ποίημα έγραψε ο νεαρός εικοσάχρονος Γκαίτε κατά τη διάρκεια της παραμονής στο Στρασβούργο. Εκεί, σ'ένα κοντινό χωριό και με τη δροσιά της νιότης γνώρισε τη Friederike, κόρη του εφημέριου και μεταξύ τους αναπτύχθηκε μια τρυφερή σχέση... Η κοπέλα δόθηκε ολόψυχα στον φλογερό έρωτα, που της ενέπνεσε ο ευαίσθητος ποιητής.. Ετσι, όταν εκείνος την επισκέφτηκε για να την αποχαιρετίσει, καθώς θα επέστρεφε στη Φραγκφούρτη, το κορίτσι σπάραξε από βαθύ πόνο και απογοήτεση... Οδύνη όμως αποχωρισμού ένιωσε και ο Γκαίτε που με λεκτική απλότητα αποτύπωσε στο παραπάνω πασίγνωστο ποίημα...
Το "Heidenröslein" λέει για έναν νεαρό άνδρα που βλέπει ένα μικρό τριαντάφυλλο στο λιβάδι και αποφασίζει να το μαδήσει, παρά την προειδοποίηση του τριαντάφυλλου πως αν την πονέσει, θα ανταποδώσει και κείνο παρόμοιο πόνο...


Το ποίημα εχει μελοποιηθεί πάμπολλες φορές... Θα ακούσουμε τις εκδοχές των Μπετόβεν, Σούμπερτ, Σούμαν και Μπραμς.

• 
  Η απλότητα και η αθωότητα της μουσικής του Σούμπερτ δεν γεννιέται από απειρία, αλλά από βαθιά εξοικείωση με τις ιδέες και τα ιδανικά του Γκαίτε. Ο Σούμπερτ έστειλε την παρτιτούρα στον ποιητή τον Απρίλιο του 1816, αλλά ο Γκαίτε το αγνόησε εντελώς.
  Ο ρομαντικός συνθέτης γράφει μια μελωδία, με την οποία μεταφέρει τον ακροατή ευθύς στην ύπαιθρο.
  Ανάλαφρη η αίσθηση που αποδίδεται, με τα μοτίβα να  "υποδηλώνουν την ανεμελιά του νεαρού που περιφέρεται στους αγρούς. Ωστόσο, η φύση των συγχορδιών υπογραμμίζει την ταπεινή αθωότητα του τριαντάφυλλου και η καμπυλωτή μελωδία την ευγενική, σαγηνευτική ομορφιά του". 

Schubert: Heidenröslein, Op. 3, No. 3, D. 257 :

• 
  Eίχε προηγηθεί το 1796 η μελοποίηση του ποιήματος από τον Λ.B.Μπετόβεν. Aν και τα λήντερ του τιτάνα είναι σχετικά παραμελημένα (καθώς αγνοούνται από εκτελεστές, όταν βρίσκονται ανάμεσα στις μεγαλοπρεπείς συμφωνίες, τα ορχηστρικά και χορωδιακά του έργα), θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Μπετόβεν είχε μελετήσει τη φόρμα του ληντ διεξοδικά κι ήταν ο Κερουμπίνι που όταν δυσαρεστημένος με την πρώτη εκδοχή του "Φιντέλιο", του είχε στείλει ένα γαλλικό εγχειρίδιο φωνητικής σύνθεσης για να το μελετήσει και να διδαχθεί τον χειρισμό της ανθρώπινης φωνής.
  Η ποίηση του Γκαίτε με το συναίσθημα, τη φωτισμένη σκέψη και την ευαισθησία αναδεικνύονται στη μελωδία του Μπετόβεν, όπου ο ακροατής με τα μάτια του μυαλού και της ψυχής του παρακολουθεί ένα πανόραμα εικόνων που ζωντανεύει τον κλασικό και πρώιμο-ρομαντικό κόσμο των ιδεών που υπηρέτησε ο συνθέτης.
  
  
  Beethoven: "Heidenröslein Lied":
  
  
  
  
  
  
• 

  Ο Ρόμπερτ Σούμαν δίνει μια εξαιρετική χορωδιακή δημιουργία για μικτή χορωδία πάνω στο νεανικό ποίημα του Γκαίτε, μέρος των "Romanzen und Balladen".
  
  

  Παρότι δεν αποτελεί έκπληξη η στροφική φύση της σύνθεσης, ωστόσο εντυπωσιακός είναι ο χρωματισμός της μελωδίας.
  Ο σπουδαίος ρομαντικός συνθέτης όχι μόνο τονίζει την ανησυχία και θλίψη του νεαρού άνδρα, αλλά αναδύει μέσω των μοτίβων του με ενσυναίσθηση τη θλιβερή μοίρα του ίδιου του τριαντάφυλλου.
  
  

Schumann: "Romanzen und Balladen, op 67 no 3, Heidenröslein":

• 
  Το ποίημα μελοποιήθηκε από τον Γιοχάνες Μπραμς και συμπεριλήφθηκε στον κύκλο τραγουδιών του: "14 Volks-Kinderlieder, WoO31".
  Καθ 'όλη τη διάρκεια της ζωής του, ο Mπραμς καλλιέργησε τη φόρμα του ληντ σαν έναν ιδιωτικό κήπο που άνθιζε γύρω από τα μεγάλα συμφωνικά του έργα. Τα ποιητικά κείμενα τού δίνουν την ευκαιρία της ταύτισης, να εκφράσει τα προσωπικά του συναισθήματα. Ετσι, το "Τριανταφυλλάκι" του Γκαίτε είναι η δίοδος να εξωτερικευθούν ο πόνος της ανεκπλήρωτης αγάπης, η μοναξιά της ανθρώπινης ψυχής, η θλίψη του αποχωρισμού.
  Ο συνθέτης με μια σχεδόν οδυνηρά ευαίσθητη δημιουργία στήνει ένα σκηνικό όπου παιδικότητα αυθεντικών συναισθημάτων και ο αγνός ρομαντικός έρωτας πρωτοστατούν στη φύση της έμπνευσης. 

Brahms: "14 Volks-Kinderlieder,  6. Heidenröslein":

• 
  Τέλος, από το ερωτικό επεισόδιο του Γκαίτε με την Φρεντερίκα εμπνεύστηκε την ομώνυμη οπερέτα του "Friederike" ο Φραντς Λέχαρ. Είναι δημιουργία του 1928, ένα παράδειγμα της λεγόμενης βιογραφικής οπερέτας, ενός είδους δημοφιλούς στις αρχές του 20ού αιώνα, στο οποίο μια ιστορική προσωπικότητα πρωταγωνιστούσε σε μια γλυκόπικρη ερωτική σχέση. Η επιλογή του Γκαίτε ως θέματος για μια οπερέτα ήταν μια τολμηρή κίνηση και προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις. Στην πλοκή η Φρεντερίκα αφηγείται την ιστορία της σχέσης της με τον νεαρό Γερμανό ποιητή και της καταδικασμένης αγάπης τους. Η κοπέλα αγωνιώντας να μην σταθεί εμπόδιο στην καριέρα του θυσιάζει τον έρωτά τους πριν καλά καλά ανθίσει και τον αποχωρίζεται.
  Ακουμε το ληντ από τη σκηνή αποχωρισμού τους:

Lehár: "Friederike"

Κείμενα για τον Γκαίτε υπάρχουν πολλά στο ιστολόγιο. Περιηγηθείτε!

Σαρλ Περώ: Η Ωραία Κοιμωμένη με μουσικούς ήχους...

"Η Ωραία Κοιμωμένη",  Henry Meynell Rheam , 1899

Ο Σαρλ Περώ γεννήθηκε σαν σήμερα, 12 Γενάρη 1628 και κατέχει τον τίτλο του "μεγάλου παραμυθά".

Τα περισσότερα από τα παραμύθια του, ο διάσημος Σαρλ Περώ τα συμπεριέλαβε στη συλλογή του: "Τα παραμύθια της Μάνας χήνας", που την έγραψε για τη διασκέδαση των παιδιών του κι από τότε αγαπήθηκαν και συγκινούν πολλές γενιές αναγνωστών.

Ανάμεσα στα γνωστότερα παραμύθια του είναι η "Σταχτοπούτα", η "Κοκκινοσκουφίτσα", ο "Κοντορεβυθούλης", ο "Παπουτσωμένος Γάτος", αλλά και η "Ωραία Κοιμωμένη", που προτείνω σήμερα...

Πρώτη γραπτή εκδοχή του πασίγνωστου παραμυθιού της Ωραίας Κοιμωμένης θεωρείται η μεσαιωνική Ναπολιτάνικη ανατριχιαστική ιστορία: "Ήλιος, Σελήνη και Ταλία" που γράφτηκε το 1634, από τον Τζιμπατίστα Μπαζίλε.

Η Πριγκίπισσα Ωρόρ κοιμάται για αμέτρητα χρόνια εξαιτίας μιας κατάρας. Τα μάγια που την κρατούσαν βουβή στον αιώνιο ύπνο της, λύνονται από το φιλί του Πρίγκηπα. Ξυπνά κι ακολουθούν οι λαμπεροί γάμοι του ζευγαριού.


Η "Ωραία Κοιμωμένη", ένα παραμύθι που υπογραμμίζει τη σύγκρουση μεταξύ Καλού και Κακού μάγεψε και κορυφαίους συνθέτες...

1. Είναι η εκδοχή του Σαρλ Περώ της "Ωραία Κοιμωμένης" που εμπνέει στον μάστορα των μπαλετικών συνθέσεων, Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ την πλοκή του ομώνυμου μπαλετικού παραμυθιού: "The Sleeping Beauty" ...

Οι πρωταγωνιστές της πρεμιέρας του 1890

Πρόκειται για μπαλέτο με πρόλογο, τρεις πράξεις και πέντε σκηνές που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1890 στο Θέατρο Μαριίνσκι της Αγίας Πετρούπολης. Τη χορογραφία είχε κάνει ο Μαριούς Πετιπά και ο ρώσος συνθέτης αποτυπώνει αριστουργηματικά τη σύγκρουση μεταξύ του Καλού και του Κακού, χρησιμοποιώντας ένα μοτίβο για κάθε περίπτωση, που επαναλαμβάνεται πολλές φορές κατά τη διάρκεια του μπαλέτου. Ένα είδος "leitmotif" που βοηθά στην εξέλιξη της πλοκής.

Οι λαμπεροί Γάμοι του ζευγαριού, λαμβάνουν χώρα στην τρίτη Πράξη του μπαλέτου, όπου ο ρώσος μουσουργός ενσωματώνει χαρακτήρες κι από άλλα παραμύθια του Περώ, σαν προσκεκλημένους στη γαμήλια τελετή, όπως την Κοκκινοσκουφίτσα και τον Παπουτσωμένο Γάτο.

Έτσι, στην Τρίτη Πράξη τα μοτίβα του Καλού και του Κακού δεν εμφανίζονται στην παρτιτούρα του Τσαϊκόφσκυ, δίνοντας χώρο σε χορευτικά μοτίβα, αντιπροσωπευτικά των χαρακτήρων(προσκεκλημένων) που εκπροσωπούν.

Η "Ωραία Κοιμωμένη" συγκαταλέγεται στις πιο ολοκληρωμένες συνθέσεις του κλασικού ρεπερτορίου και θεωρείται το μπαλετικό αριστούργημα του Τσαϊκόφσκυ, καθώς η παραμυθένια πλοκή εμποτίζεται με έντονα συναισθήματα, ενσωματώνοντας μια ανθρώπινη ιστορία-μια ιστορία αθωότητας, που αγγίζει μεν τα όρια του κινδύνου, εντέλει όμως σώζεται από την αγάπη.

Η χορογραφία του Πετιπά ήταν εντυπωσιακή αλλά και άκρως απαιτητική από άποψη τεχνικής. Ένα από τα πιο δύσκολα -από οποιαδήποτε μπαλέτο- adagios είναι εκείνο της πρώτης Πράξης όπου η πριγκίπισσα Ωρόρ χορεύει το "Rose Adagio". 

Tchaicovsky: "The Sleeping beauty", Margot Fonteyn:

2. Το 1922 παρουσιάζεται στη Ρώμη η οπερατική εκδοχή της "Ωραίας Κοιμωμένης" του Περώ, σε μουσική του ιταλού Οτορίνο Ρεσπίγκι.
Ο ιταλικός τίτλος της είναι: "La bella addormentata nel bosco" και το λιμπρέτο έγραψε ο Gianni Bistolfi. 

Η αρχική εκδοχή της όπερας γράφτηκε για κουκλοθέατρο. Έτσι, ερμηνεύτηκε από κούκλες, αλλά συνοδευόταν από ορχήστρα και τραγουδιστές.
Η σύνθεση χαρακτηρίζεται για τη λαμπρή της ενορχήστρωση, στοιχείο που οφείλεται στη μαθητεία του συνθέτη κοντά στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ στην Αγία Πετρούπολη, όπου παράλληλα έπαιζε βιόλα στην ορχήστρα του αυτοκρατορικού θεάτρου.

Η παράσταση στέφθηκε από απόλυτη επιτυχία με τις κριτικές την επόμενη μέρα να μιλούν για "καλλιτεχνικό κόσμημα" .

Τα πιο λυρικά μέρη είναι εκείνα που ερμηνεύονται από την πριγκίπισσα και τον πρίγκηπα. Όμως κατά γενική ομολογία ο πιο απαιτητικός ρόλος είναι της Γαλάζια Νεράιδας:

3. Αρκετές δεκαετίες νωρίτερα ο Ρόμπερτ Σούμαν συνέθεσε το "Märchenbilder, Op. 113", μια σουΐτα τεσσάρων "Παραμυθικών Εικόνων" για βιόλα και πιάνο.  

Παρότι στην παρτιτούρα δεν υπάρχει καμία ένδειξη για το ποια συγκεκριμένα παραμύθια είχε στο μυαλό του ο συνθέτης, οι αναλυτές ισχυρίζονται ότι με βάση σημειώσεις του δημιουργού οι δύο πρώτες σκιαγραφούν σκηνές από την ιστορία της Ραπουνζέλ, η τρίτη απεικονίζει τον ξυλοπόδαρο Ρουμπελστίλτσκιν που χορεύει με τη νεράιδα και η τέταρτη αφηγείται το παραμύθι της Ωραίας Κοιμωμένης. 

Αυτή η τελευταία κίνηση της σουΐτας παραπέμπει σε τρυφερή ονειροπόληση, νοσταλγική και αιθέρια, με χαρακτηριστικό και ασυνήθιστο μελωδικά το φινάλε, που η λάμψη και η ζεστασιά του υποδηλώνει τη φράση του παραμυθικού τέλους: "έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα".

Schumann: "Märchenbilder Op. 113, Mov. IV" / Sviatoslav Richter-Yuri Bashmet:

4. Το 1910 ο Ravel συνέθεσε ένα από τα πιο αγαπητά έργα, τη συλλογή των πέντε παιδικών κομματιών, που  γνωρίζουμε με τον τίτλο: «Η Μάνα μου η Χήνα».

"The Sleeping Beauty" from "Tales of Mother Goose"

Αρχικά γραμμένο για πιάνο για τέσσερα χέρια, για δύο νέους μαθητές πιάνου, τη Μιμή και το Ζαν, παιδιά ενός ζευγαριού φίλων του συνθέτη.
Άγαμος και άτεκνος, ο Ραβέλ λάτρευε τα παιδιά και τον κόσμο της φαντασίας τους.

Αργότερα το έργο ενορχηστρώθηκε και μεταγράφηκε για σόλο πιάνο ή διασκευάστηκε για μπαλέτο.
Μια σύνθεση τρυφερά βελούδινη, που ενέπνευσε στον Ραβέλ ο παραμυθόκοσμος του 17ου αι.
Συγκεκριμένα, μία συλλογή έξι παραμυθιών του Σαρλ Περρώ που κυκλοφόρησαν το 1697, εμπνευσμένα από παραδοσιακά παραμύθια, στα οποία η Μάνα Χήνα, ως δημοφιλής χαρακτήρας της λαϊκής μυθοπλασίας, διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.
Ως φιγούρα, παραπέμπει στην γκουβερνάντα, στη γυναίκα εκείνη που, αφηγούμενη ιστορίες στα παιδιά, γίνεται η ίδια κομμάτι της προφορικής παράδοσης.

Ο πρώτος από τους πέντε παραμυθένιους μουσικούς πίνακες έχει τίτλο: "Παβάνα για την Ωραία Κοιμωμένη", είναι σύντομης διάρκειας και εμπνευσμένος από το ομώνυμο παραμύθι. Θα το ακούσουμε στην ορχηστρική του εκδοχή από την Concertgebouw Orchestra υπό την μπαγκέτα του Bernard Haitink:

5.

"Ωραία Κοιμωμένη",
από εικονογράφηση του Γκυστάβ Ντορέ

Ένα ατμοσφαιρικό παραμυθόδραμα για ηθοποιούς-τραγουδιστές με συνοδεία πιάνου, στο οποίο οι στίχοι εξιστορούν το παραμύθι της Ωραίας Κοιμωμένης συνέθεσε η γαλλίδα συνθέτις, Jeanne Élisabeth Marie Vieu, γνωστή με το ψευδώνυμο Pierre Valette το 1902.
Τιτλοφορείται "La Belle au Bois Dormant" και είναι δημιουργία στο στυλ "αδόμενου παραμυθιού" σε 19 ταμπλώ, το κείμενο του οποίου έγραψε ο Lucien Metivet βασισμένος στο παραμύθι του Σαρλ Περώ.
Γεννημένη σε μουσική οικογένεια, η Vieu υπήρξε παιδί-θαύμα που εντυπωσίασε τον Ζυλ Μασνέ τόσο, ώστε να τη δεχτεί -αν και δωδεκάχρονη- στην τάξη του σύνθεσης.
Η "Ωραία Κοιμωμένη" είναι η σύνθεση που έφερε στη γαλλίδα Jane Vieu τη μεγάλη αναγνώριση. Ακούμε από το 7ο ταμπλώ το ομότιτλο αργό βαλς:

Jane Vieu: "La Belle au Bois Dormant":

"Ωραία Κοιμωμένη", Carl Offterdinger

6. Την ίδια χρονιά(1902) με την "Ωραία Κοιμωμένη" της Jane Vieu, στη Γερμανία παρουσιάζεται η όπερα "Dornröschen" του Engelbert Humperdinck γνωστού κυρίως για την επίσης παραμυθική όπερά του: "Χάνσελ και Γκρέτελ".

Το λιμπρέτο της "Κοιμωμένης", που βασίζεται χαλαρά στην ιστορία του Σαρλ Περώ, έγραψε η παραμυθογράφος, Elisabeth Ebeling.

Την τριών πράξεων όπερα του Έγκελμπερτ Χούμπερντινκ, που είναι εξαιρετικά πρωτότυπη -μελωδικά και αρμονικά- με χρήση γερμανικών λαϊκών τραγουδιών στα πρότυπα του Βάγκνερ, μπορείτε να απολαύσετε εδώ.

Το ίδιο έτος σύνθεσης της όπερας, ο δημιουργός επέλεξε 5 μέρη της και παρουσίασε την ομώνυμη σουίτα, που σήμερα εκτελείται περισσότερο.

Humperdinck : Dornröschen Suite:

I. Vorspiel

II. Ballade

III. Irrfahrten 

IV. Dornenschloss 

V. Festklänge 

Τέλος, να αναφέρουμε πως μια σύντομη διασκευή τεσσάρων μερών από την "Ωραία Κοιμωμένη" του Τσαΐκόφσκυ έκανε το 1941 ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ που επένδυσε το μπαλέτο "Το Γαλάζιο πουλί" της Lucia Chase.

Stravinsky: "Bluebird, Pas de deux":

Ρόμπερτ Σούμαν: "...κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα..."

Από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους του ρομαντισμού, ο Ρόμπερτ Σούμαν γεννήθηκε στις 8 Ιουνίου του 1810. Εξαιρετικά ευαίσθητος, ευρηματικός, πνευματώδης και με γόνιμη φαντασία.

Από μικρή ηλικία επινοούσε φανταστικούς χαρακτήρες, διαφορετικούς μεταξύ τους, που μαρτυρούν και τη διττή φύση του συνθέτη ο οποίος έβλεπε τον εαυτό του σαν δύο ξεχωριστές οντότητες.
Μάλιστα, στο μουσικό του κόσμο είχαν και όνομα: "Φλορεστάν" και "Ευσέβιος"!
Ο πρώτος ήταν εξωστρεφής, εκδηλωτικός, ενθουσιώδης, ενώ ο δεύτερος ευαίσθητος, τρυφερός, στοχαστικός κι ονειροπόλος.

Ο Ρόμπερτ, που ήταν το μικρότερο από πέντε αδέρφια πέρασε μια ευτυχισμένη παιδική ηλικία σ 'ένα πολιτισμένο σπίτι. Ο πατέρας του ήταν εκδότης και βιβλιοπώλης γι' αυτό βρήκε πλούσιο υλικό να θρέψει τη νεανική του φαντασία. Λάτρευε τα βιβλία, ιδίως την ποίηση, Μπάυρον και Σαίξπηρ, όπως και τα κείμενα του Ζαν Πολ, του κατ'εξοχήν πνευματικού πατέρα της ρομαντικής ποίησης. 

Είχε όμως αδυναμία και στα παραμύθια. Αδερφοί Γκριμ και Σαρλ Περώ τού δίδασκαν τη λεπτή γλώσσα του συναισθήματος, καθώς και τη "σκοτεινή γλώσσα του υποσυνείδητου", όπως έλεγε ο ίδιος.

Το 1851 ο Ρόμπερτ Σούμαν, που ενδιαφερόταν για το "γραφικό και το φανταστικό" συνέθεσε το "Märchenbilder, Op. 113", μια σουΐτα τεσσάρων "Παραμυθικών Εικόνων" για βιόλα και πιάνο.

Παρότι στην παρτιτούρα δεν υπάρχει καμία ένδειξη, γνωρίζουμε από σημειώσεις του ποιά συγκεκριμένα παραμύθια είχε στο μυαλό του ο συνθέτης, και ποιά πλάσματα ή γεγονότα απεικονίζονται σε καθεμιά από τις 4 κινήσεις της σουίτας, που αφιερώθηκε στον Γερμανό μαθητή του, βιολονίστα, μουσικολόγο και μαέστρο, Wilhelm Joseph von Wasielewski.

• Έτσι, οι δύο πρώτες κινήσεις σκιαγραφούν σκηνές από την ιστορία της "Ραπουνζέλ" των αδελφών Γκριμ.
  
  
  
  Με ξεχωριστό ενδιαφέρον το πρώτο μέρος, ακολουθεί μια μέτρια ρυθμική αγωγή (Nicht schnell=Όχι γρήγορο) και χαρακτηρίζεται από το γεμάτο ποίηση και λυρική ενατένιση αρχικό θέμα που παρουσιάζει πρώτα η βιόλα.
  Η συνέχεια χτίζεται πάνω σ' ένα ρομαντικό διάλογο ανάμεσα σε βιόλα και πιάνο που αφηγείται τη θαυμαστή παραμυθική εικόνα του πρίγκιπα, που ιππεύει μέσα στο δάσος, όταν ακούει τη γλυκιά φωνή της Ραπουνζέλ που τραγουδάει από τον πύργο.
  Ανάλαφρα μα γεμάτα πάθος και ζωντάνια τα περάσματα της βιόλας στην ειδυλλιακή τονικότητα της ρε ελ., στη συνέχεια ακολουθώντας τη ρυθμική ένδειξη "Lebhaft=ζωντανά", περιγράφουν το γοητευμένο πρίγκιπα από την αιθέρια φωνή, που ζητά απ' τη Ραπουνζέλ να ρίξει από το παραθύρι της τα μακριά, κατάξανθα μαλλιά της για ν' ανέβει.
  Μελωδική γραμμή με ιδιαίτερους τονισμούς, μικρή διάρκειας νότες, παρεστιγμένα και εναλλαγές δυναμικής δηλώνουν πως τα βέλη του έρωτα κάνουν τις καρδιές των δυο νέων να σκιρτούν ακατάπαυστα, συναίσθημα που εκφράζεται έντονα στην διάχυτη μελωδικότητα του καταληκτικού θέματος, όπου δεσπόζει η γραμμή της βιόλας, με το πιάνο να συνοδεύει με ρυθμική χαλαρότητα και ηρεμία.

• Η τρίτη κίνηση απεικονίζει τον Ρουμπελστίλτσκιν, παραμύθι επίσης των αδερφών Γκριμ που αναφέρεται σ' ένα πλάσμα της γερμανικής λαογραφίας.
  
  
  
  Πρόκειται για ένα μικρό ξωτικό που προκαλεί θόρυβο με τις κουδουνίστρες του ταράζοντας την ηρεμία των ανθρώπων. Είναι ένα πειραχτήρι ξωτικό, πρωταγωνιστής σ' ένα παραμύθι, που φέρνει τους μικρούς αναγνώστες αντιμέτωπους με θέματα όπως η αλαζονεία και η υπέρμετρη απληστία.
  
  Με την ένδειξη "Rasch, ταχύτατα" ξεκινούν τα δυο όργανα ακολουθώντας μια μελωδική γραμμή στη ρε ελ. με συνεχόμενα, γεμάτα ενέργεια τρίηχα για τη βιόλα και πολύφωνες συγχορδίες και τρίλιες από το πιάνο να αφηγούνται τα κατορθώματα του ξωτικού, που βοηθάει την κόρη του μυλωνά, ζητώντας της όμως μόλις γίνει βασίλισσα, να του δώσει το πρώτο της παιδί.
  Θυελλώδες και με έντονες εξάρσεις το μέρος που ακολουθεί στη Σι μείζονα, χαρακτηριστικής διάρθρωσης, παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα παραλλαγμένη επανάληψη του πρώτου τμήματος.
  Με ωραίο τρόπο από άποψη αρμονίας ο συνθέτης στρέφεται προς την αρχική τονικότητα για το καταληκτικό τμήμα, που αφηγείται τον εύθυμο, διασκεδαστικό χορό του Ρουμπελστίλτσκιν με τις νεράιδες του δάσους...
  

και

• Η τέταρτη κίνηση αφηγείται μουσικά την "Ωραία Κοιμωμένη", παραμύθι του Σαρλ Περώ.
  
  
  
  Αυτή η τελευταία κίνηση της σουΐτας με την ένδειξη: "Langsam, mit melancholischem Ausdruck-Αργά, με μελαγχολική έκφραση", παραπέμπει σε τρυφερή, νοσταλγική και αιθέρια ονειροπόληση. Αφηγείται το μέρος του παραμυθιού όπου η πριγκίπισσα που έχει τρυπήσει το δάκτυλό της με το αδράχτι πέφτει σε αιώνιο ύπνο.
  
  Χαρακτηριστικό και ασυνήθιστο μελωδικά είναι το φινάλε με αρμονικές εκπλήξεις.
  Ο νεαρός βασιλιάς θαμπωμένος από την ακτινοβόλα ομορφιά της πριγκίπισσας δίνει το πολυπόθητο φιλί που ξορκίζει την κατάρα της κακιάς νεράιδας.
  Στα τελευταία μέτρα, εμφανίζεται ως coda ένα τελείως απέριττο μοτίβο με ελάχιστες νότες αφήνοντας ως απόηχό του μια συγχορδία που διαλύεται σταδιακά, χωρίς όμως να χάνεται η λάμψη και η ζεστασιά του, θυμίζοντας στους ακροατές τη φράση του παραμυθικού τέλους: "έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα"...

Schumann: "Märchenbilder, Op. 113"

πιάνο: Sviatoslav Richter 

βιόλα: Yuri Bashmet

Είπαμε ότι ο Ρόμπερτ Σούμαν λάτρευε τα παραμύθια.

Έτσι, δυο χρόνια αργότερα από τη Σουίτα "Märchenbilder"  συνθέτει και το "Märchenerzählungen, Op. 132 - Αφηγήσεις παραμυθιών", για κλαρίνο, βιόλα και πιάνο, εμπνεόμενος από παραμυθικές σκηνές, χωρίς όμως να αναφέρει ποτέ ποιες, αφήνοντας τις λεπτομέρειες στη φαντασία των ερμηνευτών και των ακροατών του.

"Schumann", Πορτραίτο φιλοτεχνημένο από τον
Jean-Joseph-Bonaventure Laurens
την εποχή σύνθεσης των "Αφηγήσεων παραμυθιών"

Η Κλάρα Σούμαν στις σημειώσεις της γράφει πως η σύνθεση που όπως και η προηγούμενη είναι τετραμερής, ολοκληρώθηκε εντός τριών ημερών και χαροποίησε ιδιαίτερα το σύζυγό της, ο οποίος κατάφερε να μεταφέρει το φανταστικό, ονειρικό , βουκολικό τοπίο των παραμυθιών με ζωντάνια, τρυφερότητα, ρομαντική, ηρωική ενίοτε, και εύθυμη διάθεση.

Ο παραμυθικός κύκλος γράφτηκε λίγο διάστημα πριν την απόπειρα αυτοκτονίας του διαταραγμένου Σούμαν πέφτοντας στα νερά του Ρήνου. Το ύφος της σύνθεσης δεν προοιώνιζε όλα όσα θα επακολουθούσαν.

Παρότι δεν γνωρίζουμε τα παραμύθια, που ο Σούμαν είχε κατά νου όταν έγραφε τις "Παραμυθικές Αφηγήσεις", οι μουσικοαναλυτές έκαναν μια απόπειρα αποκωδικοποίησης του "ρομαντικού, μυστηριακού κόσμου" που περιγράφει ο συνθέτης σε αυτόν τον κύκλο, που οργανικά διαφέρει από τον προηγούμενο με την προσθήκη του κλαρινέτου. Έναν συνδυασμό που επιλέχθηκε από τον Σούμαν για το "πολύ περίεργο και αινιγματικό ηχητικό του αποτέλεσμα".

• Στην πρώτη κίνηση οι ειδικοί διακρίνουν στις διάφανες τρίλιες και τα στακάτι, τις χορευτικές φιγούρες μιας νεράιδας.
  
  
• Στη δεύτερη, με "μοτίβα βαριά και αδέξια ρυθμικά", όπου το κλαρινέτο κινείται σε υψηλές τονικά περιοχές, σκηνές με πελώριους γίγαντες, ενώ
  
  
• Η λυρική τρίτη κίνηση με την απαλά ρέουσα μελωδία και τις κυματιστές νότες να εκτελούνται από τα τρία όργανα ισόρροπα δίνοντας την εντύπωση μιας ηχητικής πηγής, παραπέμπει στην ανυπομονησία μιας πριγκίπισσας, που τη χαρά προσμένει κι αγάπη λαχταρά...
  
  
• Το φινάλε ηχεί με ηρωική δύναμη, ίσως σκιαγράφημα ενός γενναίου, ατρόμητου ιππότη του οποίου την επιστροφή αναμένει η πριγκίπισσα του προηγούμενου τμήματος...

Schumann: "Märchenerzählungen, Op. 132"

κλαρινέτο: Leopold Wlach

βιόλα: Erich Weiss

πιάνο: Jörg Demus

"Ευχαριστούμε, κ. Σοπέν!", αντίλαλοί του σε έργα άλλων...

 

(Η φωτο είναι κατόπιν επεξεργασίας από musicaloffering)

Η μοναδική συνθετική γραφή του Φρειδερίκου Σοπέν για πιάνο διαμόρφωσε ολοκληρωτικά τον τρόπο με τον οποίο οι καλλιτέχνες σκέφτονταν, αντιμετώπιζαν, ερμήνευαν ή συνέθεταν για το όργανο.
Λίγοι είναι οι πιανίστες που στο ρεπερτόριό τους δεν είχαν ή δεν έχουν μουσική του Σοπέν. Έτσι, δεν αποτελεί έκπληξη ο μεγάλος αριθμός συνθετών και πιανιστών που συγκινημένοι και εκστασιασμένοι από τον πολωνό δημιουργό αισθάνθηκαν την ανάγκη να αποτίσουν φόρο τιμής σε έναν μουσικό για τον οποίο υπάρχει σχεδόν καθολική αποδοχή. 

1. Robert Schumann : "Chopin" από το Carnaval, Op. 9

Το "Καρναβάλι" γράφτηκε το 1834 και θεωρείται από τις απαιτητικότερες συνθέσεις του Σούμαν, με υπότιτλο: "Μικρές Σκηνές σε τέσσερις νότες" κι αναπτύσσεται σε 21 μινιατούρες . Παίρνει τον τίτλο "Καρναβάλι" γιατί ο συνθέτης στοχεύει στην παρουσίαση κάποιων από τις καρναβαλικές φιγούρες, όπως Αρλεκίνος, Πιερότος, Κολομπίνα.
Δεν περιορίζεται όμως μόνο σ' αυτούς, αλλά με ευφάνταστο τρόπο ξεδιπλώνει ένα μουσικό κρυπτογράφημα, καθώς ο συνθέτης αναπτύσσει την ιδέα του, βασιζόμενος στην αντιστοιχία των γραμμάτων με κλίμακες. Κάτι σαν παζλ δηλαδή, με τα πάντα κρυμμένα επιδέξια πίσω από "καρναβαλικές μάσκες": Οι δυο του εαυτοί Eυσέβιος και Φλορεστάν, στοιχεία του ονόματός του, η πρώην αρραβωνιατικιά Εστρέλα, η νυν σύζυγος Κλάρα, όπως και κάποιους βιρτουόζους συναδέλφους του, ανάμεσά τους ο Παγκανίνι και ο Σοπέν.
Μην ξεχνάμε πως o Σούμαν υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του Σοπέν και εγκωμίαζε τις δημιουργίες του γράφοντας διθυραμβικές κριτικές στο περιοδικό του.
Αναφερόμενος στις Σοπενιστικές Μαζούρκες είχε παραλληλίσει τις συνθέσεις  με "κανόνια κρυμμένα κάτω από λουλούδια"..., αλλά κι όταν άκουσε τις παραλλαγές του στο ντουετίνο του Μότσαρτ: "La ci darem la mano" ενθουσιασμένος και γοητευμένος από το συνάδελφό του, ανέφερε και τα αθάνατα λόγια: "Hut ab, Ihr Herren, ein Genie-Αποκαλυφθείτε, κύριοι!Πρόκειται για μια ιδιοφυία!"

Schumann : "Chopin" από το Carnaval, Op. 9 / Daniil Trifonov:

2. Pyotr Ilyich Tchaikovsky: Un poco di Chopin, Op. 72:

Αντικρουόμενες είναι οι απόψεις του Τσαϊκόφσκι για τη μουσική του Φρεντερίκ Σοπέν.

Όταν πέθανε ο Πολωνός το 1849 ο Πιοτρ Ίλιτς ήταν μόλις 9 ετών. Υπάρχουν αναφορές πως προς τιμήν του αποθανόντος ο νεαρός εννιάχρονος ρώσος  έδωσε μια θεαματική συναυλία όπου ερμήνευσε δύο από τις Μαζούρκες του Σοπέν. Μεγαλώνοντας όμως εξέφρασε την άποψη πως έβρισκε τη μουσική του υποτονική  και  διαποτισμένη υπερβολικά υποκειμενική ευαισθησία. Μάλιστα σε μια από τις επιστολες του προς την προστάτιδά του, Ναντέζντα φον Μέκ, ο Τσαϊκόφσκι αντιπαραθέτει την αγνότητα του Μότσαρτ με τον ρομαντισμό του Σοπέν, στον οποίο χρεώνει ένα "βυρωνικό πνεύμα απελπισίας και απογοήτευσης". 

Από την άλλη, εκφράστηκε εγκωμιαστικότατα για την ερμηνεία του δασκάλου και φίλου του, Νικολάι Ρουμπινστάιν στο Δεύτερο Κοντσέρτο για Πιάνο του Σοπέν, ενώ παραδέχτηκε πως ο πολωνός έχει ασκήσει επίδραση στη μουσική του δημιουργία...

Σε ένα από τα τελευταία έργα του Τσαϊκόφσκι, την πιανιστική  συλλογή: "18 Morceaux, Op. 72", που ολοκλήρωσε την άνοιξη του 1893 γίνεται άμεσα αναφορά στον Φ. Σοπέν. Η δέκατη πέμπτη σύνθεση αναπτύσσεται σύμφωνα με το μελαγχολικό, γεμάτο ευαισθησία Σοπενίστικο ύφος σε ρυθμό μαζούρκας και τιτλοφορείται: "Un poco di Chopin".

Διακρίνεται για τη ρυθμική πολυπλοκότητα, ενώ μελωδία και μπάσο συνδυάζονται με έναν τρόπο που  καθιστά τον ακροατή  σε κατάσταση μουσικού ιλίγγου...Ένα είδος κομψής, εκλεπτυσμένης μουσικής σαλονιού υψηλής ποιότητας. Μελαγχολικό κι εντυπωσιακό, ηρωικής διάθεσης μα συγχρόνως πολύχρωμα καταπραϋντικό, εμπνευσμένο και μεγαλοπρεπές, στοιχειωμένο την ευαισθησία του Σοπέν, που είναι κι ο αποδέκτης...

Tchaikovsky 18 Morceaux, Op. 72 / Daniil Trifonov:

3. Grieg: "Stimmungen, Op. 73, No. 5, Study Hommage à Chopin":

Το κύκνειο άσμα του Εντβαρντ Γκριγκ (1905)και στο ύφος των "Λυρικών Κομματιών" του είναι το "Stimmungen- Διαθέσεις, Op. 73" για πιάνο.
Περιλαμβάνει 7 σύντομες συνθέσεις σε πλούσια αρμονική επεξεργασία στα οποία ο Γκριγκ καταφέρνει να αποδώσει στο ύφος μουσικού "προγράμματος" τη λαχτάρα και ταραχή, την παιδιάστικη ευφορία, την αγωνία τη νύχτα, την ψυχική αγαλλίαση, το σκοτεινό, απόκρυφο και δυσοίωνο, την ενίοτε τραχύτητα της σκέψης...
Η πέμπτη μινιατούρα "Σπουδή - Αφιέρωμα στον Σοπέν", όπως φαίνεται κι από τον τίτλο αποτίει φόρο τιμής στο Φρειδερίκο και ξεχωρίζει για το βιρτουόζικο ύφος της.  

Grieg: "Stimmungen, Op. 73, No. 5: Study Hommage à Chopin" / Daniil Trifonov:

4. Rachmaninoff: "Variations on a Theme of Chopin 

To 1902 o Σεργκέι Ραχμάνινοφ γράφει 22 Παραλλαγές χρησιμοποιώντας ως βασικό θέμα το Πρελούδιο Ν.20 σε ντο ελάσσονα του Σοπέν. Ο Ραχμάνινοφ υπήρξε πραγματικά ένας μεγάλος συνθέτης στη ρωσική, αλλά και την παγκόσμια ρομαντική μουσική και τα έργα ξεχωρίζουν για την εκφραστικότητα, το λυρισμό και τη μουσικότητά τους.

Ένας από τους συνθέτες που σεβόταν βαθειά ήταν κι ο Σοπέν. Ετσι, το πρώτο εκτεταμένο έργο του για σόλο πιάνο έχει αφετηρία τον πολωνό. Είναι αξιοσημείωτο ωστόσο, ότι δεν είναι πολλοί οι  εξοικειωμένοι πιανίστες με αυτό το έργο, παρόλη τη δημοφιλία του και την ευκαιρία που δίνει στον ερμηνευτή να προβάλει τη δεξιοτεχνία του. 

Το σύνολο των 22 Παραλλαγών μπορεί να χωριστεί σε τρεις ομάδες.
Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει δέκα παραλλαγές, στις οποίες γίνεται μαεστρική επεξεργασία του θέματος. Όλες οι παραλλαγές  είναι γραμμένες στην ίδια κλίμακα της ντο ελάσσονος, εστιάζοντας περισσότερο στην ανάπτυξη της υφής και του ρυθμού του θέματος. 

Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει τις Παραλλαγές 11 έως 18. Ο Ραχμάνινοφ αρχίζει να απομακρυνεται από τη βασική κλίμακα, επιδεικνύοντας μεγαλύτερη ελευθερία στο ρυθμό και την αρμονία. Οι παραλλαγές σε αυτή την ενότητα είναι ως επί το πλείστον αργές και υποτονικές από άποψη δυναμικής.

Οι τέσσερις τελευταίες παραλλαγές είναι πιο εκτεταμένες και μεγαλύτερης λαμπρότητας. Στην ενότητα αυτή, κάθε παραλλαγή έχει την αυτονομία της, καθώς μπορεί να εκτελεστεί ως ανεξάρτητη σύνθεση.

Rachmaninoff: "Variations on a Theme of Chopin / Daniil Trifonov:

5. Federico Mompou : "Variations On A Theme by Chopin":

Το 1957 ο Μομπόου παρουσιάζει τη σύνθεσή του: "Variations On A Theme by Chopin" 

Ο συνθέτης γράφει 12 παραλλαγές για σόλο πιάνο πάνω στο βασικό θέμα από το Πρελούδιο Ν.7 σε Λα Μείζονα του Σοπέν. 

Η σύλληψη της ιδέας είχε γίνει δυο δεκαετίες νωρίτερα όταν ο Μομπόου σε συνεργασία με τον φίλο του τσελίστα, Γασπάρ Κασσάδο δούλευαν πάνω σε μια σύνθεση για πιάνο και τσέλο, που όμως στην πορεία εγκαταλείφθηκε, με κάποιες παραλλαγές να φυλάσσονται στο συρτάρι.  Έρχονται και πάλι στο προσκήνιο όταν ζητείται από τον Μομπόου να γράψει ένα μπαλέτο για το Βασιλικό Μπαλέτο του Λονδίνου...  Μπορεί το μπαλέτο να μην παρουσιάστηκε ποτέ, όμως η μουσική δημοσιεύτηκε και ενθουσίασε με τον τίτλο: "Παραλλαγές σε θέμα του Σοπέν". Πρόκειται για δημοφιλέστατη σύνθεση του Καταλανού συνθέτη που αναδεικνύει τις πολύχρωμες αρμονίες και  στιλιστικά χαρακτηριστικά του Σοπέν. 

Όλες οι παραλλαγές εκτός από δύο, (7η και 12η) διατηρούν τον χαρακτήρα του πρωτοτύπου Σοπενίστικου μοτίβου, την καθαρότητα της υφής και την βαθιά εκφραστικότητα του συνθέτη  παρασύροντας τον ακροατή σε ρομαντικά ταξιδέματα. Οι κριτικοί εγκωμίασαν τη μουσική του Μομπόου γράφοντας πως "μας προσφέρει τη μαγεία της παιδικής ηλικίας, με το άκουσμα να κάνει τα μάτια να αστράφτουν σαν παιδικά και τα χείλη να χαμογελούν διάπλατα από την γοητεία και την έκπληξη που προκαλεί  η μουσική δημιουργία".

Μελωδικές νύξεις από το Πρελούδιο σε μι ελάσσονα, όπως και την Fantasy Impromptu του Σοπέν, είναι εμφανείς...

Federico Mompou : "Variations On A Theme by Chopin / Daniil Trifonov:

6. Samuel Barber : Nocturne, Op. 33:

Στο "Νocturne, Op. 33", που συντέθηκε το 1959, ο Αμερικανός συνθέτης Σάμιουελ
Μπάρμπερ "διανύει" δύο μουσικές εποχές. Το Νυχτερινό ήταν μια από τις δημοφιλέστερες μουσικές φόρμες του 19ου αι., με βασικό εκπρόσωπό του τον ρομαντικό συνθέτη Φεντερίκ Σοπέν. Τα "Νυχτερινά" του τα αποκάλεσαν "Τραγούδια της Νύχτας" ή "Bel canto του πιάνου" και δικαίως, καθώς αναπλάθουν τον ρομαντισμό μιας εποχής, με τις μύριες δραματικολυρικές εκφάνσεις. Μέχρι τον 20ό αι., ωστόσο, είχε χάσει τη δημοφιλία του , με τους συνθέτες να πειραματίζονται σε νέα είδη και να εξερευνούν όλο και πιο ασύμβατες αρμονίες. Ο Μπάρμπερ, με χαρακτηριστική ατομικότητα, έγραψε ένα Νυκτερινό, που δεν ήταν εξ ολοκλήρου στο ρομαντικό ύφος του Σοπέν, ούτε όμως και στο μοντέρνο της εποχής του. Το αφιέρωσε στον Τζον Φιλντ, τον Ιρλανδό συνθέτη που ως γνωστόν θεωρείται ο πατέρας του Νυχτερινού κι επέδρασε σημαντικά στο Σοπέν.

Ο Μπάρμπερ συνδυάζει το ρομαντικό με το μοντέρνο, δημιουργώντας μια διαρκή ένταση μεταξύ παλιού και νέου, τονικού συστήματος και ατονικότητας, μουσικής συμφωνίας και διαφωνίας. Ο συνθέτης τολμά και εκπλήσσει ευχάριστα, καθώς από τη μια παραμένει πιστός στα θεμέλια που έθεσε ο Σοπέν, όμως ενσωματώνει τους νεωτερισμούς της εποχής του δίνοντας μια σύνθεση, στην οποία κρατά το προσωπικό πρωτότυπο μουσικό ύφος του.

Samuel Barber : Nocturne, Op. 33 / Daniil Trifonov:

Επέλεξα να προτείνω τις ερμηνείες των συνθέσεων με τον ίδιο πιανίστα, τον Δανιήλ Τριφόνωφ γιατί εκτός από το ότι συμμετείχε και βραβεύτηκε στο Διαγωνισμό Σοπέν, στην καριέρα του εστίασε στον πολωνό συνθέτη μελετώντας και ηχογραφώντας τρία από τα άλμπουμ του με δικά του έργα. Πάντα ξεχωρίζει για την σπάνια ερμηνεία η οποία αναδεικνύει την ποιητική γλώσσα του δημιουργού, τη μελοδραματικότητα και την αρμονία των αριστουργηματικών του συνθέσεων ... Το ίδιο θεωρώ πως πετυχαίνει και στην ερμηνεία όλων εκείνων που έσκυψαν με σεβασμό στο έργο του Πολωνού Σοπέν και με δημιουργίες τους απότισαν ελάχιστο φόρο τιμής με μουσικούς αντίλαλους δεξιοτεχνικής ικανότητας και εσωτερικής ευαισθησίας, που διεγείρουν την ψυχική και πνευματική μας ανάταση.
Ήταν ο δικός τους τρόπος να συνταχθούν με την άποψη του Σούμαν: "Κύριοι, αποκαλυφθείτε! Πρόκειται για μια ιδιοφυία!"

O κατάλογος των συνθετών που απότισαν φόρο τιμής στο Φρειδερίκο είναι ατελείωτος...Δεν αναφέρθηκα στο Λιστ, το Βίλα Λόμπος ή τον Γκλαζούνοφ με τη "Chopiniana" του... 

Θα'θελα όμως να κλείσω αυτό το Σοπενίστικων αντηχήσεων, αφιέρωμα, με έναν από από τους επιφανέστερους λευκούς τζαζίστες, τον πρωτοπόρο, Dave Brubeck, που κι αυτός λάτρευε το Σοπέν.

Οι ειδικοί κατατάσσουν το ύφος του Μπρούμπεκ στο "Third Stream", ιδίωμα της τζαζ που συσχετίζει τη τζαζ με την κλασική μουσική.

Ο Μπρούμπεκ μελέτησε πολύ κλασική, ιδιαίτερα τους ρομαντικούς, όμως ο Σοπέν με το μοναδικό, πιανιστικό του στυλ ήταν ο περισσότερο αγαπημένος του. Έτσι, ενσωμάτωσε στοιχεία του στις μελωδίες του.
Όταν βρέθηκε στην Πολωνία, και εκστασιασμένος από το χώρο του Μουσείου για το Σοπέν στη γενέτειρα του συνθέτη, Ζελαζόβα Βόλα, γεμάτος δέος που αντίκρυσε το πιάνο του και το εκμαγείo της παλάμης του εμπνεύστηκε μια σύνθεση σε "Σοπενίστικο" στυλ που τής έδωσε τον τίτλο: "Dzieukje", που στα πολωνικά θα πει "Ευχαριστώ":

Στο "Ευχαριστώ" του, ο Brubeck επιλέγει τις πιο σκούρες διαθέσεις του για να πλάσει το μουσικό πορτρέτο του πολωνού δημιουργού και να αποτίσει φόρο τιμής...

DAVE BRUBECK: "Dzieukje-Tribute to Chopin":

Χάινριχ Χάινε: ένα λυρικό του ιντερμέδιο σε παρτιτούρες γερμανών συνθετών...

 

"Heinrich Heine", Moritz Daniel Oppenheim

"Δεν πέτυχα τίποτε άλλο, τίποτε άλλο, παρά να γίνω ποιητής"

(Χάινριχ Χάινε)

Ο Χάινριχ Χάινε, ένας από τους σπουδαιότερους Γερμανούς ποιητές του 19ου αιώνα, αλλά και δοκιμιογράφος, δημοσιογράφος και κριτικός γεννήθηκε στις 13 Δεκεμβρίου 1797 στο Ντύσελντορφ. Η λυρική και γεμάτη ευαισθησία γραφή του τον κατατάσσουν στους ρομαντικούς, παρόλα τα έντονα χαρακτηριστικά διαφωτισμού και ρεαλισμού, που κατακλύζουν το έργο του. Η σύμπραξη ρομαντισμού-ρεαλισμού μαρτυρά την πάλη ανάμεσα στην ποιητικότητα και την πραγματικότητα της εποχής του.

Χαρακτηριστική και αντιπροσωπευτική του μεγαλείου του πνεύματός του είναι η θέση του Νίτσε γι' αυτόν:

"Ο Χάινριχ Χάινε μου έμαθε με τον υψηλότατο πνευματικό τρόπο το τί σημαίνει λυρικός ποιητής. Μάταια έψαχνα όλα αυτά τα χρόνια για μια εξίσου γλυκιά και παθιασμένη μουσική. Ο Χάινε εκτός από την άψογη διαχείριση της γερμανικής γλώσσας, κατέχει εκείνη τη "θεϊκή μοχθηρία" (εννοώντας την ειρωνία)χωρίς την οποία δεν μπορώ να φανταστώ την τελειότητα".

Από τις χαρακτηριστικότερες στιγμές της γερμανόφωνης ποίησης, το "Λυρικό ιντερμέδιο" του Χάινριχ Χάινε, είναι έργο που θεωρήθηκε επιτομή του νεότερου λυρισμού και χάρισε στον συγγραφέα του την παγκόσμια αναγνώριση.

"Το ρόδο, το κρίνο, τον ήλιο, τ' αηδόνι

με πόθο αγαπούσα που εντός μας φουντώνει.

Πια δεν τ' αγαπώ, γιατί ανήκει η καρδιά μου

στη Μια, τη γλυκιά κοπελιά τη δικιά μου

αυτή είν' η πηγή κάθε αγάπης η μόνη,

και ρόδο και κρίνο και ήλιος κι αηδόνι."

(Χάινριχ Χάινε: "Λυρικό ιντερμέδιο, N.3", εκδ. Στιγμή, μτφ. Υψηλάντη Μ.)

Το παραπάνω ποίημα με το γερμανικό τίτλο: "Die Rose, die Lilie, die Taube, die Sonne",  μεταφέρει εικόνες λουλουδιών μέσω των οποίων περιγράφεται η αγάπη του ποιητή για την αγαπημένη του. Το ποίημα συγκινεί βαθιά τον αναγνώστη και τον γεμίζει με θλιβερό πάθος, καθώς ο ποιητής περιγράφει με τη μοναδικότητα της απλότητας την απώλεια και το οδυνηρό πέρασμα του χρόνου. 

Το ποίημα ευτύχησε σε αρκετές μελοποιήσεις με πιο γνωστή εκείνη του Ρόμπερτ Σούμαν.

Ο Σούμαν στην ηλικία, που γνώρισε τον Χάινε

1. Ο γερμανός συνθέτης το συμπεριέλαβε στον κύκλο του "Dichterliebe-Η αγάπη του ποιητή" που εκδόθηκε το 1844 στη Λειψία. 
Ο Κύκλος Τραγουδιών είναι το Έργο 48, του Σούμαν κι αποτελείται από 16 μελοποιημένα ποιήματα, που γράφτηκαν τη διετία μεταξύ 1822 και 1823 και μελοποιήθηκαν το 1840. 

O Σούμαν γνώρισε τον ποιητή  το Μάιο του 1828 στο Μόναχο. Η συνάντηση εντυπωσιάζει  τον δεκαοχτάχρονο μουσικό, που σημειώνει : "Τον φανταζόμουν υπερόπτη μισάνθρωπο, υπερβολικά απρόσιτο. Ήταν όμως τόσο διαφορετικός!  Με προσέγγισε με φιλικό τρόπο, σαν "Έλλην Ανακρέων" και μου έσφιξε το χέρι εγκάρδια. Ένα πικρά ειρωνικό χαμόγελο έπαιζε στα χείλη του, ήταν όμως ένα αγέρωχο χαμόγελο, ένα χαμόγελο ανωτερότητας απέναντι στα ανούσια πράγματα της ζωής και περιφρόνησης για τους μικροπρεπείς ανθρώπους..."

Robert Schumann: "Die Rose, die Lilie, die Taube, die Sonne"

Eρμηνεύει ο Thomas Quasthoff:

2. Ο Χάινε υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής και θαυμαστής του Τζάκομο Μέγερμπερ, που εκείνη την εποχή μεσουρανούσε ως εκπρόσωπος της grand opera, αλλά και ως συγγραφέας και κριτικός. Το συγκεκριμένο είναι από τα λίγα ποιήματα του Χάινε, που ο συνθέτης μελοποίησε. Ήταν το 1838, μέρος των "Drei deutsche Lieder-Τρία Γερμανικά Τραγούδια" , αρ. 1, που επίσης μεταφράστηκε κι εκδόθηκε και στα γαλλικά. 

Ποιητής και συνθέτης, καλλιτέχνες εβραϊκής καταγωγής κι οι δυο, θα λέγαμε πως αλληλοσυμπληρώνονται σε αυτή τη σύμπραξή τους.
Ο Μέγερμπερ αναθέτει στο πιάνο την έναρξη του τραγουδιού, ενώ τα ονόματα των λουλουδιών αποδίδονται  με απότομες, κοφτές φράσεις, ακολουθούμενες από σύντομη παύση. Μέρη αυτών των εναλλαγών διαμορφώνουν τις απαράμιλλες λυρικές εικόνες. Αποκορύφωμα είναι η τελική γραμμή, που ορίζεται με ένα δραματικό ρουμπάτο.
Χωρίς αυστηρή προσήλωση στο τέμπο, η ελευθερία αυτή του μέτρου αντικατοπτρίζει τη χρονική απεικόνιση στο ποίημα, που έχει να κάνει με το πέρασμα του χρόνου και την απώλεια. Φωνή και πιάνο ολοκληρώνουν ήσυχα το τραγούδι.

Meyerbeer: "Drei deutsche Lieder Ν.1: Die Rose, die Lilie"

3. Ο γερμανός Φραντς Λάχνερ, σύγχρονος των Μπετόβεν και Σούμπερτ, που έδρασε ως μαέστρος και συνθέτης στο Μόναχο και τη Βιέννη ασχολήθηκε ανάμεσα σε άλλα και με τα λήντερ.

Στον τριών ενοτήτων τραγουδιστικό κύκλο του: "Sängerfahrt, Op.33" συγκεντρώνει ποιήματα διαφόρων ποιητών. Τελευταίο στην πρώτη ενότητα βρίσκουμε το παραπάνω ποίημα του Χάινε: "Die Rose, die Lilie" για αντρική φωνή και πιάνο. Η πιανιστική συνοδεία καταιγιστική, μεταφέρει στον ακροατή την ταραχή της απορίας και του πόνου της απώλειας.

Franz Lachner: "Sängerfahrt, Op.33 - Die Rose, die Lilie":

4. Ο Γερμανός συνθέτης, Robert Franz υπήρξε από τους βασικούς στην εποχή του εκπροσώπους του ληντ. Θαυμάστηκε για τη συνθετική του δεινότητα από τους Φραντς Λιστ, Γιόζεφ Γιόαχιμ και Ρόμπερτ Σούμαν. Ο τελευταίος μάλιστα έγραψε μια εκτενέστατη κριτική στη Neue Zeitschrift für Musik που τον εκθείαζε με μοναδικούς διθυράμβους. 

Ο Robert Franz στον Κύκλο Τραγουδιών του: "6 Lieder, Op. 34": περιλαμβάνει στην πέμπτη θέση και το ποίημα του Χάινε: "Die Rose, die Lilie".

Robert Franz: "6 Lieder, Op. 34, Ν.5 - Die Rose, die Lilie"

Για τον Χάινε υπάρχουν κι άλλα κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Γκαίτε - Σούμαν: "Ερμάνος και Δωροθέα"...

Ρόμπερτ Σούμαν, 1850

"Το πιο σπουδαίο είναι η εξάσκηση του αυτιού.
Προσπάθησε από νωρίς, ν' αναγνωρίζεις τονικότητα και φθόγγο.
Να είσαι ικανός να αναγνωρίζεις τον φθόγγο που παράγει ένα τζάμι που τρίζει,
ο κούκος του ρολογιού, ένα κουδούνι…

("Συμβουλές σε Νέους Μουσικούς", Robert Schumann)

Τα έργα του ξεχωρίζουν για το λυρισμό και την ευαισθησία τους, τη μοναδική τους έμπνευση και την πληθώρα συμβολισμών.

Ο Ρόμπερτ Σούμαν, ένας από τους μεγάλους εκπροσώπους της ρομαντικής σχολής της μουσικής γεννήθηκε σαν σήμερα, 8 Ιουνίου του 1810, στο Τσβίκαου της Σαξωνίας.

Ο Ερμάνος συναντά τη Δωροθέα
(χαρακτικό εμπνευσμένο από το ποίημα του Γκαίτε)

Την Ουβερτούρα του "Hermann und Dorothea" θα ακούσουμε, σύνθεση βασισμένη σ' ένα επικό ποίημα του Γκαίτε.
Ένα ειδύλλιο που έγραψε ο γερμανός ποιητής το 1792 και διαιρείται σε εννέα cantos, καθένα από τα οποία έχει το όνομα και μιας Μούσας. Η υπόθεσή του διαδραματίζεται σε μια μικρή γερμανική πόλη στην ανατολική πλευρά του Ρήνου την περίοδο της Επανάστασης.  Πρόσφυγες έχουν εγκατασταθεί στην περιοχή, καθώς αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους στην απέναντι όχθη του ποταμού όταν αυτά καταλήφθηκαν από Γαλλικά στρατεύματα.
Ενα ειδύλλιο αναπτύσσεται ανάμεσα στον Ερμάνο,  γιο μιας οικογένειας ντόπιων, και μια προσφυγοπούλα, τη Δωροθέα. Ο πατέρας του νεαρού αντιδρά σε αυτή τη σχέση, όμως με τη βοήθεια της μητέρας, τελικά οι δυο νέοι καταφέρνουν να πάρουν την ευχή του πατέρα για κοινή ζωή.

Ο Γκαίτε λέγεται πως είχε ακούσει μια σχετική ιστορία από τις αρχές του 1730 για ένα κορίτσι Πρωτεσταντών που  εκδιώχθηκε από την Αρχιεπισκοπή στην Ανατολική Πρωσία και στη συνέχεια παντρεύτηκε εκεί έναν πλούσιο νεαρό άνδρα. Ίσως την ιστορία να διαμόρφωσε στο έμμετρο ποίημά του.  Σίγουρα όμως υπάρχει και μια σχέση με τον ίδιο, ο οποίος κατά τη γαλλική εισβολή  το 1792 έγινε αυτόπτης μάρτυρας της εκδίωξης των Γερμανών από το Ρήνο προς τα ανατολικά.

Αυτό το πόνημα του Γκαίτε εκτιμήθηκε ιδιαίτερα επειδή αντανακλούσε τις αστικές ιδέες της εποχής για τα στερεότυπα της ζωής, των φύλων, των αξιών και ιδανικών.

Η εισαγωγή του Ρόμπερτ Σούμαν γράφτηκε την ίδια εποχή με την πιο δημοφιλή του εισαγωγή για το Σαιξπηρικό "Μάνφρεντ".
Ως γιος βιβλιοπώλη και εκδότη, ο Σούμαν είχε από μικρός πρόσβαση σε κλασικά λογοτεχνικά κείμενα, τα οποία μελετούσε μανιωδώς, ανάμεσά τους -εκτός από Σαίξπηρ- ποίηση του Λόρδου Μπάυρον, νουβέλες του Γκαίτε,  ποιητικές συλλογές του Σίλλερ και τα κείμενα του Ζαν Πωλ Ρίχτερ, που έτρεφαν τη νεανική φαντασία του και τού δίδασκαν τη λεπτή γλώσσα του συναισθήματος.

Είναι η περίοδος που ο συνθέτης έχει μετακομίσει με την οικογένειά του στο Ντίσελντορφ, μια μικρή πόλη, που όμως τού διαθέτει για τις συνθέσεις του ορχήστρα και χορωδία. Ετσι, άρχισε να συνθέτει έργα μεγάλης κλίμακας και για τα δύο.

"Goethe's Hermann and Dorothea",
Eugen Napoleon Neureuther 

Η Εισαγωγή "Hermann und Dorothea" , που σχεδιάστηκε από τον Σούμαν τον Δεκέμβριο του 1851, ακολουθεί μέτριο τέμπο και στηρίζεται σε δυο θέματα.

Το πρώτο ανατίθεται στις βιόλες, τα τσέλα και τα φαγκότα, ένας ασυνήθιστος ηχοχρωματικός συνδυασμός, απ' τον οποίο αναδύεται μια ιδιαίτερα μελαγχολική αύρα.

Το δεύτερο θέμα έρχεται γρήγορα από τα φλάουτα και πίκολι και παραπέμπει στη γνωστή "Μασσαλιώτιδα". Μοτίβο το οποίο επιλέγει ο Σούμαν, καθώς η πρώτη σκηνή αναφέρεται στην αποχώρηση των Γαλλικών στρατευμάτων.

Διάφορα μοτίβα των δυο αυτών θεμάτων, περνώντας με άφθαστη ευρηματικότητα από μεριάς δημιουργού από διάφορες ομάδες οργάνων, αναπτύσσονται αντιστικτικά με μετατροπίες που οδηγούν από τη μια στην άλλη τονικότητα σε μια μοναδικής ομορφιάς μουσική πλοκή, που μαρτυρά την συνθετική ωριμότητα του συνθέτη.
Ενώ το έργο ξεκινά στη σι ελ. , η τελευταία ενότητα ολοκληρώνεται σε μορφή εγκωμίου στη Σι μείζονα.

Πληροφορικά να αναφέρουμε πως ο Σούμαν ολοκλήρωσε τη σύνθεση σε μόλις 5 ημέρες. Αρχικά είχε κατά νου να συνθέσει μια όπερα βασισμένη πάνω στο έμμετρο επικό δράμα του Γκαίτε, κάτι που μετάνοιωσε και άρχισε να δουλεύει ως  singspiel. Τελικά, προέκυψε η ουβερτούρα που ενθουσίασε με τη θεματική χρήση της "Μασσαλιώτιδας", που πέρα από την πλοκή εκφράζει και τα βιώματα του ίδιου του Σούμαν, καθώς στο Ντίσελντορφ εγκαταστάθηκε μετά τις επαναστατικές εξεγέρσεις του 1848 στη Δρέσδη, όπου ζούσε.

Αδιαμφισβήτητα είναι εμφανές και σε αυτή την περίπτωση το λογοτεχνικό υπόβαθρο της μουσικής του Σούμαν, με τον προσωπικό χαρακτήρα βαθιάς εσωτερικότητας, που σκιαγραφεί ένα καλλιτέχνη που μέσω των ήχων του συλλογάται και συγχρόνως συνομιλεί με τον εαυτό του. 
Ένα έργο, όπου τρυφερότητα, πατριωτισμός και πάθος συμπράττουν σ' ένα σπάνιο συνδυασμό...

Robert Schumann: "Hermann und Dorothea, Ouvertüre"

"Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 11: Ηρώ και Λέανδρος"

 

Οι προγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής. 

Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου. 

Μαρμάρινο ανάγλυφο "Ηρώ και Λέανδρος",
Henry Hugh Armstead-Τate Gallery UK

Απόψε, μια ερωτική ιστορία, που συγκίνησε πλήθος καλλιτεχνών από την αρχαιότητα ως σήμερα, μα και κάθε αναγνώστη του μύθου.

"Ξέρεις τη χώρα που ανθούν μύρτα και κυπαρίσσια...[...]
Που τα τρυγώνια του έρωτα και τα’ άγρια τα γεράκια
Σε θλίψη μαραζώνουνε ή για το κρίμα ορμάνε;
Πού ‘ναι ολάνθιστη η γης και που ο ήλιος λάμπει,
Που των παρθένων η δροσιά ρόδων δροσούλα μοιάζει;"

                 

"H Hρώ με τη λυχνάρι"
Evelyn de Morgan

Με αυτή την όμορφη περιγραφή των Δαρδανελίων ξεκινά ο λόρδος Μπάυρον τη "Νύφη της Αβύδου". Η νύφη της Αβύδου ήταν η  Ηρώ. Ενα μυθολογικό πρόσωπο, που σύμφωνα με την παράδοση έμενε στη Σηστό,  αρχαία πόλη της Θράκης, κτισμένη στα παράλια του Ελλησπόντου στο  στενότερο μέρος του. Πάνω σε έναν απόκρημνο βράχο της παραλίας της Σηστού υψωνόταν ο ναός της Αφροδίτης. Ιέρεια του Ναού η νεαρή και πανέμορφη Ηρώ. Κάθε χρόνο την άνοιξη τελούνταν στο ναό η γιορτή της Αφροδίτης και του Άδωνη. Προσκυνητές πολλοί κάθε χρόνο. Για πρώτη του φορά ήρθε ως προσκυνητής και ένας ωραίος νεαρός, ο Λέανδρος, που έμενε στην απέναντι ακτή του Ελλησπόντου, την Άβυδο.

Ο έρωτάς τους ήταν κεραυνοβόλος, ο πόθος τους ακατανίκητος!!! Υπερπηδούν κάθε ανθρώπινο και ιερό φραγμό. Η Ηρώ την ιεροσύνη της, ο Λέανδρος την ιερότητα της παρθένου.  Μετά τη γιορτή, η Ηρώ δέχτηκε τον Λέανδρο στον πύργο όπου κατοικούσε όταν τελείωνε η υπηρεσία της στον ναό. Από τότε, ο Λέανδρος περνούσε κάθε βράδυ τον Ελλήσποντο, έχοντας για οδηγό το φως ενός λυχναριού που έβαζε η Ηρώ στο ψηλότερο σημείο του ναού και, κατάκοπος, έπεφτε στην αγκαλιά της. 

Μια χειμωνιάτικη νύχτα όμως, ο άνεμος έσβησε το λυχνάρι και ο Λέανδρος έχασε τον προσανατολισμό του, χωρίς τον φωτεινό οδηγό, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί  στα βράχια...

Το πρωί, η Ηρώ είδε από το παράθυρό της το πτώμα του Λέανδρου που είχαν ξεβράσει στη στεριά τα κύματα. Μεσ' στην οδυνη και την απελπισιά του χαμού του αγαπημένου της  κρίνει πως δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτόν…Ετσι, ρίχτηκε από τον πύργο στη θάλασσα και πνίγηκε.
Οι κάτοικοι της Σηστού έθαψαν τους δύο εραστές σε κοινό τάφο.

Joseph Mallord William Turner

Κι ο ευαίσθητος Ελληνικός λαός θρηνεί στα δημοτικά του τραγούδια…

"…στο’ να φυτρώνει κάλαμος και στ’ άλλο κυπαρίσι…
για δέστε τα βαριόμοιρα για δέστε τα καημένα
σαν δεν φιλιούνται ζωντανά φιλιούνται πεθαμένα…"

Ο μύθος του ερωτευμένου ζευγαριού ενέπνευσε το Λόρδο Μπάυρον στη Νύμφη της Αβύδου και μάλιστα ο ίδιος ο ποιητής λέγεται πως διέσχισε κολυμπώντας το στενό που, κατά τον μύθο, περνούσε κάθε νύχτα ο Λέανδρος.

Εκτός από το Μπάυρον και το Μουσαίο (5ος αι. μ.Χ.), που έγραψε "Τα καθ’ Ηρώ και Λέανδρον", ένα ποίημα σε 343 δακτυλικούς εξάμετρους στίχους. 

"Πες μου τον λύχνο, δέσποινα, που είδε κρυφές αγάπες,

της νύκτας τον κολυμπητή, που για γαμπρός πρυμίζει,

τον γάμο πες τον σκοτεινό, που δεν είδ᾽ η Αυγούλα,

και την Σηστό, που της Ηρώς ενυκτογίνη ο γάμος.

[...]

Έλα, θεά, τραγούδα μου, να πούμε το ᾽να τέλος

του λυχναριού που απόσβησε και του παιδιού που εχάθη.

Αντικρινές γειτόνισσες Σηστός και Άβυδος ήταν

κατάγιαλα. Το τόξο του τάνυσ᾽ επάνω ο Έρως

και μες στες χώρες και τες δυο μιαν τόξεψε σαγίτα

και μια κορασιάν έκαψε και νιο ένα παλληκάρι.

Λέανδρο τον ομορφονιό κι Ηρώ την κόρη ελέγαν.

Η Ηρώ στην Σηστόν έμενε, στην Άβυδο ο νιος ήτον·

άστρα κι οι δυο γλυκόφωτα στες δυο μέσα τες χώρες..."

(μτφ: Σίμος Μεναρδος)

"Hero and Leander", Peter Paul Rubens

Το ποίημα του Μουσαίου είναι από τα δημοφιλέστερα πάνω στο θέμα. Από αυτόν εμπνέονται αργότερα και γράφουν ο Σίλλερ μια μπαλάντα, ο Γκριλμπατσέρ μια λυρική τραγωδία, ενώ πλήθος εικαστικών και μουσικών δημιουργών αποτυπώνουν το ειδύλλιο των δυο νέων στον καμβά τους...

"Της Ηρώς και του Λεάνδρου η καρδιά

Απ’ το βέλος του Έρωτα, που θεϊκιά

Έχει δύναμη, οδυνηρά επλήγη.

Η Ηρώ, ανθηρή ως Ήβη, όμορφη κόρη·

Κείνος εύρωστος, που κίναγε στα όρη

Με ορμή για να ριχτεί μες στο κυνήγι...", 

γράφει ο ΣΙΛΛΕΡ ...

και συνεχίζει:

"Και με ντύμα που ο αέρας το σηκώνει 

Ρίχνεται από του πύργου το μπαλκόνι,

Στους γιαλούς του Πόντου τους κατάφωτους. 

Στα βασίλειά του πάνω τα πελάγια 

Τα δυο λείψανα ο θεός φέρει τα άγια,

Κι είναι αυτός που αποτελεί τον τάφο τους.

Κι απ’ τη λεία του αυτή ευχαριστημένος

Κινά ολόχαρος, μακριά να την φυλά,

Κι απ’ την ανεξάντλητή του υδρία χύνει 

Τη ροή του, ποταμό που αιωνίως κυλά"

( Φρήντριχ Σίλλερ, Μπαλάντες, μτφ. Κ.Γ.Σαμέλη)

Στη θάλασσα του Βοσπόρου υπάρχει ο "Πύργος του Λεάνδρου" ή "Πύργος της κόρης", γνωστός με την τουρκική ονομασία "Kız Kulesi" .Το όνομα του πύργου συνδέεται με διάφορους θρύλους. Σύμφωνα με την αρχαιοελληνική εκδοχή ο πύργος οφείλει την ονομασία του στο μύθο της Ηρώς και του Λέανδρου. Η Ηρώ όταν κατάλαβε τι συνέβη αυτοκτόνησε πηδώντας από τον πύργο.

Τα μουσικά έργα, τα εμπνευσμένα απο αυτόν τον τρυφερό, αγάπης μύθο, είναι πολλά. 

Ξεχωρίζουμε: 

1) Ο γάλλος  Louis-Nicolas Clérambault  διέπρεψε ως οργανίστας, βιολιστής και συνθέτης και είναι εκεινος που  ανέπτυξε το είδος των "γαλλικών καντατών ", που συγκεντρωθηκαν σε 5 τόμους. Από το 2ο τόμο είναι η καντάτα "Λέανδρος και Ηρώ" εμπνευσμένη απο το μύθο, σε  κείμενο αγνώστου. Ποτισμένη με εντονο λυρισμό, ευγενεια και τρυφεροτητα. Ιδιαιτερα εκφραστικό το μέρος που απεικονιζει το στροβίλισμα των ανέμων...Τσέμπαλο και ταχυτατες δοξαριές ηχούν σαν να βροντοφωναζουν τη δόξα και το θρίαμβο του αγέρα , που "ξεσκίζει" το άψυχο, αιμόφυρτο κορμί του νεου στις όχθες...

Clerambault: "Leandre et Hero"

2) Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Ρώμη το 1707, ο Φρειδερίκος Χαίντελ έγραψε μια καντάτα εμπνευσμένη από το μύθο του Λέανδρου και της Ηρώς σε λιμπρέτο του καρδινάλιου Οτομπόνι. Είναι το έργο με το οποίο ο συνθέτης αντικατέστησε με ιταλικό το πρώην γερμανικό ύφος σύνθεσης του, που έκτοτε θα χρησιμοποιούσε.
Ο Χαίντελ προσεγγίζει με συγκλονιστικό τρόπο την απώλεια της αγάπης και καθηλώνει με τη θρηνητική άρια της Ηρως μέσα στην παραφροσύνη που τής δημιουργεί η εικόνα του νεκρού αγαπημένου:

Handel: "Ero e Leandro":

3) Το 1837 ο Ρόμπερτ Σούμαν με πυρήνα  τους χαρακτήρες Φλορεστάν κα Ευσέβιο, που αντιπροσωπεύουν τη δυαδικότητα της προσωπικότητάς του, ο ένας ορμητικός και όλο πάθος και ο άλλος ονειροπόλος και ευαίσθητος  συνθέτει το "Fantasiestücke, Op. 12", μια πιανιστική συλλογή από οκτω μινιατούρες  τις οποίες αφιέρωσε στην δεκοχτάχρονη πιανίστα και φίλη του, Anna Robena Laidlaw...Θρυλείται πως στο μέρος της συλλογής με τίτλο:  "In der Nacht -Στη Νύχτα", όπου συνδυάζεται η ηρεμία της νυχτας με το πάθος που γεννά σε δυο ερωτευμένους, πως ο Σούμαν όταν το συνέθετε είχε κατά νου το μύθο του Λέανδρου και της Ηρώς.

Schumann Fantasiestücke, Op.12 - 5. In der Nacht:

3)Το 1853 ο Φραντς Λιστ γράφει τη δεξιοτεχνικότατη μπαλάντα του Ν.2 για πιάνο, που κατά δήλωση του Claudio Arrau σκιαγραφεί τον αρχαιοελληνικό μύθο της Ηρώς και του Λέανδρου με την τραγική του κατάληξη, όπως ο συνθέτης τη διάβασε στην ποιητική μεταφορά από τον Σίλλερ.
Πιιθανολογείται πως την εκδοχή αυτή άκουσε ο Arrau από το δάσκαλό του, Martin Krause που υπήρξε μαθητής του Λιστ.

Η μπαλάντα στηρίζεται σε δυο θέματα. Το ένα αναπτύσσεται στην χαμηλή περιοχή του πιάνου αναδύοντας απειλητική αίσθηση με τη συνεχή εκτέλεση από τρίηχα και το άλλο στη μεσαία και την υψηλή περιοχή, περισσότερο φωτεινό και με στοχαστική διάθεση. Ενα επίμονο χρωματικό ostinatο αντιπροσωπεύει τη θάλασσα. Ακούγοντας την τρομερά δεξιοτεχνική σύνθεση μπορεί κανείς να πλάσει με τη φαντασία του  την εικόνα της δύσκολης νυχτερινής πλεύσης του ερωτευμένου νέου που παλεύει με τα κύματα προκειμένου να φθάσει στην αγαπημένη του...

Liszt: "Ballade No. 2" / Claudio Arrau :

4)Ο Giovanni Bottesini,  ο επονομαζόμενος"Παγκανίνι του κοντραμπάσου", φίλος και ίνδαλμα του Βερντι, γράφει την όπερα: "Ero e Leandros" σε λιμπρέτο του Αρίγκο Μπόιτο. Παρουσιάστηκε το 1879 στο Teatro Regio στο Τορίνο. Χαιρετίστηκε με θερμή επιτυχία για τις "γεμάτες μαγεία" στιγμές  της σύνθεσης, όπως οι άριεs της Ηρώς, ο λυρισμός των ειδυλλιακών ντουέτων μεταξύ των εραστών και  ο δραματικος επίλογος. 

5) Mπορεί ο Alfredo Catalani  να είναι γνωστός για τις όπερές του, κυρίως την αγαπημένη του Τοσκανίνι,  "La Wally", αλλά πειραματίστηκε επίσης με μια σειρά από ορχηστρικά έργα. Τελευταίο αυτής της κατηγορίας είναι το συμφωνικό ποίημα: "Ero e Leandro", σύνθεση του 1884 κι έμπνευση απο την τραγική ερωτική ιστορία των νέων στα Δαρδανέλια, που από πολλούς θεωρήθηκε "το καλύτερο όλων, μακράν".

Alfredo Catalani - Ero e Leandro:

6) Victor Herbert – "Hero and Leander" : Πρόκειται για απαράμιλλης ομορφιάς συμφωνικό ποίημα, που ο Βικτόρ Χέρμπερτ εμπνευστηκε μετά την ανάγνωση του ποιήματος του Μπάυρον  που τον ενθουσίασε!Ιδιαίτερης αξίας είναι η "Σκηνή της Αγάπης", όπου ο δημιουργός αναθέτει ένα αισθησιακό διάλογο ανάμεσα στο όμποε και το φαγκότο, έκφραση της έκρηξης πάθους των δυο εραστών.

Victor Herbert: "Hero and Leander" Op.33: 2nd mov- Love Scene":

Όλα τα έργα που έχει εμπνεύσει ο συγκεκριμένος μύθος για τη "Νύφη της Αβύδου και τον αγαπημένο της Λέανδρο" συγκινούν βαθειά....Η ποιητική τέχνη από το Μουσαίο ως τον Μπάυρον και τον Σίλλερ..Η Χαιντελική καντάτα, η όπερα του Καταλάνι ή του Μποτεσίνι, ο Σούμαν και ο Λιστ, υμνούν τον έρωτα των δυο νέων που η ιστορία τους τούς χάρισε την αιωνιότητα!

Το κείμενό μου δημοσιεύτηκε παλαιότερα και στην Κοινότητα The Mythologists