Στις 9 Νοεμβρίου 1938, ξεκίνησε ένα διήμερο πογκρόμ κατά τη διάρκεια του οποίου οι Ναζί έκαψαν περισσότερες από 1.400 συναγωγές και εβραϊκά ιδρύματα στη Γερμανία και την Αυστρία. Τα γεγονότα αυτά ονομάστηκαν "Kristallnacht-Η Νύχτα των Κρυστάλλων" επειδή οι Ναζί έσπασαν τις γυάλινες βιτρίνες πολλών εβραϊκών καταστημάτων κι αποτέλεσαν μια κρίσιμη στιγμή στην αλυσίδα των γεγονότων που οδήγησαν στο Ολοκαύτωμα. Φαινομενικά οι επιθέσεις ήταν αυθόρμητες που προκλήθηκαν από την οργή των Γερμανών για τη δολοφονία ενός Γερμανού αξιωματικού στο Παρίσι από έναν έφηβο Εβραίο, όμως στην πραγματικότητα ενορχηστρώθηκαν από τη ναζιστική κυβέρνηση, με τη "Kristallnacht" ν' αποτελεί το πρώτο βήμα για τη συστηματική δίωξη και μαζική δολοφονία των Εβραίων.
"Τώρα γνωρίζετε το χειρότερο
που εμείς οι άνθρωποι πρέπει να γνωρίζουμε
για εμάς τους ίδιους, και λυπάμαι,γιατί το ξέρω πως θα φοβηθείτε.
Για εκείνoυς τους ανθρώπους μας που δόθηκαν
χωρίς έλεος για να καούν, το ξέρω
δεν υπάρχει απάντηση
εκτός από το να αγαπάμε αλλήλους,
ακόμη και τους εχθρούς μας, και αυτό είναι δύσκολο. Όμως να θυμάστε:
όταν ένας άνθρωπος του πολέμου γίνεται άνθρωπος της ειρήνης,
μεταδίδει ένα φως, θεϊκό
αν και είναι ανθρώπινο μαζί.
Όταν ένας άνθρωπος της ειρήνης σκοτώνεται
από έναν άνθρωπο του πολέμου, μεταδίδει ένα φως.
Δεν χρειάζεται να περπατάτε στο σκοτάδι.
Αν θα έχετε το κουράγιο να αγαπάτε,
μπορείτε να περπατήσετε στο φως, θα είναι
το φως εκείνων που έχουν υποφέρει
για την ειρήνη. Θα είναι το δικό σας φως"
(Wendell Berry: "Για τη Νύχτα των Κρυστάλλων", μτφ: Σάρα Θηλυκού) (πηγή: peri ou)
Τα γεγονότα αντανακλώνται μουσικά στην Σουΐτα πειραματικής μουσικής του John Zorn με τίτλο "Kristallnacht", ένα σύνολο επτά συνθέσεων, που μεταφέρουν ηχητικά την αίσθηση της νύχτας του τρόμου. Ο συνθέτης σε αυτή την απόπειρα μουσικής αναπαράστασης ενός από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της σύγχρονης ιστορίας της ανθρωπότητας, ευρηματικά αναμιγνύει ήχους του περιβάλλοντος, φωνές, ήχους από σπασμένα γυαλιά, κραυγές, οχλοβοή και ψαλμωδίες δημιουργώντας ένα ηχητικό ταξίδι στοιχειωμένο, μα συναρπαστικό.
Η Σουΐτα ξεκινά με τη σύνθεση "Η ζωή στο Γκέτο" με το συνθέτη να συνδυάζει παραδοσιακή μουσική klezmer *, με ομιλίες από συγκεντρώσεις που ακούγονται στα γερμανικά οικοδομώντας ένα υψηλής έντασης και συναισθηματικής φόρτισης έργο, που ολοκληρώνεται με θραύσματα από το γνωστό τραγούδι, "Lili Marleen" σε αντιπαράθεση με εβραϊκή ψαλμωδία.
* κλέτσμερ:παραδοσιακή οργανική μουσική των Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης με μοναδικής αυθεντικότητας ερμηνευτικό ύφος, που περιλαμβάνει χορευτικές και τελετουργικές μελωδίες, δεξιοτεχνικούς αυτοσχεδιασμούς, όπως φωνητικά και οργανικά τσακίσματα, αλαλαγμούς και αναστεναγμούς μεταφέροντας την Εβραϊκή καθημερινότητα. Ετυμολογικά ο όρος προέρχεται από τις λέξεις στα Γίντις: "klei=εργαλείο, όργανο" και "zemer=μελωδία".
Tα μέρη της Σουΐτας:
Η ζωή στο Γκέτο Ποτέ ξανά Φωτιά Αποκατάσταση Ατενίζοντας το μέλλον Σιδερογροθιά Nέα πατρίδα
Eβραϊκής καταγωγής ο Ζορν, κουβαλάει μέσα του την τραυματική μνήμη, την οποία μεταφέρει με οξείς ήχους, χροιές θλίψης και οδύνης, ηχοχρωματικούς συνδυασμούς άγριους και "ηλεκτρισμένους", όσα εργαλεία τού παρέχει η τέχνη και η φαντασία του προκειμένου να αναπαραστήσει την καταστροφική βία, τον τρόμο, την παράνοια... Κρουστικά χτυπήματα και παραφωνίες προκαλούν την απαιτούμενη εσωτερική διέγερση, με τα όργανα ν' ακολουθούν έναν ερμηνευτικό συνδυασμό αγριευτικής δριμύτητας και δυναμικής χαμηλών εντάσεων σκιαγραφώντας την αντίθεση των συναισθημάτων, οργή και θλίψη, θυμό και οδύνη. Μουσικά ιδιώματα και κώδικες πειραματισμού που καταφέρνουν να μπλεχτούν στη μελωδική γραμμή και να δώσουν μια εμπνευσμένη -αν και δύσκολης προσέγγισης για κάποιους ακροατές- παρτιτούρα γι' αυτή τη μέρα μνήμης, που οι κραυγές των αδικοχαμένων δονούν τις καρδιές μας...Μια παρτιτούρα μέσω της οποίας ο δημιουργός καταδικάζει την ωμότητα, τη δολιότητα, την θρασύτητα, την απανθρωπιά του φασισμού. Ποτέ ξανά, ας βρισκόμαστε σε εγρήγορση γιατί οι καιροί είναι ύπουλοι...
John Zorn: "Kristallnacht"
Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr
Εβραίοι φορτώνονται στο τρένο του σταθμού Umschlagplatz στη Βαρσοβία κατά τη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής (wiki)
"Στις 2 Απριλίου ξεκίνησε η μεταφορά. Η μεταφορά ήταν γύρω στις δέκα μέρες, περάσαμε όλη την Ευρώπη, από Ρουμανία, Ουγγαρία , Αυστρία, φτάσαμε στο Άουσβιτς.
Μόλις φτάσαμε, άνοιξαν οι πόρτες του τρένου και οι Γερμανοί μαζί με παλαιότερους κρατούμενους που φορούσαν τις ριγέ στολές φώναζαν : "Γρήγορα, γρήγορα" για να βγούμε έξω.
Πήγα στον Γερμανό αξιωματικό και τού είπα: " Είμαι μικρός. Θέλω να πάω μαζί με τον πατέρα μου"...
(Μνήμη Ελληνοεβραίου επιζώντος)
***
Tα "Tρένα του Ολοκαυτώματος" γνωστά και ως "Τρένα της Σιωπής" χρησιμοποιήθηκαν αρχικά για τη μεταφορά-συγκέντρωση εβραϊκών πληθυσμών στα γκέτο και στη συνέχεια για τη μεταφορά τους σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Τα τρένα αυτά μετέφεραν δεκάδες χιλιάδες Εβραίους και Ρομά στα στρατόπεδα του θανάτου.
Το έργο του Στηβ Ράιχ: "Different Trains" γράφτηκε το 1988 από τον Αμερικανό συνθέτη με τη σκέψη στα τρένα ανά την Ευρώπη που μετέφεραν μελλοθανάτους του Ολοκαυτώματος.
Πρόκειται για σύνθεση για κουαρτέτο εγχόρδων και μαγνητοταινία, όπου o Ράιχ πειραματίζεται χρησιμοποιώντας ως μελωδική πηγή ηχογραφημένες ομιλίες.
Η έμπνευση προήλθε από τη σκέψη του δημιουργού ότι αν κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου πολέμου ζούσε στην Ευρώπη, σίγουρα -ως Εβραίος- θα μεταφερόταν με τα τρένα του Ολοκαυτώματος, καθώς στην Αμερική συχνά εκείνη την περίοδο ταξίδευε με τρένο από Λος Αντζελες σε Νεα Υόρκη για να βλέπει τους γονείς του.
Οι ηχογραφημένες ομιλίες είναι συνήθως μνήμες ανθρώπων από κείνη την περίοδο και πάνω σε αυτές στηρίζεται η οργανική μελωδία καθενός από τα τρία μέρη της σύνθεσης.
Θα ακούσουμε το δεύτερο μέρος με τίτλο: "Ευρώπη - Κατά τη διάρκεια του πολέμου", όπου η ηχογραφημένη ομιλία γίνεται από τρεις επιζώντες του Ολοκαυτώματος, οι οποίοι αναφέρονται στην φρικτή εμπειρία του ταξιδιού τους με τρένο, που τούς οδήγησε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης.
Οι ομιλίες-συνεντεύξεις αναμιγνύονται με μουσικά μοτίβα από τα τοξοτά έγχορδα, διανθισμένες με ήχους αμαξοστοιχίας και πολεμικές σειρήνες.
Mε το γνωστό μινιμαλιστικό ύφος του ο αμερικανός συνθέτης επιτυγχάνει οριακές συναισθηματικές καταστάσεις, όπου η μουσική πρωτοπορία συναντά τον αγώνα ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, ανάμεσα στην απόγνωση και την ελπίδα.
Steve Reich: "Different Trains, Part II: Europe, During the War" / Kronos Quartet:
Φρικιαστικοί ήχοι, ανακατεμένοι με τις ανθρώπινες ομιλίες συνταράζουν την ψυχή. Και νιώθεις το τρέξιμο του τρένου στις ράγες που σε πάει στον θάνατο! Ποτέ πια φασισμός, ποτέ πια πόλεμος! Καλό ξημέρωμα, Ελπίδα μου!
Αποτροπαιες, φρικιαστικές πραξεις και βιωματα που ο ευρηματικός δημιουργός βρισκει τροπο να αναπαραστησει ηχητικά και φυσικά να συγκλονιζει με το συναισθημα που προκαλει...Προσωπικά, υποκλίνομαι στην έμπνευση και σύλληψή του, πέρα απο την ευαισθησία του να θιξει αυτο το ιδιαιτερα οδυνηρό θέμα, Αζη μου! Συντασσομαι με την ευχη σου, καλή μου φιλη: Ποτέ πια φασισμός, ποτέ πια πόλεμος! Καλη σου νυχτα και καλο ξημερωμα!
Πριν λίγες μέρες το χάζευε στη βιτρίνα του βιβλιοπωλείου...Είχε κόκκινο χοντρό εξώφυλλο και κλειδαριά. Ενθουσιάστηκε όταν τής δόθηκε ως δώρο γενεθλίων στις 12 του Ιούνη εκείνης της χρονιάς που θα έκλεινε τα δεκατρία... Στις 12 Ιουνίου 1942, η 13χρονη Άννα Φρανκ ξεκινά να καταγράφει τις σκέψεις της στο ημερολόγιό της.
"Κυριακή, 14/6/1942 Την Παρασκευή 12 Ιουνίου ξύπνησα στις έξι το πρωί. Δεν είχα καμμιά αμφιβολία. Είχα τα γενέθλιά μου. Μόνο που δεν μου επιτρέπουν να σηκώνομαι τόσο πρωί. Έπρεπε λοιπόν, να συγκρατήσω την περιέργειά μου μέχρι τις επτά παρά τέταρτο. Ύστερα, δεν άντεξα άλλο. Πήγα στην τραπεζαρία, όπου ο Μούρτι - ο γάτος μου- με υποδέχτηκε όλο χαρά. Στις επτά πήγα να δω τη μαμά και το μπαμπά κι ύστερα στο σαλόνι ν' ανοίξω τα δώρα μου. Το πρώτο που με καλωσόρισε, ήσουν εσύ, το πιο ωραίο απ' όλα! Πάνω στο τραπέζι βρήκα ένα μπουκέτο τριαντάφυλλα, ένα φυτό και άλλα πολλά ήρθαν όλη τη μέρα. Ο μπαμπάς και η μαμά με γέμισαν δώρα κι οι φίλοι μου με περιποιήθηκαν πολύ. Ανάμεσα στ'άλλα μού χάρισαν και το "σκοτεινό θάλαμο", ένα παιχνίδι για πάρτι, γλυκά, σοκολάτες, μια καρφίτσα, τις Ιστορίες και Εικόνες της Ολλανδίας του Ζοζέφ Κοέν... [...]...και χρήματα. Τώρα μπορώ ν'αγοράσω τους Ελληνικούς και Ρωμαϊκούς Μύθους! Υπέροχα! Αργότερα η Λιζ ήρθε να με πάρει να πάμε σχολείο. Στο διάλειμμα μοίρασα σε όλους γλυκά κι ύστερα ξαναρχίσαμε το μάθημα. Τώρα πρέπει να σ'αφήσω. Γεια σου!Θα γίνουμε καλές φίλες!" ("Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, εκδ. Μίνωας, σελ. 7-8)
Το παραπάνω είναι η πρώτη καταγραφή της Αννας στο Ημερολόγιό της. Επινόησε την Κίττυ, μια φίλη της στην οποία απευθύνεται και μοιράζεται μαζί της τις σκέψεις της, αφού δεν είχε κανέναν άλλο στην κρυψώνα που ζούσε με την οικογενειά της...
Πάνω στο πρωτότυπο κείμενο βασίστηκε το λιμπρέτο της μονόπρακτης όπερας "Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ", που συνετέθη το 1968 από τον Grigory Frid, ρώσο καλλιτέχνη του αποκαλούμενου "σοσιαλιστικού ρεαλισμού". Μια σύνθεση για υψίφωνο και ορχήστρα δωματίου, όπου ξετυλίγεται το πορτρέτο του κοριτσιού σε 21 σύντομες σκηνές, απ' όπου θα ακούσουμε την Εισαγωγή και τη σκηνή των "Γενεθλίων".
Με έντονα, ταραγμένα μοτίβα και ελεγειακά ηχοχρώματα ο ρώσος συνθέτης εκφράζει τον φόβο, την ελπίδα, το θυμό και την απόγνωση που ο αναγνώστης αφουγκράζεται διαβάζοντας το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, που πρωτίστως συγκινεί κι αποτελεί παγκόσμιο μήνυμα ειρηνης για την ανθρωπότητα. Μια βαθιά εντυπωσιακή σύνθεση για ένα θέμα που μέχρι σήμερα δεν έχασε ποτέ την απήχησή του και μέσω τη μουσικής παίρνει άλλη διάσταση. Να αναφέρουμε πως ο Grigory Fried καταγόταν από οικογένεια Εβραίων διανοουμένων. Στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο υπηρέτησε στο δυτικό μέτωπο και βίωσε τη φρίκη του πολέμου, τον σωματικό και ψυχικό τρόμο της βίας, του εκφοβισμού και της καταπίεσης, οπότε αυτή η δημιουργία του αποτελεί μια προσωπική βιωματική έκφραση.
Grigori Frid: "The Diary of Anne Frank" - Overture:
Grigori Frid: "The Diary of Anne Frank" - Scene 1: The Birthday
Να κάνεις όλη την εργασία, να την αποπερατώσεις σύντροφε.
Διότι η εργασία ελευθερώνει (Arbeit macht frei).
Yoav Talmi: "Σκέψεις για το Νταχάου":
Η σύνθεση του ισραηλινού αρχιμουσικού και συνθέτη, Γιόαβ Ταλμί είναι μια ελεγεία για έγχορδα, τύμπανα και ακορντεόν, μια βαθιά συγκινητική δημιουργία που γράφτηκε το 1996. Ο συνθέτης εμπνεύστηκε το έργο ύστερα από δύο επισκέψεις στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου και στόχευσε να δημιουργήσει ένα μουσικό κολάζ από φευγαλέες εικόνες του παρελθόντος και του παρόντος, συνδυάζοντας τη μελωδία ενός εβραϊκού τραγουδιού από το γκέτο, ένα απόσπασμα της "Sarabande" από τη Σουίτα για σόλο τσέλο του Μπαχ και θέματα από τα "Τραγούδια για τα νεκρά παιδιά" του Γκούσταβ Μάλερ.
Τα έγχορδα θρηνούν, τα τύμπανα περιγράφουν τον τρόμο και το ακορντεόν απεικονίζει έναν Εβραίο που παίζει τη μουσική του σε μία γωνιά του κολαστηρίου.
Η πρεμιέρα δόθηκε την επόμενη χρονιά στη Νορβηγία από τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Μπέργκεν υπό τη διεύθυνση του ίδιου του Ταλμί.
[Mε αφορμή την 27η Ιανουαρίου: Ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος]
Μέχρι τότε, είχε ευτυχισμένα παιδικά χρόνια, παρότι ασθενικό παιδί (λόγω της φυματίωσης που είχε περάσει). Όταν ανάρρωσε πλήρως, η Σουζάνα Ρουζίκοβα ως πολύτιμο δώρο για τη γενναία στάση της απένεντι στην ταλαιπωρία της ασθένειάς της, ζήτησε από τους γoνείς να τής επιτρέψουν να μάθει τσέμπαλο. Ήταν εβραίοι, και η οικονομική τους κατάσταση καλή... Άρχισε τα μαθήματα και ο δάσκαλός της ήταν τόσο εντυπωσιασμένος από την επίδοσή της, που την ενθάρρυνε να πάει στη Γαλλία να μαθητεύσει με την κορυφαία Βάντα Λάντοβσκα.
Όμως, την πρόλαβε η εισβολή των Ναζί στην Τσεχοσλοβακία. Όχι μόνο δεν μπόρεσε να σπουδάσει στη Γαλλία, αλλά λίγο αργότερα, μαζί με την οικογένειά της, απελάθηκαν στο Tερεζίν.
«Η παιδική μου ηλικία τελείωσε εκεί», λέει η ίδια.
Οι παππούδες και ο πατέρας της πέθαναν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης μαζί με χιλιάδες άλλους Εβραίους.
Η ίδια υποστηρίζει πως η μουσική ήταν εκείνη που τη βοήθησε να επιβιώσει μέσα σε κείνη την κόλαση… Θυμάται πως καθ'οδόν προς το Άουσβιτς, στην καρότσα του φορτηγού που τούς μετέφερε από το Τερεζίν, αντέγραφε κρυφά ένα μικρό κομμάτι από τη Σαραμπάντ της 3ης Αγγλικής Σουΐτας του Μπαχ, πάνω σ’ ένα τσαλακωμένο χαρτί...Ήθελε να έχει ένα κομμάτι του πάνω της, κάτι σαν φυλαχτό, αφού έτρεμε από αγωνία και φόβο για το τί τους περίμενε...
Ξυρισμένο κεφάλι, ριγωτή στολή...Για διακριτικό, το κίτρινο αστέρι του Δαυίδ στο πέτο και ένας αριθμός… 72389, ο αριθμός που σφράγισαν το παιδικό της μπράτσο…
Μπορεί να έχει ξεθωριάσει, όμως η ένταση του φόβου που τής προκαλούσε κοιτάζοντας το χέρι της, παραμένει το ίδιο ισχυρή…
"Θέλω να ζήσω, δεν θέλω να πεθάνω", έλεγε κάθε φορά στη μητέρα της βλέποντας τον καπνό απ’ τους θαλάμους αερίων, τρομερά φοβισμένη…
Δεν πέθανε….Ούτε εκεί, ούτε όταν στάλθηκε τα επόμενα τρία χρόνια στο Μπέργκεν Μπέλσεν για καταναγκαστικά έργα…
Σώθηκε... και γύρισε στην πατρίδα της…
Όμως τα χέρια της είχαν καταστραφεί… Η βαριά εργασία στα χωράφια, τα δημόσια έργα κι η μεταφορά σκληρών υλικών είχαν επιφέρει τεράστια ζημιά στα άλλοτε μαγικά, επιδέξια και βιρτουόζικα δάχτυλά της…
Όλοι τη συμβούλευαν να εγκαταλείψει οποιαδήποτε φιλοδοξία για μουσική σταδιοδρομία.
Όμως, "πώς θα ζούσα χωρίς μουσική;…Αυτή με κράτησε στον πόλεμο...Αυτή, η απαντοχή στις κακουχίες…, η ελπίδα, η παρηγοριά κι η ανακούφισή μου" Άρχισε την εξάσκηση… Πέρναγε δωδεκάωρα πάνω στα πλήκτρα… Ήθελε να κερδίσει το χαμένο χρόνο…Και τα κατάφερε…
Η καταξίωση ήρθε το 1956 όταν κέρδισε στο Διεθνές Μουσικό Φεστιβάλ του Μονάχου.
Eίναι η πρώτη ερμηνεύτρια που κατέγραψε το πλήρες έργο του Μπαχ για τσέμπαλο.
Μέχρι το θάνατό της το 2017 η Σουζάνα Ρουζίκοβα ευγνωμονούσε καθημερινά τον Μπαχ, γιατί -όπως έλεγε- ήταν εκείνος που την προστάτεψε στα δύσκολα χρόνια...
Ευεργετικός ο ρόλος της μουσικής του στην ψυχή της… Την χαλάρωνε,την ηρεμούσε, της έδινε ελπίδα όταν γονάτιζε…Αισθανόταν πως ακούγοντας ή παίζοντας τη μουσική του, ο Θεός ήταν παρών …
Η ζωή της υπήρξε σκληρή, ..η καριέρα της, λαμπρή...Ιστορία τυραννίας και θριάμβου... Όμως εκείνη δεν νοιώθει περήφανη για τίποτα. Το μεγαλύτερο -λέει γελώντας- επίτευγμά της και συγχρόνως μεγαλύτερο θαύμα, είναι που επέζησε του ολοκαυτώματος, του σχεδίου εξόντωσης και αφανισμού, αυτής της κτηνωδίας της ναζιστικής θηριωδίας…
[Πλοκή της ιστορίας και αφήγηση δική μου με στοιχεία, που κατά καιρούς έχω διαβάσει]
***
Οι "Αγγλικές σουΐτες" γράφτηκαν τη δεκαετία του 1710. Το όνομά τους οφείλουν μάλλον σε έναν μυστηριώδη άγγλο ευγενή στον οποίο αφιερώθηκε το έργο, ενώ κατ'άλλη εκδοχή στις πρότυπες 6 σουΐτες για τσέμπαλο του γάλλου Charles Dieupart που μεσουρανούσε στο Λονδίνο. Αποτελούνται από τυποποιημένους γαλλικούς χορούς: την αργή Allemande, την γρηγορότερη Courante, την επίσης αργή Sarabande και τη ζωηρή Gigue . Σε αυτούς προστίθενται οι: Bourrée, Gavotte, και Μinuet, και το εισαγωγικό πρελούδιο.
Εμείς, θα ακούσουμε την "Mrs Bach" -όπως καθιερώθηκε να φωνάζουν τη Σουζάνα- στη Σαραμπάντ, απ'την οποία κάποτε κοριτσάκι τρομαγμένο άντλησε δύναμη γράφοντάς τη στο βρώμικο, τσαλακωμένο χαρτάκι...
Θα την ακούσουμε στο "φυλαχτό" της...
Bach English Suite No.3 in G minor BWV 808 / Zuzana Růžičková
Επίσης στην παρακάτω ηχογράφηση εκτελεί τη "Φαντασία BWV 906" του Γ.Σ. Μπαχ, έργο που ο ολοκληρωμένος τίτλος του είναι "Fantasia and Fugue" σε Ντο Μείζονα, BWV 906. Επειδή η φούγκα είναι ατελής συνηθίζεται να λέγεται απλώς "Φαντασία"… Ανήκει στα έργα των χρόνων της Λειψίας του συνθέτη και είναι ένα από τα σχετικά λίγα κομμάτια του Μπαχ, των οποίων η αυθεντικότητα δεν έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση, διότι σώζεται η χειρόγραφη παρτιτούρα της.
Πρόκειται για σύνθεση γεμάτη αρπίσματα. Ένας κυματισμός συνεχόμενων τρίηχων δεκάτων έκτων στο δεξί χέρι και τρίλιες, ενώ το αριστερό σταυρωνει συχνά πάνω από το δεξί τονίζοντας τις συγχορδίες μεγαλόπρεπα ("maestoso"), όπως υποδεικνύει ο συνθέτης στην παρτιτούρα του…
J. S. Bach - Fantasia in C minor/BWV 906 / Zuzana Růžičková
To βραβευμένο ντοκυμαντέρ για τη ζωή της, έχι τίτλο "Zuzana: Μusic is life".
Παρακάτω το trailer:
Ηρωες όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες που παρόλες τις ταπεινωτικές συνθήκες διαβίωσης, παρέμειναν αφοσιωμένοι στη μουσική, συνέχισαν με θαυμαστό τρόπο κι όσοι επέζησαν, μεγαλούργησαν, στοιχείο που αντανακλά τη θέλησή τους για ζωή!
Η Ρουζίκοβα δίδαξε πως τίποτε δεν είναι ακατόρθωτο! Με αγάπη, θέληση, υπομονή και επιμονή το όνειρο επιτυγχάνεται όσο κι αν βάρβαρα ένστικτα και φρικαλεότητες πάλεψαν για το αντίθετο...
Toυς ανάγκαζαν να βγάλουν τα παπούτσια τους και να τ'απωθέσουν στις όχθες του ποταμού... Στοιχισμένα το ένα δίπλα στο άλλο...Αντρικά, γυναικεία, παιδικά... Έπειτα στέκονταν όρθιοι, έριχναν ένα τελευταίο βλέμμα στο λεύτερο ουρανό κι η σφαίρα πέταγε τα ψυχρά σώματα στα ορμητικά νερά του Δούναβη... Έξι εκατομμύρια Εβραίοι, νεκροί. Πάνω από 500.000, Ούγγροι . Ένα από τα πιο συγκινητικά μνημεία της Βουδαπέστης, το "Mνημείο των αδειανών παπουτσιών" του γλύπτη Gyula Pauer μαρτυρά αυτή την κτηνωδία!
Το μνημείο βρίσκεται κατά μήκος του Δούναβη, πάνω στο πεζοδρόμιο, ανάμεσα Γέφυρας των Αλυσίδων και του μεγαλοπρεπούς Κοινοβουλίου...Μια διαδρομή με 40 μπρούντζινα αδειανά ζεύγη υποδημάτων, σαν τα τελευταία βήματα μιας χορογραφίας που οδηγούσε στην εξόντωση...
Αύγουστος του '45... Μόλις έχει τελειώσει ο πόλεμος και ο Yehudi Menuhin περιοδεύει με τον Benjamin Britten στην Ευρώπη. Ανάμεσα στις παραστάσεις, δυο, σε επιζώντες στρατοπέδων συγκέντρωσης, του Μπέλσεν και του Νταχάου.
Ειδικά η ψυχική ένταση από την παράσταση στο Νταχάου εμπνέει στον Μπρίττεν τα: "Ιερά Σονέτα", ένα κύκλο τραγουδιών σε ποίηση του άγγλου John Donne (1572 -1631).
Από τα συνολικά δεκαεννιά σονέτα ο Britten μελοποιεί εννέα για πιάνο και φωνή τενόρο.
Η πρότασή μου για τη μεγάλη επετειακή μέρα, το τελευταίο περίφημο σονέτο, με τίτλο : "Death, be not proud".
Ο θάνατος προσωποποιείται και ο ομιλητής τον προειδοποιεί για την εξουσία του! Τονίζει πως η δύναμή του είναι απλώς μια ψευδαίσθηση....Ότι στην πραγματικότητα εκείνος είναι ο σκλάβος ! Ενα έργο, όπου ανασύρονται τα βαθιά αντιπολεμικά συναισθήματα του δημιουργού! Η μελωδική γραμμή, κραυγή της ψυχής, οδηγεί σε μια εκστατική μουσική κατάληξη, στη λύση της γαλήνης που επιζητούν οι αδικοχαμένες ψυχές... Ενα έργο, που αποκαλύπτει την μαυρίλα από τις σκέψεις του δημιουργού του, στον απόηχο του πολέμου...
Benjamin Britten: "The holy sonnets of John Donne - Death, be not proud":
Η γυναικεία ορχήστρα στο Auschwitz-Birkenau (πηγή: forbiddenmusic)
"Δεν μπορώ να ξεχάσω! Έλα...Κοίτα αυτόν τον καπνό, που βρωμάει ψημένο πτώμα, ξέρεις τι είναι για μένα; Με ξεφορτώσανε εδώ μαζί με τον πατέρα μου, τη μητέρα μου, ολόκληρη την οικογένειά μου: εικοσιένα άτομα. Μας άρπαξαν όλους. Δεν ήξερα που τους πήγαν, όταν τούς είδα ν'ανεβαίνουν στα καμιόνια δεν κατάλαβα. Τόσο, που φτάνοντας ζήτησα πληροφορίες, τόλμησα. Τότε, η μπλόκοβα μού έσφιξε το μπράτσο, με τράβηξε στην πόρτα και μου είπε με τα βρωμογερμανικά της, δείχνοντάς μου τα φουγάρα με το βρώμικο δάχτυλό της: "Βλέπεις τον καπνό; Είναι ο πατέρας σου που βγαίνει απ 'το δεξί φουγάρο και η μάνα σου απ' το αριστερό". Ούρλιαξα απεγνωσμένα..."
(Φάνια Φενελόν: "Αναβολή για την ορχήστρα", εκδ. Τερζόπουλος, μτφ.Μπουζάλη Ειρ., σελ.139-140)
Η ρωσοεβραία γεννημένη στο Παρίσι, Φάνια Φενελόν, ήταν υψίφωνος και πιανίστρια, με πολλές βραβεύσεις. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου πολέμου εντάχθηκε στην γαλλική Αντίσταση. Το '43 συνελήφθη από τους Γερμανούς και στάλθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς - Μπίρκεναου. Εκεί, λόγω των υψηλών μουσικών της προσόντων έγινε μέλος της ορχήστρας του στρατοπέδου, που λειτουργούσε αποκλειστικά από γυναίκες, μια ιδέα του Γερμανού διοικητή. Την ευθύνη καθώς και τη διεύθυνση της ορχήστρας είχε η ανιψιά του Γκούσταβ Μάλερ, Άλμα Ρόζε, κόρη της Justine, μικρότερης αδερφής του συνθέτη, που είχε πάρει το όνομα της θείας της και συζύγου του Μάλρ, Άλμας Σίντλερ. Η Άλμα Ρόζε ήταν που πέρασε από οντισιόν τη Φενελόν, ερμηνεύοντας μια άρια από την "Madame Butterfly" του Πουτσίνι.
Oι γυναίκες μουσικοί ήταν υποχρεωμένες να εκτελούν τα καθήκοντά τους ακόμα και με βροχή ή σφοδρή κακοκαιρία. Καθώς το ρεπερτόριό τους δεν ήταν μεγάλο αναγκάζονταν καθόσο περνούσαν οι σειρές των γυναικών κρατουμένων ή όταν ερμήνευαν για τους αρρώστους στο αναρρωτήριο να επαναλαμβάνουν τις ίδιες συνθέσεις.
Όπως και άλλα μέλη της γυναικείας ορχήστρας, η Φενελόν απολάμβανε μια σειρά από "προνόμια", που την ξεχώριζαν από τους απλούς κρατούμενους. Η Άλμα Ρόζε είχε καταφέρει ο κοιτώνας των μουσικών να έχει τη δική του τουαλέτα, θερμάστρα και αίθουσες εξάσκησης με ξύλινο πάτωμα για την προστασία των οργάνων από το κρύο και την υγρασία. Ωστόσο, ήταν "προνόμια", που πληρώνονταν με βαρύ τίμημα: τον πόνο, την οδύνη και -γιατί όχι- τη ντροπή να χρησιμοποιείται η τέχνη τους για να ψυχαγωγούνται οι βασανιστές τους...
Η αφίσα της ταινίας: "Playing For Time"
Η Φενελόν κατέγραψε την εμπειρία της παραμονής της στο στρατόπεδο, σε ένα σκληρό αλλά συγκινητικό βιβλίο με τίτλο: "Αναβολή για την ορχήστρα", που γυρίστηκε και ταινία με τίτλο: "Playing For Time" και την Βανέσσα Ρεντγκρέιβ στο ρόλο της Φενελόν.
Παρά τις διαφωνίες που υπήρξαν, τα απομνημονεύματα της Φενελόν παραμένουν ένα από τα πιο ισχυρά έγγραφα που προέκυψαν από τους μουσικούς των ναζιστικών στρατοπέδων.
"...όταν γελάνε, τα κορίτσια δεν θυμούνται την πείνα τους...[...]Διακινδυνεύοντας να χαλάσω την καλή διάθεση της αρχιμουσικού μας, Άλμας Ρόζε, τολμάω να της πω:
-Άλμα, θα μπορούσατε να ζητήσετε ένα συμπληρωματάκι για τα κορίτσια που πεινάνε;
Με το πρόσωπο σκοτεινό, τα χείλη σφιγμένα και λέξεις σφυριχτές μού αποκρίνεται:
- Όχι! Δεν θα ζητήσω τίποτε γι' αυτές. Κατέστρεψαν το κονσέρτο μου την περασμένη Κυριακή, θα ντρεπόμουν...Και μου γυρίζει την πλάτη. Μέσα μου μονολογώ:"Θα ντρεπόμουν! Για ποιο πράγμα ανόητη, μωροφιλόδοξη; Το να βοηθήσεις συνανθρώπους σου να μην ψοφήσουν; Τέρας ασυνειδησίας; Είσαι καλλιεργημένη και φέρεσαι σα να μην βλέπεις τίποτα, σα να αγνοείς πού βρίσκεσαι. Η απουσία δέντρων, πουλιών, λουλουδιών δεν σου λείπει; Βρίσκεις φυσιολογικό το κοινό σου από μισοπεθαμένες και δήμιους με στολές;
Μισώ αυτή την Άλμα που βασιλεύει πάνω στο πόντιουμ. Δεν έχει σχέση με την άλλη Άλμα, εκείνη που βγάζει το βιολί της αυταρχικά, αλλά με τρυφερότητα το σαγόνι της να τεντώνεται, το μάγουλό της να γίνεται χαδιάρικο, να τρίβεται... Ηδονή ανακατεμένη με τρυφερότητα κι εμπιστοσύνη αυτό το μάγουλο που ακουμπάει, αυτός ο ώμος που ανασηκώνεται για να στηρίζει το βιολί. Τα ευκίνητα δάκτυλα γλιστράνε πάνω στο ξύλο σ' ένα κατακτητικό χάδι...Η Άλμα παίζει μεταμορφωμένη. Σκορπίζει γύρω της ένα σπάνιο αισθησιασμό. Η Άλμα ηδονίζεται. Σωπαίνουμε, την ακούμε και ξεχνάμε[...] Μόνο που είναι σύντομο, πολύ σύντομο. Γρήγορα η Άλμα ξαναγίνεται απάνθρωπη, ουρλιάζει, σκαμπιλίζει, τιμωρεί... Η φωνή της με βγάζει από τις ονειροπολήσεις μου: -Φάνια, θα κάνουμε πρόβα το "Άιν πάαρ τρένεν (Λίγα δάκρυα)". Ελπίζω να είναι καλύτερο από την τελευταία φορά που έμαθες να προφέρεις σωστά το "λέχελν (χαμόγελο)"... Φοβάμαι πως όχι...[...] Μπροστά στα Ες-Ες δεν μπορώ να πω "χαμόγελο" και δεν θα το πω. Είναι άτοπο."
(Φάνια Φενελόν: "Αναβολή για την ορχήστρα", εκδ. Τερζόπουλος, μτφ.Μπουζάλη Ειρ., σελ.142-143)
Στο παραπάνω απόσπασμα από το βιβλίο, η Άλμα Ρόζε αναφέρεται στο τραγούδι της σουηδής καλλιτέχνιδας, Zarah Leander που τη μεγαλύτερη επιτυχία της σημείωσε στη Γερμανία το διάστημα μεταξύ 1936 και 1943. Παρότι ποτέ δεν είχε τοποθετηθεί πολιτικά, τα τραγούδια της θεωρήθηκαν ναζιστική προπαγάνδα, και παρέμεινε αμφιλεγόμενη φιγούρα για το υπόλοιπο της ζωής της...
Λέει στο ρεφραίν:
"Ein paar Tränen werd' ich weinen um dich,
Aber du wirst es nicht seh'n,
Denn beim Abschied will ich lächeln...
Θα χύσω για σένα λίγα δάκρυα,
αλλά δεν θα με δεις, γιατί όταν θα λέω αντίο θα χαμογελώ..."
Zarah Leander : "Ein paar Tränen":
Σε παρακάτω σελίδες στο κεφάλαιο του βιβλίου για την "Άλμα Ρόζε", η Φενελόν γράφει:
"ΠΑ-ΡΑ-ΠΑ-ΠΑΜ...Δεν είναι Λονδίνο. Είναι η ορχήστρα μας που κάνει πρόβες στο πρώτο μέρος της Πέμπτης Συμφωνίας του Μπετόβεν, που την έγραψα όλη από μνήμης. Αυτό το πα-ρα-πα-παμ με ευχαρίστησε πολύ. Κανονικά το μέρος αυτό το εκτελούν τα μπάσα, τα κλαρινέτα και τα έγχορδα. Για την ορχήστρα μας τα βόλεψα με τα μαντολίνα, που το βιμπράτο τους επιτρέπει έναν ήχο κρατημένο, έβαλα τις κιθάρες να δίνουν τον τόνο, τα βιολιά να εξασφαλίζουν την επανάληψη της τέταρτης νότας. Η Άλμα ήθελε Μπετόβεν, ισχυρίστηκα πως δεν θυμόμουν παρά το πρώτο μέρος της Πέμπτης και τής έδωσα την ιδέα να το περιλάβει το πρόγραμμά της. Σπάνια ευχαρίστηση για μένα. Δεν κατάλαβε την πονηριά μου, ούτε τα Ες-Ες. Δεν έκαναν κανένα συσχετισμό με το σήμα της "Ελεύθερης Γαλλίας" στο Μπι Μπι Σι. Γι'αυτούς είναι Μπετόβεν, ο θεϊκός, το μνημείο της γερμανικής μουσικής που ακούνε ευλαβικά...Τι έντονη χαρά, όταν η ορχήστρα μας παίζει αυτό το κομμάτι!"
(Φάνια Φενελόν: "Αναβολή για την ορχήστρα", εκδ. Τερζόπουλος, μτφ.Μπουζάλη Ειρ., σελ.146)
Να σημειώσουμε πως το πρώτο μέρος της 5ης Μπετοβενικής Συμφωνίας, γραμμένο σε κλασική φόρμα σονάτας, ανοίγει με το πασίγνωστο και ιδιαίτερης δραματικής έντασης μοτίβο τεσσάρων νοτών, τριών γρήγορων και μιας μακράς, που κατά τον ίδιο τον Μπετόβεν συμβόλιζε το "χτύπημα της Μοίρας στην πόρτα". Το εμβληματικό μοτίβο κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου χρησιμοποιήθηκε από το BBC ως σήμα στα δελτία ειδήσεων, με το σκεπτικό ότι ο ρυθμός του κατά τον κώδικα Μορς αντιστοιχεί στο λατινικό γράμμα V (∙ ∙ ∙ ─), που είναι το αρχικό της λέξης "victory=νίκη".
Beethoven 5th Symphony, Mov. I / Haitink:
Σαν σήμερα, 27 Ιανουαρίου 1945 απελευθερώθηκε από τα σοβιετικά στρατεύματα το μεγαλύτερο στρατόπεδο συγκέντρωσης, Άουσβιτς-Μπιρκενάου, γι' αυτό και η επιλογή από τον ΟΗΕ αυτής της ημερομηνίας ως "Διεθνής Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Ολοκαυτώματος", που έδωσε και την αφορμή για το κείμενο.
"Accidental Music". Εμπνευσμένη από τους μουσικούς της Τερεζίν είναι αυτή η ελαιογραφία του Samuel Bak, ενός πολωνο-εβραίου ζωγράφου και συγγραφέα που επέζησε του Ολοκαυτώματος. (πηγή: tang.skidmore.edu)
Τα χρόνια ήταν δύσκολα. Όμως ο κόσμος είχε ανάγκη τη μουσική. Να πάρει δύναμη, ν' ανεβεί στα φτερά της, να πετάξει ψηλά! Ν'ανασκουμπωθεί, να διεκδικήσει, να πιστέψει σε ό,τι φάνταζε αδιανόητο, ασύλληπτο κι έξω απ΄την κοινή λογική!! Ήταν η δυνατή ψυχή, που αψηφούσε τη σκανδάλη και φτερούγιζε έξω από τα συρματοπλέγματα...
Στο τσέχικο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Τερεζίν είχαν μεταφερθεί πολλοί συνθέτες πρωτοποριακής μουσικής, που έστησαν τη μουσική ζωή μέσα στο γκέτο. Προικισμένοι, πολυτάλαντοι καλλιτέχνες κρατούσαν με τη μουσική τους, ανθισμένη την ελπίδα σε στιγμές που δίπλα τους λυσσομανούσε ο θάνατος...
H Tερεζίν ήταν ένα από τα λίγα στρατόπεδα με τόσο έντονη καλλιτεχνική δραστηριότητα και μάλιστα με τη σύμφωνη γνώμη των Ναζί, έστω και αν αυτό γινόταν για να παραπλανηθεί η κοινή γνώμη από τις πραγματικές προθέσεις τους.
Βίκτορ Ούλμαν, Χανς Κράσα, Πάβελ Χάας ...
Ανάμεσά τους και ο Γκίντεον Κλάιν που μεταφέρθηκε εκεί λίγο μετά τα είκοσι. Ο Κλάιν είχε γεννηθεί το 1919 στη Μοραβία και σπούδασε πιάνο και σύνθεση με τον Βίλεμ Κουρτς και τον Αλόις Χάμπα. Χαρισματικός μουσικός με ιδιαίτερη άνεση στις εναρμονίσεις και τις διασκευές παραδοσιακών τραγουδιών. Επίσης γνωστός για τα μαδριγάλια του, τη Φαντασία και Φούγκα για κουαρτέτο εγχόρδων, αλλά και την περίφημη Σονάτα του για πιάνο, έργα με επιρροές από τους Άλμπαν Μπεργκ και Λέος Γιάνατσεκ.
Τελευταίο έργο του είναι το "Τρίο Εγχόρδων" για βιολί, βιόλα και τσέλο, που γράφτηκε εννέα μέρες πριν από την απέλασή του στο κολαστήριο του Άουσβιτς.
Το έργο αποτελεί αφιέρωμα του συνθέτη στη μουσική της πατρίδας του Μοραβίας, με αρκετές παραλλαγές, ιδιαίτερα εμφανείς στη δεύτερη κίνηση, πάνω σε λαϊκά Μοραβικά τραγούδια. Για μένα από τις πιο συγκινητικές δημιουργίες από το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς είναι η καλλιτεχνική φλόγα ενός πολυτάλαντου, και πολλά υποσχόμενου νέου λίγο πριν βρει το θάνατο στους θαλάμους αερίων ή με οποιονδήποτε άλλο φρικτό τρόπο, αφού πέθανε κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες. Λίγο πριν φύγει από την Τερεζίν εμπιστεύτηκε τα χειρόγραφά του σε μια φίλη του κι εκείνη τα παρέδωσε μετά τον πόλεμο στην αδερφή του.
Gideon Klein : "String Trio" I: Allegro II: Lento III: Molto vivace
Σας ευχαριστώ πολύ, κ.Αγγελοπούλου!Κάποιοι ήρωες γεννήθηκαν ασήμαντοι και μεγαλούργησαν όταν τους κάλεσε η μοίρα, όμως ήρωες ήταν και κείνοι που πολέμησαν μέσα από την Τέχνη τους την βαναυσότητα του πολέμου και προσπάθησαν να κρατήσουν άσβεστο το χαμόγελο στα χείλη και την ελπίδα στην ψυχή!
