"Το Συμπόσιο του Βαλτάσαρ": η βιβλική ιστορία από τη ζωγραφική του Ρέμπραντ έως τη λόγια μουσική...

 

"Belshazzar's Feast", Rembrandt

Πολλοί υποστηρίζουν πως το έργο με το οποίο ο Ρέμπραντ καθιερώθηκε ως μπαρόκ ζωγράφος ιστορικών θεμάτων είναι το "Συμπόσιο του Βαλτάσαρ". Το φιλοτέχνησε γύρω στο 1635 και η έμπνευση αντλήθηκε από την Παλαιά Διαθήκη και την αφήγηση στο Βιβλίο του Δανιήλ (ε', 1-7).

Ο Βαλτάσαρ οργανώνει ένα πολυτελές γεύμα και θέλοντας να τιμήσει τους καλεσμένους του, χρησιμοποιεί ιερά αντικείμενα που είχαν μεταφερθεί από τον Ναό του Σολομώντα. Η πράξη αυτή θεωρείται προσβολή προς το θείο:

"Εφεραν τα ιερά χρυσά και αργυρά σκεύη, τα οποία είχε πάρει από τον ναόν του Θεού του εν Ιερουσαλήμ. Με τα ιερά αυτά σκεύη έπινον ο βασιλεύς, οι μεγιστάνες του, αι παλλακίδαι του και αι γυναίκες του. Επιναν τον οίνον και υμνολογούσαν τους ειδωλικούς θεούς των.
Αίφνης κατά την ώρα εκείνη εβγήκαν δάκτυλοι χειρός ανθρώπου και έγραφαν απέναντι της λυχνίας επάνω στο αμμοκονίαμα του τοίχου του βασιλικού ανακτόρου. Ο βασιλεύς έβλεπε τον καρπό της χειρός να γράφει..."

(pinterest)

Η μυστηριώδης επιγραφή ήταν:

"Mene, Tekel, Peres"

Κανείς από τους σοφούς του βασιλείου δεν μπορεί να εξηγήσει το αινιγματικό μήνυμα. Μόνο ο προφήτης Δανιήλ αποκαλύπτει στον Βαλτάσαρ το νόημά του: "Εμετρήθης, εζυγίσθης και ευρέθης ελλιπής". Η επιγραφή προαναγγέλλει ότι οι ημέρες της εξουσίας του εξαντλούνται και ότι το βασίλειό του θα κομματιαστεί και θα παραδοθεί στους Μήδους και στους Πέρσες.

Ο Ρέμπραντ επιλέγει να παρουσιάσει ακριβώς τη στιγμή της αναστάτωσης, αποδίδοντας με έντονο τρόπο τον φόβο και την έκπληξη των παρευρισκομένων. Το φως συγκεντρώνεται στα πρόσωπα, στις κινήσεις των μορφών και κυρίως στην παράξενη επιγραφή, δημιουργώντας έντονη αντίθεση με τα πιο σκοτεινά σημεία της σύνθεσης. Οι θερμές και πλούσιες αποχρώσεις των ενδυμάτων και των αντικειμένων ενισχύουν την αίσθηση πολυτέλειας, ενώ το παιχνίδι ανάμεσα σε φως και σκιά προσδίδει στο έργο μυστήριο και δραματική ένταση.

Το έργο, που σήμερα εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ικανότητας του Ρέμπραντ να συνδυάζει αφήγηση, συναίσθημα και εντυπωσιακή χρήση του φωτός. 

Στη Μουσική:

Το επεισόδιο του Βαλτάσαρ, με τη δραματική του ατμόσφαιρα, τη μυστηριώδη επιγραφή και την προαναγγελία της πτώσης της Βαβυλώνας, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης και για σημαντικούς συνθέτες. Η βιβλική αφήγηση πέρασε έτσι από τη ζωγραφική στη μουσική, δίνοντας αφορμή για τη δημιουργία έργων διαφορετικών εποχών και μουσικών μορφών.

Σήμερα θα ακούσουμε τέσσερις δημιουργίες που αντλούν την έμπνευσή τους από την ιστορία του Βαλτάσαρ.


1. Georg Friedrich Händel / Belshazzar ΗWV. 61

Το 1744, περίοδος που σηματοδοτεί την κορύφωση  της δημιουργικής ζωής του Χαίντελ, ο συνθέτης ολοκλήρωσε το ορατόριο του "Belshazzar", που παρουσιάστηκε στο King's Theatre του Λονδίνου . Το λιμπρέτο διευρύνει την αφήγηση με στοιχεία -εκτός του Βιβλίου του Δανιήλ- από τις προφητείες του Ιερεμία και του Ησαΐα, καθώς και από την "Κύρου Παιδεία" του ιστορικού, Ξενοφώντα. Έτσι, η ιστορία του Βαλτάσαρ συνδέεται με την κατάκτηση της Βαβυλώνας από τον Κύρο Β΄ και με την απελευθέρωση των Εβραίων.

Στην Α΄ Πράξη μεταφερόμαστε στο παλάτι του Βαλτάσαρ, όπου ο βασιλιάς γιορτάζει τη γιορτή του Σησάχ, πίνοντας άφθονο κρασί και παρασυρόμενος από το κλίμα της γιορτής. Μέσα στην ατμόσφαιρα αυτή διατάζει να του φέρουν τα ιερά σκεύη που είχαν μεταφερθεί από τον Ναό της Ιερουσαλήμ. Η μητέρα του τρομοκρατείται μπροστά σε μια τόσο σοβαρή ιεροσυλία, ενώ οι Εβραίοι προσπαθούν να τον αποτρέψουν από τη βεβήλωση των ιερών αντικειμένων.

Ακολουθεί το χορωδιακό των Ιουδαίων "Recall, O king, thy rash command!-Θυμήσου, βασιλιά, την απερίσκεπτη προσταγή σου!"

Ο ίδιος ο Χαίντελ είχε εκφράσει στον λιμπρετίστα του τον ενθουσιασμό του για το κείμενο, το οποίο χαρακτήρισε "ευγενές, μεγαλοπρεπές και ασυνήθιστο". Τόνιζε ιδιαίτερα ότι του προσέφερε "πολλές ιδέες για σημαντικά χορωδιακά έργα, με έντονες μεταξύ τους αντιθέσεις, ώστε να διαφοροποιούνται μουσικά οι Εβραίοι, από τους Βαβυλώνιους και του Πέρσες"
Έτσι, οι Βαβυλώνιοι παρουσιάζονται μέσα από μουσική γλώσσα εξωστρεφή, λαμπερή και γεμάτη κίνηση, που αντανακλά τον εορταστικό χαρακτήρα της ζωής τους και την προσήλωσή τους στις απολαύσεις. Αντίθετα, η μουσική των Ιουδαίων(που θα ακούσουμε) χαρακτηρίζεται από σοβαρότητα και εσωτερικότητα. Οι μελωδίες τους έχουν βαρύτητα, ευγένεια και αξιοπρέπεια, εκφράζοντας έναν λαό που βρίσκεται σε κατάσταση υποταγής μεν, αλλά διατηρεί την πίστη και την πνευματική του δύναμη, δε.

2. Robert Schumann / Belsatzar, Op. 57

"Ήταν η νύχτα μαύρη,

μεσάνυχτα σχεδόν

σε μια βουβή ησυχία

κοιμάται η Βαβυλών.

Μόνο ψηλά στις σάλες

του βασιλιά, οι πυρσοί

σκορπούν γενναία το φως τους,

γλεντούν οι αυλικοί.

Εκεί ψηλά στου θρόνου

το δώμα το χρυσό,

δείπνο ο Βαλτάσαρ δίνει

λαμπρό, βασιλικό.

[...]

Έπαρση τον κεντάει,

αλαζονεία σκληρή,

και προς τα θεία υψώνει

αμαρτωλή κραυγή.

Και ο Βαλτάσαρ φέρνει

με χέρι βέβηλο

ένα ιερό ποτήρι

στο στόμα ξέχειλο.

[...]

Χέρι που γράφει επάνω

στον τοίχο τον λευκό

γράμματα φλογισμένα 

χέρι αερικό.

Ο βασιλιάς σαν το 'δε

του θόλωσε η ματιά,

λυγούν τα γόνατά του,

η όψη του ωχριά.

Ξέπνοοι μένουν γύρω

οι άρχοντες στη σειρά,

κι όλοι αποσβολωμένοι

δεν βγάζουνε μιλιά.

Προστάζουν να 'ρθουν μάγοι,

εξηγητές, ιερείς,

όμως κανείς δεν βγάζει

το νόημα της γραφής"

("Βαλτάσαρ", Χάινριχ Χάινε, μτφ. Κ.Κουτσουρέλης)

(dfg-viewer)

Από τη βιβλική ιστορία που είχε διδαχτεί στο σχολείο, εμπνεύστηκε το παραπάνω ποίημα ο γερμανός Χάινριχ Χάινε όντας ακόμη νεαρός. Αργότερα εντάχθηκε στον πρώτο κύκλο ποιημάτων του με τίτλο "Νεανικά Βάσανα". Το ποίημα έγινε τόσο δημοφιλές που αργότερα, το 1840, ο Ρόμπερτ Σούμαν το μελοποίησε, μετατρέποντάς το σε κλασική ρομαντική μπαλάντα.

Η σύνθεση χαρακτηρίζεται από συνεχή, δραματική εξέλιξη της μουσικής που ακολουθεί βήμα-βήμα την πλοκή, χωρίς επαναλαμβανόμενες μελωδίες. Ξεκινά με μια σκοτεινή εισαγωγή στο πιάνο που περιγράφει τη νύχτα στη Βαβυλώνα, για να δώσει γρήγορα τη θέση της στον έντονο ρυθμό μιας αλαζονικής γιορτής.
Η μουσική κλιμακώνεται σ' ένα τρομακτικό αποκορύφωμα τη στιγμή της βλασφημίας του βασιλιά, αλλά "παγώνει" αμέσως μετά με απότομες παύσεις και χαμηλές νότες, αποδίδοντας το δέος μπροστά στο πύρινο χέρι.
Τέλος, η μπαλάντα κλείνει με μια χαμηλόφωνη, ψιθυριστή απαγγελία που ανακοινώνει τη δολοφονία του Βαλτάσαρ, σφραγίζοντας το έργο με την αίσθηση της θείας δίκης...

Schumann: "Belsatzar, Op. 57"

3. Gioachino Rossini / La caduta di Baldassare

Η όπερα "Ciro in Babilonia, ossia La caduta di Baldassare - Ο Κύρος στη Βαβυλώνα ή Η πτώση του Βαλτάσαρ" του Τζοακίνο Ροσσίνι πρωτοπαρουσιάστηκε το 1812, κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής, σε μια εποχή κατά την οποία ήταν συνηθισμένο τα ιταλικά θέατρα να παρουσιάζουν έργα με θέματα αντλημένα από τη Βίβλο. Η πλοκή επικεντρώνεται στα γεγονότα που συνδέονται με την εισβολή του Πέρση βασιλιά, Κύρου στη Βαβυλώνα.

Στη Β΄ Πράξη παρουσιάζεται το περίφημο Συμπόσιο του Βαλτάσαρ. Μετά τη βλάσφημη χρήση των ιερών σκευών, η μουσική οδηγείται σε κορύφωση. Στην παρτιτούρα του Ροσσίνι, η σκηνική οδηγία περιγράφει με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο το υπερφυσικό γεγονός: "Ανάμεσα στις βροντές και τις αστραπές εμφανίζεται ένα χέρι, το οποίο χαράζει στον τοίχο με πύρινα γράμματα. Οι καλεσμένοι στέκουν σε στάση θλιβερής κατάπληξης."

Μετά την προφητεία του Δανιήλ, που κλήθηκε για να ερμηνεύσει την επιγραφή, ακολουθεί η άρια του Βαλτάσαρ, στην οποία ο βασιλιάς εκφράζει τον φόβο, την ενοχή και την αγωνία του μπροστά στην επικείμενη καταστροφή:

"Misero me, che intesi!.. E tanto irato

meco fia dunque il Ciel..."

"Δυστυχία μου, τι άκουσα! Κι είναι τόσο οργισμένος

μαζί μου ο Ουρανός, ώστε απειλεί

να σκορπίσει ανάμεσά μας φοβερό πένθος;

Ποιο παγωμένο χέρι με κάνει να ανατριχιάζω

και μου σφίγγει την ψυχή! Το βήμα μου τρέμει...

Μάταια αναζητώ μέσα μου το θάρρος που είχα κάποτε...

Ω, τύψεις της καρδιάς! Ω, χέρι! Ω, μοίρα!

Ποια σκληρή, ποια θλιβερή τύχη

γεμίζει την καρδιά μου με βαθιά οδύνη!

Σκέφτομαι τα παιδιά μου, το βασίλειο, τον θρόνο,

και δεν βλέπω γύρω μου παρά μόνο τρόμο!

Μπροστά στο φρικτό και τρομερό θέαμα

τρέμω, παγώνω και φοβάμαι·

η ψυχή μου υποκύπτει στο οδυνηρό μαρτύριο

και χάνεται μέσα σε τόσο τρόμο!"

Gioachino Rossini: "La caduta di Baldassare / Misero me, che intesi!"

 

4. Jean Sibelius / Belsazars gästabud, JS. 48

Βασισμένο στο 5ο κεφάλαιο του Βιβλίου του Δανιήλ είναι το θεατρικό έργο "Belsazars gästabud, JS. 4-Το Συμπόσιο του Βαλτάσαρ" του σουηδόφωνου Φινλανδού συγγραφέα Χιάλμαρ Προκόπε, για το οποίο ο Γιαν Σιμπέλιους συνέθεσε τη σκηνική μουσική το 1906. Η πρεμιέρα του έργου πραγματοποιήθηκε την ίδια χρονιά, με τον ίδιο τον συνθέτη στο πόντιουμ.

Στο θεατρικό έργο, ο Σιμπέλιους επενδύει μουσικά μια ελεύθερη δραματουργική εκδοχή της βιβλικής ιστορίας του Βαλτάσαρ. Η Εβραία Λεσχάνα έχει αναλάβει να δολοφονήσει τον βασιλιά κατά τη διάρκεια του δείπνου, ενώ η χορεύτρια Χάντρα, ερωμένη του, ανταγωνίζεται μαζί της για την εύνοιά του. Σηκώνεται και χορεύει αρχικά τον Χορό της Ζωής και στη συνέχεια τον Χορό του Θανάτου. Προηγουμένως, έχει απαιτήσει από τον Βαλτάσαρ να χρησιμοποιηθούν στη γιορτή τα ιερά σκεύη του Ναού, με αντάλλαγμα να του χορέψει, μια δραματουργική σύλληψη που θυμίζει τη "Σαλώμη" του Ρίχαρντ Στράους.

Η σκηνή παίρνει στη συνέχεια μια εφιαλτική τροπή. Ένα φίδι τυλίγεται γύρω από τον λαιμό της Χάντρα, τη δαγκώνει και τη σκοτώνει. Στο τέλος, ενώ ακούγεται και πάλι ο Χορός της Ζωής, η Λεσχάνα δολοφονεί τον Βαλτάσαρ μ' ένα στιλέτο.

Στο φιλόμουσο κοινό, ωστόσο, είναι πολύ γνωστότερη η περίφημη ορχηστρική σουίτα, Op. 51, την οποία ο Σιμπέλιους δημιούργησε το 1907, αντλώντας υλικό από τη σκηνική μουσική. Η σουίτα αποτελείται από τέσσερα μέρη:

• Ανατολίτικο Εμβατήριο 
• Μοναξιά 
• Νυχτερινό 
• Ο Χορός της Χάντρα 

Το "Νυχτερινό" είναι ορχηστρική μεταγραφή του Τραγουδιού του Εβραίου Κοριτσιού από την αρχική σκηνική εκδοχή, ενώ ο "Χορός της Χάντρας" συνδυάζει μουσικό υλικό από τον αρχικό Χορό της Ζωής και τον Χορό του Θανάτου.

Jean Sibelius: "Belsazars gästabud, JS. 48":

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του κορυφαίου Ολλανδού ζωγράφου, Ρέμπραντ. 'Εφυγε από τη ζωή πάμπτωχος και ψυχολογικά ράκος, αφήνοντας την τελευταία του πνοή στο Άμστερνταμ στις 4 Οκτωβρίου 1669 σε ηλικία 63 ετών. Η ψυχολογία του σπουδαίου καλλιτέχνη είχε κλονιστεί ανεπανόρθωτα από το βαρύ πένθος, καθώς βίωσε τους διαδοχικούς θανάτους της συζύγου του Σάσκια, της συντρόφου του, αλλά και του γιου του, μετά την απώλεια του οποίου άντεξε μόλις έναν χρόνο. Παράλληλα με την προσωπική του τραγωδία, η κακή οικονομική διαχείριση τον είχε οδηγήσει σε χρεοκοπία, αναγκάζοντάς τον να εκποιήσει το σπίτι και τα υπάρχοντά του. Εξαιτίας αυτής της απόλυτης ένδειας στην οποία περιήλθε, ο Ρέμπραντ τάφηκε τελικά σε έναν κοινό, ανώνυμο τάφο, από τον οποίο τα οστά του ανασύρθηκαν και καταστράφηκαν μερικά χρόνια αργότερα σύμφωνα με τα έθιμα της εποχής, με αποτέλεσμα να μην διασώζεται σήμερα το ακριβές σημείο της σορού του...


Μπορείτε να βρείτε και παλαιότερα κείμενα για τον Ρέμπραντ, πληκτρολογώντας το όνομά του στη γραμμή αναζήτησης.

Σιμπέλιους: ένας κύκλος τραγουδιών με λουλούδια της άνοιξης...

 

O Σιμπέλιους με τη σύζυγό του, Άινο στον κήπο τους στην Αϊνόλα

Η 21η Μαρτίου, ημέρα της εαρινής ισημερίας, φέρνει μαζί της εκείνη τη λεπτή μετατόπιση του φωτός που σηματοδοτεί την αρχή της άνοιξης. Μια υπόσχεση αναγέννησης, ισορροπίας και εσωτερικής αφύπνισης. Η φύση ξυπνά αθόρυβα και μέσα από τα πρώτα, ταπεινά άνθη της, μας υπενθυμίζει ότι η ομορφιά υπάρχει ακόμη και στα πιο απλά πλάσματα του κόσμου.

Σε αυτή τη σιωπηλή ποίηση της φύσης ανταποκρίνεται ο κύκλος "Blommor(Λουλούδια), Op. 88" του Γιαν Σιμπέλιους, βασισμένος σε ποιήματα του Johan Ludvig Runeberg. 
Εδώ, τα λουλούδια δεν αποτελούν απλά στοιχεία του τοπίου, αλλά γίνονται φορείς συναισθημάτων, μικρές εστίες ζωής που καθρεφτίζουν την ανθρώπινη ψυχή.

Με πληθωρικό λόγο, φαντασία και ευαισθησία, τα τρυφερά ποιήματα του Ρούνεμπεργκ μελοποιήθηκαν από τον Σιμπέλιους το 1917.
Ποιητής και συνθέτης επιλέγουν κυρίως αγριολούλουδα της οικογένειας της εύθραυστης ανεμώνης, μικρά, ευαίσθητα και ταπεινά άνθη που συμβολίζουν την παροδικότητα της ομορφιάς και της ζωής.

Να θυμίσουμε πως ο Σιμπέλιους αγαπούσε βαθιά τη φύση και τα φινλανδικά τοπία συχνά γίνονταν η έμπνευσή του. Ο βιογράφος του σημειώνει χαρακτηριστικά:

Σιμπέλιους: περπατώντας στους ανοιξιάτικους αγρούς

"Ο Σιμπέλιους ανταποκρίθηκε εξαιρετικά στις διαθέσεις της φύσης και στις αλλαγές των εποχών. Σάρωνε τους ουρανούς με τα κιάλια του για να παρακολουθήσει τις αγριόχηνες που πετούσαν πάνω από τη λίμνη, άκουγε το κράξιμο των γερανών και απολάμβανε τις κραυγές τους, που αντηχούσαν στις ελώδεις εκτάσεις της Αϊνόλα. Κυριευόταν από θαυμασμό για τα φθινοπωρινά χρώματα, αλλά κυρίως εκστασιαζόταν από τα χρωματικά πιτσιλίσματα που δημιουργούσαν τα αγριολούλουδα στο γήινο χαλί τις πρώτες μέρες της άνοιξης..."

1. Η μουσική διαδρομή ξεκινά με το "Blåsippan(μπλε ανεμώνη)", ένα από τα πρώτα άνθη της άνοιξης, που εμφανίζεται σαν δειλή αλλά αποφασιστική υπόσχεση ζωής.

"Όποια ευλογία έρχεται από τον ουρανό
Τη μαρτυράς εσύ στα χείλη της γης
Εσύ, πρώιμο άνθος της άνοιξης, λαμπρό!
Αποκαλύπτεις την ομορφιά της ζωής
και ψηλά στρέφεις το βλέμμα σου
με τα κυανά, σαν τ' ουρανού, μάτια σου"

2. Στο "De bägge rosorna (Τα δυο ρόδα)", η ομορφιά αποκτά δυαδικότητα -αγάπη και πάθος...αθωότητα και εμπειρία-

"Ρόδο, ναι, το άλικο ρόδο ειν' το πιο λαμπρό
στο στεφάνι των λουλουδιών
ο ουρανός δανείζεται το χρώμα του
για να στολίσει τα ύψη του.

Ομως και το λευκό έχει τη δική του χάρη
Μα τι ομορφιά, όταν τα δύο μαζί,
ανθίζοντας στα μάγουλα της αθωότητας,
αποκαλύπτουν το ένα, την ομορφιά του άλλου!"

3. ...ενώ στο "Vitsippan(Λευκή ανεμώνη)" η λευκότητα γίνεται αθωότητα και αφορμή για προειδοποίηση:

"Δες τη λευκή ανεμώνη πόσο όμορφη είναι,
μα αλίμονο, πόσο εύθραυστη!
Σχεδόν πριν την πιάσεις στα χέρια σου
πεθαίνει μέσα τους.
πρόσεχε, όμορφο κορίτσι,
μην αφήσεις, από τα χείλη του γητευτή φιλημένη,
να μαραθείς όπως αυτή"

4. Το "Sippan(Ανεμώνη ή πρίμουλα)" στέκεται διακριτικά. Ένα μικρό, εύθραυστο άνθος χωρίς αυστηρή ταυτότητα, που συνδέεται με την αφοσίωση, την υπομονή και την πίστη.

"Ανεμώνη, πρώτο λουλούδι της άνοιξης,
σε διαλέγω για να σε δώσω
σ' αυτήν που αγαπώ, σ' αυτήν που κρυώνει!
Αν σε διάλεγα, θα σ' έδινα, λέγοντας:
"Κοντά στην άκρη του χιονιού, ω κορίτσι,
Το πρώτο λουλούδι της άνοιξης βλασταίνει,
όπως στον πάγο της καρδιάς σου δίπλα,
ανθίζει η πιστή μου αγάπη
Τρέμει στο κρύο του χειμώνα,
όμως ούτε δειλιάζει, ούτε εγκαταλείπει"

5. Έπειτα, το "Törnet(Αγκάθι)", εισάγει την αναπόφευκτη σκιά, την πληγή που συνοδεύει κάποιες φορές την ομορφιά.

"Αγκάθι, αδελφικό φυτό,
τυλιγμένο στον χειμωνιάτικο πάγο, ξεχασμένο,
σκεπασμένο από αγκάθια, μισητό.
Μα σκέφτομαι: όταν έρθει η άνοιξη,
θα ξεδιπλώσεις φύλλα και ρόδα.

Κανένα άλλο φυτό στη γη
δεν είναι τόσο γλυκό όπως εσύ.

Ω, πόσοι αγκαθωτοί βλαστοί
στη φύση δεν στέκουν γυμνοί,
αλλά χρειάζονται μόνο αγάπη,
μόνο μια αχτίδα καλοσύνης,
για να ντυθούν με ρόδα
και να γεμίσουν κάθε πλάσμα, χαρά!"

Περίπατος στην εξοχή με ανθισμένες ανεμώνες μια ανοιξιάτικη μέρα

6. Και τέλος, στο "Blommans öde", η μοίρα του λουλουδιού γίνεται στοχασμός πάνω στη φθορά και την ολοκλήρωση. Η άνθηση δεν είναι, παρά ένα στάδιο σε μια κυκλική πορεία, όπου η αρχή και το τέλος συνυπάρχουν.

"Παιδί της άνοιξης,
θύμα των αναπάντεχων ανέμων,
λουλούδι, πες μου, γιατί κυλά το δάκρυ
στα τρυφερά σου μάγουλα;

"Ο ήλιος δύει,
και ακούω τη φωνή της καταιγίδας",
αποκρίνεται το τρυφερό άνθος,
κι έτσι χτυπιέται, σπάει και μαραίνεται"

Έτσι, ο κύκλος δεν περιγράφει την άνοιξη, την ερμηνεύει. Από το πρώτο δειλό άνθος έως τη συνειδητοποίηση της φθαρτότητας, ξεδιπλώνεται μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία, όπου η ευτυχία  -όπως και τα λουλούδια- είναι εύθραυστη, στιγμιαία, αλλά γι’ αυτό ακριβώς, πολύτιμη...

[Σημείωση: Οι φωτογραφίες του Σιμπέλιους, που συνοδεύουν το κείμενο, είναι από το λεύκωμα του Σαντέρι Λέβας, φινλανδού συγγραφέα και φωτογράφου, φίλου και προσωπικού γραμματέα του συνθέτη.]

Jean Sibelius: "6 Songs (Blommor) Op. 88":

Όταν ανθίζει η σουρβιά την άνοιξη...Ηχητική εικόνα από τον Σιμπέλιους...

Ένα από τα δέντρα με πλούσια ανθοφορία την άνοιξη είναι η σουρβιά της οικογένειας των ροδοειδών ... 

Συχνά αποκαλείται "δέντρο που δεν γερνάει ποτέ", καθώς δεν ψηλώνει πάρα πολύ όπως άλλα δέντρα της οικογένειας, μηλιές, αχλαδιές, κερασιές κλπ...

"Τοπίο με σουρβιές", Γιάτσεκ Μαλτσέφσκι 

Οι καρποί του στο τέλος του καλοκαιριού είναι εντυπωσιακοί, κόκκινοι σφαιρικοί, σαν μικρά μούρα, όμως περισσότερο εντυπωσιάζει η θέα του την άνοιξη, που τα μικροσκοπικά λευκά λουλούδια του, με πέντε πέταλα το καθένα και πολλά σε αριθμό, κρέμονται σε πλούσιες φούντες δημιουργώντας φαντασμαγορική εικόνα του δέντρου την Απριλιάτικη περίοδο, που βρίσκεται σε πλήρη ανθοφορία.

Στις σκανδιναβικές χώρες, το δέντρο θεωρούνταν ιερό και ονομαζόταν "βοήθεια για τον Θορ", καθώς πίστευαν ότι κάποτε έσωσε τη ζωή του θεού όταν εκείνος παρασύρθηκε σε ποτάμι που έρεε ορμητικά προς τον Άδη. Ο Θορ κατάφερε να πιαστεί από το δέντρο, που φύονταν στις όχθες του ποταμού και να σωθεί από σίγουρο πνιγμό.
Είναι επίσης δέντρο που συχνά αναφέρεται σε παραμύθια και λαϊκούς θρύλους με μαγικές ιδιότητες και πως προστατεύει από μάγια, ξωτικά, το κακό το μάτι κι ακόμα πως εγγυάται την ευημερία σε κείνον που το έχει στο περιβόλι  ή την αυλή του.

lizzieharper

Λόγω των πανέμορφων λευκών λουλουδιών του, η σουρβιά θεωρείται και "δέντρο των νεράιδων".

Σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία, όταν κάποια μέρα η οινοχόος των Ολύμπιων θεών, Ήβη γλίστρησε, έπεσε από τα χέρια της το κύπελλο με το θεϊκό νέκταρ, το οποίο πρόλαβαν και έκλεψαν οι δαίμονες. Τότε οι Θεοί έστειλαν έναν αετό να το βρει και να το φέρει πίσω. Κατά τη διάρκεια των μαχών, ο αετός τραυματίστηκε. Τα φτερά και το αίμα του έπεσαν στη γη κι έγιναν δέντρο. Ήταν η σουρβιά, με φύλλα σε σχήμα φτερού και καρπούς μικρούς και κατακόκκινους σαν σταγόνες αίματος.

"Όταν ανθίζει η σουρβιά-Kun pihlaja kukkii" τιτλοφορείται η πρώτη από τις "Πέντε συνθέσεις" του Ζαν Σιμπέλιους που δημοσιεύτηκε το 1921. 

Οι "Πέντε συνθέσεις" είναι γνωστές και ως "Δέντρα", καθώς κάθε σύνθεση έχει περιγραφικό υπότιτλο με θέμα κάποιο δέντρο.

1:Όταν ανθίζει η σουρβιά

2: Το μοναχικό έλατο

3:Η λεύκα

4:Η σημύδα

5:Η ερυθρελάτη

Ο συνθέτης εκστασιασμένος από την έκρηξη της ανθοφορίας της σουρβιάς, ένα από τα μηνύματα της φύσης για αναγέννηση κι ελπίδα δημιουργεί μια λεπτή, ανάλαφρη πιανιστική μινιατούρα, που μαρτυρά τον πρωτόγνωρο δημιουργικό οίστρο του. Μια σύνθεση που ως μπουμπούκια της άνοιξης προβάλει και βρίσκει έκφραση στα πλήκτρα που άλλοτε γαλήνια, απαλά ηχούν κι άλλοτε μ' ορμή και λάμψη οδηγούν στο εορταστικό ξέσπασμα.

Μην παραξενευτείτε αν δείτε τον τίτλο στα σουηδικά ως "När rönnen blommar". Θυμίζουμε πως ο συνθέτης γεννήθηκε σε οικογένεια που μιλούσε την σουηδική γλώσσα στο τότε ρωσικό Δουκάτο της Φινλανδίας. 

Αφεθείτε στο άκουσμα της πιανιστικής σύνθεσης, που διαπνέεται από απέριττη μελωδικότητα και έντονη λυρική διάθεση. Λεπταίσθητες φράσεις εμπλουτισμένες από αρμονίες λειτουργικές. Μετατροπές που πετυχαίνονται μέσα από μικρές επιδέξιες αντιθέσεις, ενισχύοντας τη συναισθηματική παρατήρηση στη φύση, το ονειροπόλημα σε αυτή την εαρινή έκρηξη από ματσάκια λευκολούλουδα του ιερού δέντρου. Μια πλούσια ηχητική εικόνα πλασμένη με τη μαεστρία ενός δημιουργού που αγάπησε πολύ την χώρα του και τα φινλανδικά δάση. Λάτρεψε τη φύση, που είχε πάντοτε ως μούσα και υπηρέτησε πιστά σε όλες τις συνθέσεις του...

Sibelius: "Kun pihlaja kukkii - Όταν ανθίζει η σουρβιά"

Aνεμώνη, πρώτο άνθος της άνοιξης: ο μύθος και το λυρικό τραγούδι του Σιμπέλιους...

 

Γεννήθηκε κάποτε ένας πολύ όμορφος νέος, γιός του Κινύρα και της Σμύρνας, ο Άδωνις.
Η ομορφιά του κατάφερε να μαγέψει την θεά Αφροδίτη, που δεν δίστασε να τον κρύψει σε μια λάρνακα και να τον δώσει στην θεά του κάτω κόσμου, Περσεφόνη, για να τον φυλάξει μακριά από τα βλέμματα των άλλων γυναικών. Όταν όμως κάποια στιγμή τον ζήτησε πίσω, η Περσεφόνη αρνήθηκε να τον παραδώσει θαμπωμένη και αυτή από το κάλλος του Άδωνη. Τότε η Αφροδίτη ζήτησε από τον Δία να παρέμβει. Ο Ζεύς, δίκαιος καθώς ήταν, χώρισε τον χρόνο του Άδωνη, έτσι ώστε έξι μήνες να βρίσκεται με την Αφροδίτη, και άλλους έξι με την Περσεφόνη.

Nicolas-Bernard Lépicié: "Adonis changé en anémone" 

Ως γνωστόν, η Αφροδίτη ήταν ζευγάρι με τον Άρη, το θεό του πολέμου. Η αγάπη και ο θαυμασμός της Αφροδίτης για τον Άδωνη προκάλεσε το φθόνο του θεού Άρη κι έτσι, μια μέρα, που ο Άδωνις είχε βγει για κυνήγι, ο θεός του πολέμου έστειλε έναν άγριο κάπρο να σκοτώσει τον όμορφο νέο. Ο Άδωνις λαβώθηκε θανάσιμα από τον κάπρο... Όταν η Αφροδίτη έμαθε το νέο, έκλαψε για πρώτη φορά και μόλις τα θεία της δάκρυα έβρεξαν το χώμα, αμέσως σε κείνο το σημείο ξεφύτρωσαν πανέμορφα άνθη.
Άνθη, που η ζωή τους κρατάει λίγο. Όταν ο άνεμος φυσάει κάνει τα μπουμπούκια τους ν' ανθίσουν και ύστερα ένα άλλο ανεμοφύσημα παρασέρνει τα πέταλα μακριά. 
Έτσι το λουλούδι  ονομάστηκε ανεμώνη ή ανεμολούλουδο, επειδή ο άνεμος βοηθάει την ανθοφορία του αλλά και την παρακμή του.

Ο ποιητής Βίωνας γράφοντας το μοιρολόι "ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΔΩΝΗ" αναφέρει για την γέννηση της ανεμώνης:

"….Κι η Αφροδίτη με τα μαλλιά της ξέπλεκα, στους λόγγους τριγυρνάει, μαυροντυμένη, ξέζωστη, ξυπόλητη ως διαβαίνει τη σκίζουνε και το θεϊκό της πίνουν αίμα οι βάτοι γοερά θρηνώντας λαγκαδιές περνάει, και τον Ασσύριον άντρα της κράζει, τ’ όνομά του λέει, και ξαναλέει….... Έτσι τον θρήνησε και κλαίν και οι Έρωτες μαζί της . "Μαύρη Κυθέρεια, χάθηκε, αχ, ο Άδωνς ο ωραίος". Όσο αίμα χύνει ο Άδωνης, τόσα η Παφία δάκρυα. Kι όπως στο χώμα πέφτουνε, λουλούδια γίνονται όλα. Απ’ το αίμα ρόδο φύτρωσε, απ’ τα δάκρυα η ανεμώνη…."

(Μετάφραση: Θρ. Σταύρου)

Renoir: "Anémones"

Ανεμώνες στολίζουν τα λιβάδια αυτή την εποχή, λευκές, μαβιές, κοκκινωπές είναι τα πρώτα λουλούδια στους αγρούς της άνοιξης και λαμπυρίζουν χορεύοντας στο φύσημα του ανέμου.Γι' αυτό και σε ορισμένους πολιτισμούς, οι ανεμώνες συμβολίζουν την προσμονή, καθώς είναι από τα πρώτα λουλούδια που ανθίζουν την άνοιξη. 

Ο Βρετανός βοτανολόγος Sibthorp αντικρίζοντας αυτή την εικόνα στον Παρνασσό, απέδωσε το όνομα του λουλουδιού ως "ρόδο του ανέμου"(Wind Rose).
Οι σουηδοί ονομάζουν την ανεμώνη "Sippan" και ο σκανδιναυός ποιητής  Γιόχαν Λούντβιχ Ρούνεμπεργκ γράφει για το όμορφο και εύθραυστο αγριολούλουδο στα "Λυρικά του Ποιήματα":

"Ανεμώνη, πρώτο λουλούδι της άνοιξης,

σε διαλέγω για να σε δώσω

σ' αυτήν που αγαπώ, σ' αυτήν που κρυώνει!

Αν σε διάλεγα, θα σ' έδινα, λέγοντας:

"Κοντά στην άκρη του χιονιού, ω κορίτσι,

Το πρώτο λουλούδι της άνοιξης βλασταίνει,

όπως στον πάγο της καρδιάς σου δίπλα,

ανθίζει η πιστή μου αγάπη

Τρέμει στο κρύο του χειμώνα,
όμως ούτε δειλιάζει, ούτε εγκαταλείπει"
(απόδοση δική μου)

Πληθωρικός λόγος, με φαντασία και αισθαντικότητα το τρυφερό ποίημα του Ρούνεμπεργκ μελοποιήθηκε από τον Γιαν Σιμπέλιους το 1917 και συμπεριλήφθηκε στα "Six Songs" του, ένα σύνολο για φωνή και πιάνο, με ποιήματα που αναφέρονται σε λουλούδια.

Nα θυμίσουμε πως ο Σιμπέλιους αγαπούσε πολύ τη φύση και το φινλανδικό τοπίο συχνά χρησίμευε ως έμπνευση για τη μουσική του. Ο βιογράφος του, Tawaststjerna, αναφέρει χαρακτηριστικά:

"Ο Σιμπέλιους ανταποκρίθηκε εξαιρετικά στις διαθέσεις της φύσης και στις αλλαγές των εποχών. "Σάρωνε" τους ουρανούς με τα κιάλια του να παρακολουθεί τις αγριόχηνες που πετούσαν πάνω από τη λίμνη, άκουγε το κράξιμο των γερανών και απολάμβανε τις κραυγές, που αντηχούσαν στην ελώδη έκταση στην Αϊνόλα. Κυριεύονταν από απέραντο θαυμασμό για τα φθινοπωρινά χρώματα, όμως κυρίως εκστασιαζόταν από τα χρωματικά πιτσιλίσματα που δημιουργούσαν τα αγριολούλουδα στο γήινο χαλί τις αρχές της άνοιξης..."

Σύντομο σε διάρκεια το ληντ του Σιμπέλιους με ήρεμη μελωδική κίνηση και ομαλή ρυθμική ροή ηχεί με απαλότητα, ενώ η λεπταίσθητη πιανιστική συνοδεία αποδίδεται ταιριαστά στη λεκτική περιγραφή της χρωματιστής φύσης και συναισθημάτων που δημιουργεί.

Sibelius: "Six Songs, Νo. 4: Sippan-Ανεμώνη"

Ερμηνεύει η Anne Sofie von Otter

Φόρος τιμής στον Σιμπέλιους με το "Τραγούδι του Μάγου"...

 

"O Bάιναμόινεν παίζει κάντελε", Robert Wilhelm Ekman

Ο Γιαν ή Ζαν Σιμπέλιους γεννήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου του 1865 στην πόλη Χεμινλίνα της Φινλανδίας. Οι γονείς του είχαν σουηδική καταγωγή και επηρεασμένος από τον γαλλομαθή θείο του, ήθελε να τον φωνάζουν με τη γαλλική εκδοχή του ονόματός του,  Ζαν. Μικρό αγόρι ακόμη ξεκίνησε να μαθαίνει βιολί, με τις επιδόσεις του στη μουσική να είναι ξεχωριστές...

Αρχικά γράφτηκε στη Νομική σχολή, που όμως εγκατέλειψε γρήγορα για να αφοσιωθεί στη μουσική. Μετά το Ελσίνκι οι μουσικές σπουδές του συνεχίστηκαν στο Βερολίνο και στη Βιέννη. Στο Πανεπιστήμιο ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τους μύθους της πατρίδας του και συγκεκριμένα με το εθνικό έπος "Καλεβάλα" το οποίο θα αποτελέσει μόνιμη έμπνευσή του σε όλη την διάρκεια της συνθετικής πορείας του.

"Ο Βάιναμόινεν κουρδίζει το κάντελε",
Johan Zacharias Blackstadius

Το Φινλανδικό έπος "Καλεβάλα", ένα από τα σπουδαιότερα έργα της λογοτεχνίας της χώρας,  που στη γλώσσα τους σημαίνει: "Γη του Κάλεβα" ξετυλίγεται σε 50 runot(έμμετρα ποιήματα) και περίπου 23.000 στίχους. 

Έχει βασικό ήρωά του μια σαμανιστική ύπαρξη, τον Βάιναμόϊνεν.
Πρόκειται για ιερέα και μάγο, που το όνομά του προέρχεται από τη λέξη "vaina" που σημαίνει "βαθύ ποτάμι". 

Σύμφωνα με το μύθο ήταν γιος της παρθένας του Αέρα και συνέβαλε στη δημιουργία του κόσμου με την μαγική δύναμη των τραγουδιών και της μουσικής του.  
Από οστά ενός γιγάντιου κήτους και τα μαλλιά ενός νεαρού κοριτσιού είχε φτιάξει ένα πεντάχορδο μουσικό όργανο με μαγικές ιδιότητες, το κάντελε, που μέχρι σήμερα θεωρείται εθνικό μουσικό όργανο της Φινλανδίας.

"Ο Βάιναμόινεν συγκινεί με τη μουσική του"
Pekka Halonen

Σαν τον μυθικό Ορφέα της ελληνικής αρχαιότητας, ο Βάιναμόϊνεν είχε ένα ασύγκριτο χάρισμα. Παίζοντας κάντελε μάγευε όλα τα έμψυχα και άψυχα όντα της πλάσης και τούς ασκούσε απίστευτη γοητεία.
"Όλοι οι άνθρωποι, όταν τον άκουγαν φορτίζονταν συναισθηματικά, συγκινούνταν, δάκρυζαν και οι καρδιές τους έλιωναν σαν κεράκι".
Ακόμη και ο ίδιος ο Βάιναμόϊνεν έκλαιγε κάποιες φορές σαγηνευμένος από την γλυκύτητα της μουσικής του.

Ο μύθος λέει ότι κάποτε που έπαιζε στην ακροθαλασσιά συγκινήθηκε τόσο, που άρχισε να κλαίει γοερά. Τα δάκρυά του "μεγαλύτερα κι από βατόμουρα" έτρεχαν ακατάπαυστα και βυθίζονταν στα καθαρά νερά της καταγάλανης θάλασσας. Τότε, ένα γλαροπούλι που άκουγε το τραγούδι του κι αυτό, πεταρίζοντας από ευφορία βούτηξε για να ανασύρει τα δάκρυά του, που είχαν μεταμορφωθεί σε αστραφτερά μαργαριτάρια...

Σε αυτό το επεισόδιο από την Καλεβάλα βασίζεται η μουσική έμπνευση της αμερικανοσκοτσέζας συνθέτιδας, Thea Musgrave με τίτλο: "The  Song of the Enchanter -Το Τραγούδι του Μάγου".

Πρόκειται για μικρής διάρκειας σύνθεση, που γράφτηκε το 1990, μετά από ανάθεση της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Ελσίνκι στη δημιουργό, προς τιμήν της 125ης επετείου από τη γέννηση του Γιαν Σιμπέλιους.

Thea Musgrave
(musicweb)

Η γεννημένη στο Εδιμβούργο συνθέτις και μαθήτρια των Νάντιας Μπουλανζέ και Άαρον Κόπλαντ με την "παραστατική"  μουσική της μαρτυρά τη σπάνια ικανότητά της να παρασύρει τον ακροατή στον πολύπλευρα περιγραφικό μουσικό της κόσμο.

Δεν επαινέθηκε τυχαία από τους κριτικούς για τις πλούσιες αρμονίες, τις εμπνευσμένες μελωδικές ιδέες, την υφολογική, δομική και μορφολογική σαφήνεια, καθώς και για το "Strauss-ιανό" ύφος της στην ενορχήστρωση.

Δεν χρειάζεται να έχει κανείς έμπειρο αυτί για να διακρίνει κατά την ακρόαση, τις λεπτές ηχοχρωματικά μουσικές φράσεις της Μασγκρέιβ. Να διακρίνει τα μοτίβα που πλάθουν τη σαγηνευτική ατμόσφαιρα, που δημιουργεί η γλυκύτητα της μουσικής του Βάιναμόινεν, του εφάμιλλου των θεών μάγου, εκτελεστή μελωδιών που ηχούν ως υπέρτατα μυστήρια...

Το "Τραγούδι του μάγου - Αφιέρωμα στον Σιμπέλιους" είναι ορχηστρική μουσική απαράμιλλης ομορφιάς και ποιητικότητας, που εντυπωσιάζει με το χρωματικό πλούτο της, ενώ εκπλήσσει η πρωτοτυπία της ιμπρεσιονιστικής παλέτας της δημιουργού. Μια μινιατουρίστικη σύνθεση που μάς θυμίζε4ι τη σπουδαία άποψη του Σιμππέλιους για την τέχνη που υπηρέτησε με τόση αφοσίωση: "Η μουσική ξεκινά εκεί που τελειώνουν οι δυνατότητες της γλώσσας. Γι' αυτό γράφω μουσική..."

Το ακούμε από την Helsinki Philharmonic Orchestra, που έκανε και την ανάθεση του έργου.

Thea Musgrave: " Hommage à Sibelius - Song of the Enchanter"

Σιμπέλιους: στην παρτιτούρα του η Ηχώ και το μιμητικό της παιχνίδι...

 

"Ο Δάφνις διηγείται στη Χλόη την ιστορία της Ηχούς και του Πάνα", Francois Boucher

"Echo", Alexandre Cabanel 

"Νύμφες, αγάπη μου, είναι πολλές: Μελικές, Δρυάδες και Έλειες· όλες όμορφες, όλες τραγουδίστρες· και μια απ' αυτές εγέννησε κόρη την Ηχώ.

Θνητή, επειδή ήταν από πατέρα θνητό· όμορφη, επειδή ήταν από μητέρα όμορφη.

Την αναθρέφουνε λοιπόν οι Νύμφες και τη μαθαίνουν οι Μούσες να παίζει το σουραύλι και να λέει με τη λύρα και την κιθάρα κάθε τραγούδι, ως που άμα ήτανε στον ανθό της παρθενιάς της, εχόρευε μαζί με τις Νύμφες, ετραγουδούσε μαζί με τις Μούσες· τους αρσενικούς όμως τους απόφευγε όλους και ανθρώπους και θεούς.

Ο Πάνας θυμώνει με την κόρη, γιατί της εζήλεψε το τραγούδι και δεν απόλαψε την ομορφιά της. Και κάνει τρελούς τους βοσκούς και τους γιδάρηδες.

Κ' εκείνοι σαν σκυλιά ή σαν λύκοι την κατακομματιάζουν και σκορπούνε στη γης τα κομμάτια της, που ακόμα τραγουδούσαν.

Κ' η γης για χατήρι των Νυμφών έκρυψεν όλα τα κομμάτια κ' εφύλαξε τη μουσική και με τη θέληση των Μουσώνε βγάνει φωνή και τα μιμιέται όλα..."

(Δάφνις και Χλόη", Λόγγος, Βιβ.3ο)

Ο Λέσβιος αρχαίος συγγραφέας του 3ου αι μ. Χ, Λόγγος στο βουκολικό του μυθιστόρημα "Δάφνις και Χλόη" μεταφέρει το μύθο της Ηχούς.
Η όμορφη κοπέλα με τη μελίρρυτη φωνή απέρριψε -αδιαφορώντας για τη θεϊκή του καταγωγή- τον έρωτα του Πάνα, θεού των βοσκών και των κοπαδιών. 
Έτσι εκείνος ξεσήκωσε τους βοσκούς, οι οποίοι επιτέθηκαν και διαμέλησαν την Ηχώ μέχρι που το μόνο που έμεινε ήταν ο ήχος της γλυκιάς φωνής της μέσα στο δάσος.
Η Γαία "δέχτηκε"  τα μέλη της, όμως επέτρεψε να διατηρηθεί η δύναμη του τραγουδιού της. 

Αυτός ο αρχέγονος μύθος της φωνής που χάνεται αλλά συνεχίζει να υπάρχει, μεταμορφώνεται σε μουσική από τον Ζαν Σιμπέλιους, τον εθνικό συνθέτη της Φινλανδίας και έναν από τους σπουδαιότερους δημιουργούς του ύστερου ρομαντισμού. Ο Σιμπέλιους είχε βαθιά αγάπη για τη μυθολογία, τη φινλανδική, την ελληνική, κάθε παράδοση όπου άνθρωποι και πνεύματα της φύσης συνυπάρχουν. Στους μύθους έβρισκε μια ηχητική καταγωγή, μια αρχική πηγή απ’ όπου γεννιέται η μουσική του: αυστηρή, αλλά γεμάτη εσωτερική ζωή· φωτεινή, αλλά ριζωμένη στο μυστήριο.

Το 1906, προκειμένου να συγκεντρωθούν χρήματα για την κατασκευή του νέου Music Hall στο Ελσίνκι, ο Σιμπέλιους, ανεπιτήδευτος αλλά βαθιά παθιασμένος υπερασπιστής της μουσικής ζωής της χώρας του συμμετέχει στη λαχειοφόρο αγορά με το σύντομο συμφωνικό του ποίημα "Pan and Echo", σε Φα μείζονα. Το έργο αυτό, αν και λιγότερο γνωστό από τα μνημειώδη συμφωνικά του, αποτελεί ένα μικρό κόσμημα της δημιουργίας του, λεπτό, ατμοσφαιρικό, αισθαντικό, σχεδόν σαν μια κινηματογραφική βινιέτα της ελληνικής μυθολογίας.

Πρόκειται ουσιαστικά για ένα χορευτικό ιντερμέτζο, γραμμένο για να συνοδεύσει θεατρικό ταμπλώ σχετικό με τον μύθο. Η μουσική του είναι λακωνική αλλά ποιητική. Με χαρακτηριστική σιμπελική γραφή, ο συνθέτης χρησιμοποιεί ηχοχρωματικές ανταπαντήσεις, μικρές επαναλήψεις φράσεων και μοτίβων που φαίνονται να ξεπηδούν, να απομακρύνονται και να επιστρέφουν σαν ακουστικές ανταύγειες μέσα σε δάσος. Η "Ηχώ" του Σιμπέλιους δεν είναι θορυβώδης, είναι μια ντροπαλή, διάφανη παρουσία, μια υποψία ήχου που αναπνέει ανάμεσα στα όργανα και διαχέεται μέσα από λεπτές γραμμές των ξύλινων πνευστών και από τα ανάλαφρα βήματα των εγχόρδων.

Το έργο έχει και μια σχεδόν σκηνογραφική ποιότητα: αισθάνεται κανείς το βουκολικό τοπίο, την αγριότητα του Πάνα, την θλιμμένη επιμονή της φωνής που επέζησε χωρίς σώμα. Είναι ένα από τα πιο ποιητικά παραδείγματα της ικανότητας του Σιμπέλιους να μετασχηματίζει τον μύθο σε εσωτερική εικόνα, όχι σε εξωτερική περιγραφή.

Αργότερα, ο ίδιος ο συνθέτης πραγματοποίησε μεταγραφή του έργου για πιάνο, η οποία εκδόθηκε ως τρίτο μέρος των "Dance Intermezzo". Στην πιανιστική εκδοχή, το έργο αποκτά πιο διάφανη μορφή, το πιάνο, με τη δυνατότητα του να δημιουργεί διαδοχικές ηχητικές σκιές, αναδεικνύει ακόμη περισσότερο το παιχνίδι της ηχούς και την ποιητική της διαφάνεια. Εκεί, ο μύθος μοιάζει να επιστρέφει στην αρχική του ουσία: την άυλη φωνή που επιμένει να υπάρχει.

Sibelius: "Pan and Echo, Tanz-Intermezzo No. 3, Op 53a":

H πιανιστική εκδοχή: 

Μέρος του κειμένου δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό: iporta.gr

Η Φινλανδική Ημέρα Ποίησης, ο Σιμπέλιους και η Καντάτα της Γης ...

 

"Portrait of Eino Leino", Akseli Gallen-Kallela

"Γιορτή της Ποίησης και του Καλοκαιριού", η 6η Ιουλίου για τους Φινλανδούς, καθιερώθηκε την ημέρα γενεθλίων του Eino Leino (6 Ιουλίου 1878), του εθνικού ποιητή της χώρας και από τους  πρωτοπόρους της φινλανδικής ποίησης.
Είναι ο πιο πολυδιαβασμένος ποιητής στη Φινλανδίας, καθώς στα ποιήματά του υμνείται η αγάπη για τη φύση και η φιλοπατρία. Ο Λέινο συνδυάζοντας την παράδοση και τα στοιχεία των λαϊκών τραγουδιών με μοντέρνες τεχνικές έκφρασης κατάφερε να αγγίξει τις καρδιές των συμπατριωτών του και επαινέθηκε από τους κριτικούς. Το πρώτο του ποίημα παρουσίασε στην ηλικία των δώδεκα, ενώ με τον αδερφό του ίδρυσαν  λογοτεχνικό περιοδικό. Στις ποιητικές συλλογές του χρησιμοποιεί εκτενώς τη φινλανδική μυθολογία και λαογραφία  και επινόησε τον όρο "εθνικός νεορομαντισμός" για να χαρακτηρίσει τα έργα νεαρών ταλαντούχων Φινλανδών καλλιτεχνών, όπως ο ζωγράφος Akseli Gallen-Kallela, αλλά και ο συνθέτης Jean Sibelius.
Ο ποιητής εμπνεύστηκε από το έπος Καλέβαλα, στοιχείο που τον συνδέει με τον Σιμπέλιους.

Παράλληλα με την ποίηση ασχολήθηκε και με άλλα είδη, θέατρο, δοκίμιο, μετάφραση και κριτική. Πάντα όμως η ποίηση ήταν για τον Λέινο σημείο αναφοράς.

"Γη! είσαι μια ισχυρή παλλόμενη φλέβα,

ανθισμένο χωράφι,

αρνί μαλλιαρό και θηρίο που τρέχει,

ο πατριάρχης Pello* και ο γνωστός Tuonen**,

θεότητα των σιτηρών, φύλακας των καλλιεργειών

άρχοντας των κακών και των καλών.

Γη! άφησε το κάντελε***  να ηχήσει τους επαίνους

το Φινλανδικο τραγούδι του θέρους 

στο άρωμα της μεσοκαλόκαιρης σημύδας και της τσαπουρνιάς,

Ας χαρούμε πλουσιοπάροχα,

αφήνοντας τις έννοιες,

τώρα που η υψηλή γλώσσα της ομορφιάς, ηχεί.

Η γη γυρίζει, η Γη τα μαλλιά ανεμίζει ,

καλοκαιρινή μέρα ζοφερή,

κύματα από δέρματα χρυσά στον άνεμο,

μητρική αγκαλιά ευγενική, μητέρα τρυφερή,

που μας ζεσταίνεις

όταν τα στοιχεία του χρόνου ωριμάσουν!

Γη αιώνια, Γη αναζωογονημένη,

χιλιόστηθη Γη

ελέησέ μας στο χαρούμενο ταξίδι μας!

Κοιλάδες και βουνά ενώνονται στο τραγούδι,

καταπράσινα λιβάδια, βοσκοτόπια πλατιά 

και  κουδούνια κοπαδιών,

συνηχούν με ουράνιες σάλπιγγες

στη γιορτή του φωτός

αγία Γη, με τα ευγενικά σου αφθονίας δώρα."

(η απόδοση του ποιήματος είναι δική μου από τα αγγλικά)

* Pellon, ο θεός των καλλιεργειών και σιτηρών(στη Φινλανδική μυθολογία)

** Tuonen, η προσωποποίηση του Θανάτου 

*** κάντελε,  εθνικό μουσικό όργανο της Φινλανδίας. Ο θρύλος θέλει να το κατασκεύασε ο  ήρωας της Καλεβάλα, Βάιναμόϊνεν από οστά ενός γιγάντιου κήτους και τα μαλλιά ενός νεαρού κοριτσιού.

***

Το παραπάνω ποίημα τιτλοφορείται "Maan virsi - Τραγούδι της Γης" και αποτελεί εγκώμιο στη Φινλανδία και τη φυσική της ομορφιά. 

Το μελοποίησε ο Ζαν Σιμπέλιους τη διετία 1919-1920. Πρόκειται για έργο της ώριμης περιόδου του συνθέτη, μια ενός μέρους καντάτα για μικτή χορωδία και ορχήστρα.
Συντάχθηκε κατόπιν παραγγελίας  από τον Heikki Klemetti, διευθυντή της Φινλανδικής χορωδίας Suomen Laulu για τον εορτασμό των είκοσι χρόνων από την ίδρυσή της. 

Ο Σιμπέλιους την περίοδο σύνθεσης της καντάτας

Ο μαέστρος Κλέμετι είχε και στο παρελθόν παρουσιάσει με τη χορωδία του το τραγούδι "Sydämeni laulu-Το τραγούδι της καρδιάς μου" σε ποίηση του Αλέξις Κίβι και μουσική επίσης του Σιμπέλιους. Στόχευε λοιπόν σε μια νέα χορωδιακή επιτυχία.

Ο Σιμπέλιους -όπως καταγράφει ο ίδιος στα ημερολόγιά του- δεν ήταν και τόσο πρόθυμος με τη συνεργασία: 
"Σε καμία περίπτωση ο Κλέμετι δεν είναι "θαυμαστής" μου. Με ενοχλεί που θέλει να χρησιμοποιήσει το όνομά μου ως διακοσμητικό στοιχείο και μόνο."

Έτσι, προφασιζόμενος διάφορους λόγους ανέβαλε συνεχώς να καταπιαστεί με τη μελοποίηση του ποιήματος του Λέινο.
Από τη μεριά του ο Κλέμετι πίεζε αρκετά. Καταλάβαινε πως ο Σιμπέλιους δεν ήταν και τόσο ενθουσιασμένος με την ιδέα και η στενοχώρια του δεν κρυβόταν από τους οικείους του. Έτσι, εν αγνοία του, η σύζυγός του Άρμι επικοινώνησε με τον Σιμπέλιους, κινούμενη παρασκηνιακά. Με καλοσυνάτο τρόπο και οπλισμένη με κάθε ευγένεια, "έκαμψε" το συνθέτη ο οποίος εντελώς απροσδόκητα απάντησε: 

-"Θα προσπαθήσω, αφού μου το ζητάτε τόσο κομψά και διακριτικά.
Έχετε το λόγο μου πως εντός ολίγων ημερών ο σύζυγός σας
θα παραλάβει τη σύνθεση ολοκληρωμένη".

Πράγματι, στα τέλη Ιανουαρίου 1920 ο Κλέμετι είχε στα χέρια του την παρτιτούρα και ξεκινούσε ευθύς τις πρόβες με τους χορωδούς του.
Το "Τραγούδι της Γης" ερμηνεύτηκε στο Ελσίνκι την Κυριακή του Πάσχα στις 4 του Απρίλη με τον Κλέμετι στο πόντιουμ. Η καντάτα και η ερμηνεία της είχαν θερμή υποδοχή, παρότι σήμερα δεν ανήκει στα συχνά ακουόμενα έργα του Σιμπέλιους. Παράξενο, καθώς πρόκειται για αριστουργηματικό χορωδιακό που δεν υπολείπεται σε ποιότητα από άλλα είδη. Η διάθεση εξύμνησης της φύσης με διάσπαρτους τους λυρικούς τόνους συνδυάζεται με τον φλογερό πατριωτισμό που εστιάζει ο δημιουργός ποιητής. To χορωδιακό αποτέλεσμα ακούγεται μεταξένιο, αέρινο με αντρικές και γυναικείες φωνές να πλέκονται αριστότεχνα πατώντας σε μια χορωδιακή γραφή εκλεπτυσμένης  μουσικής ευγλωττίας, που συνδυάζεται με την πολύχρωμη -και κορυφώνοντας με ιδιαίτερες εξάρσεις-, ορχηστρική συνοδεία. 

Sibelius: "Maan virsi, Op. 95":

(Tην Ορχήστρα και Χορωδία της Εσθονίας διευθύνει ο Paavo Järvi)

Ο Eino Leino πέθανε, 10 Γενάρη 1926 σε ηλικία 47 ετών από χρόνια πάθηση στο νωτιαίο μυελό που τού προκάλεσε εγκεφαλική αιμορραγία. Η πατρίδα του αναγνωρίζοντας την προσφορά του, τον κήδεψε δημοσία δαπάνη, ενώ στην κηδεία του παρέστη ο Πρόεδρος και άλλοι πολιτικοί της χώρας.

Στον τάφο του στο Ελσίνκι έχει χαρακτεί η τελευταία στροφή από το ποίημά του: "Ύμνος στη φωτιά" :

"Σύντομος είναι ο χρόνος της ζωής για τον καθένα

Είθε ν' αποχωρούμε πάνω σε πύρινες γλώσσες

η φωτιά ας μάς σηκώσει ψηλά!

Το σώμα κάτω στο χώμα,

μα στα ουράνια ύψη το πνεύμα να οδηγείται"

Hietaniemihautausmaa

28 Φεβρουαρίου: Ημέρα "Kalevala"

 

Tρίπτυχο-Μύθοι από την Καλεβάλα", Akseli Gallen-Kallela 

Εθνικό έπος για τη Φιλανδία, ένα από τα σπουδαιότερα έργα της λογοτεχνίας της χώρας, είναι η "Καλέβαλα" που στη γλώσσα τους σημαίνει: "Γη του Κάλεβα"(Γη των ηρώων).

"O Bάιναμόινεν παίζει κάντελε"
Robert Wilhelm Ekman

Το έπος ξετυλίγεται σε 50 runot(έμμετρα ποιήματα) και περίπου 23.000 στίχους.

Βασικός ήρωας της Καλεβάλα είναι ο  Βάιναμόϊνεν, μια σαμανιστική ύπαρξη, ένας  μάγος, ιερέας, που το όνομα του προέρχεται από τη λέξη "vaina=βαθύ ποτάμι", γιος -σύμφωνα με το μύθο- της παρθένας του Αέρα, που συνέβαλε στη δημιουργία του κόσμου με την μαγική δύναμη των τραγουδιών και της μουσικής του.  Από οστά ενός γιγάντιου κήτους και τα μαλλιά ενός νεαρού κοριτσιού έφτιαξε κι εκτελούσε το κάντελε, μουσικό όργανο, που μέχρι σήμερα θεωρείται εθνικό μουσικό όργανο της Φινλανδίας.

Τελετουργίες, ξόρκια, μαγείες και διάφοροι μύθοι δημιουργίας μπλέκονται σ'αυτό το θαυμαστό Έπος της Φιλανδίας, που βοήθησε στην εθνική αφύπνιση των κατοίκων της κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα...

Γράφτηκε από τον γλωσσολόγο και λαογράφο Elias Lönnrot και πρωτοδημοσιεύτηκε σαν σήμερα 28 Φεβρουαρίου 1835 γι'αυτό και η σημερινή μέρα γιορτάζεται κάθε χρόνο ως "Ημέρα της Καλέβαλα", ημέρα του Φινλανδικού πολιτισμού. Ο Elias Lönnrot συγκέντρωσε  τους μύθους, μπαλάντες και λαϊκά άσματα στα ταξίδια του στην Καρελία από το 1828 έως το 1845.

"Ο Κουλέρβο ρωτά το σπαθί του",
Carl Eneas Sjöstrand

Ένας άλλος ήρωας  στην Καλέβαλα είναι ο Κουλέρβο, ο μόνος επιζών μετά τη σφαγή των μελών της φυλής του.
Ως παιδί βασανίζεται οικτρά, πωλείται ως σκλάβος και χλευάζεται.Δραπετεύει και αποπλανά και βιάζει μια κοπέλα, που αποδεικνύεται η χαμένη του αδερφή.
Εκείνη όταν  συνειδητοποιεί τη σχέση τους, αυτοκτονεί και ο Κουλέρβο παραφρονεί.
Επιστρέφει στην χώρα του ζητώντας εκδίκηση και καταστρέφει  τους φταίχτες χρησιμοποιώντας τις μαγικές του δυνάμεις.
Απευθυνόμενος στο σπαθί του ρωτά: "Είσαι πρόθυμο να πιείς το ένοχο αίμα μου;" και δίνει τέλος στη ζωή του, μπήγοντας το ξίφος στην κοιλιά του.

***

Ι. Πολλοί  είναι οι συνθέτες, που εμπνεύστηκαν από το έπος Καλέβαλα, με πιο γνωστό τον Ζαν Σιμπέλιους  και τα περίφημα: "Lemminkäinen Suite" και "Kullervo".

Επιλέγω -λόγω της Ημέρας- να ακούσουμε  το συμφωνικό ποίημα: "Κουλέρβο" για μεσόφωνο, βαρύτονο, χορωδία και ορχήστρα, που μετά την πρεμιέρα του είχε τεράστια επιτυχία και επέτρεψε στον συνθέτη να παντρευτεί την αγαπημένη του Άινο, καθώς απέδειξε στους δικούς της πως ασχολούμενος με τη σύνθεση μπορούσε να συντηρήσει την οικογένειά τους.

Το συμφωνικό ποίημα του Σιμπέλιους δομείται σε πέντε μέρη, καθένα από τα οποία παρουσιάζει κι ένα κομμάτι της ζωής του Kουλέρβο, μουσικά ποτισμένα την παράξενα μελαγχολική μονοτονία που υπάρχει σε όλες τις φινλανδικές μελωδίες:

1. Στην Εισαγωγή ο συνθέτης ζωγραφίζει με πλατιές πινελιές το σκοτεινό, δυσοίωνο φόντο του δράματος του Kουλέρβo. Πρόκειται για ένα Allegro moderato, που ξεκινά με ένα ζοφερό μακρινό βουητό στα έγχορδα απ' όπου ξεπηδά από τα κλαρινέτα και τα κόρνα ένα μοτίβο επίμονο, το θέμα του πεπρωμένου.

2. Τα νεανικά χρόνια του Kουλέρβo
Το μέρος ξεκινά με τα έγχορδα να παίζουν ένα μοτίβο νανουρίσματος, του οποίου ο χαλαρωτικός ρυθμός μεταλλάσσεται σε ένταση με τη μορφή της παραλλαγής. Στο μουσικό ξετύλιγμα η μελωδία του νανουρίσματος γίνεται άγρια, βάναυση και τραχιά.

3. Ο Kουλέρβo και η αδελφή του
Στο τρίτο μέρος εισέρχεται η χορωδία, που αφηγείται την ιστορία του ήρωα: "Ο Κουλέρβο, γιος του Καλέρβο, γιος ενός γέρου..." με την ορχήστρα να σκιαγραφεί τη δραματική ατμόσφαιρα.
Εδώ ακούγεται και ο αριστοτεχνικά γραμμένος "Θρήνος του Kullervo". Ένα ελεγειακής φύσης μέρος όταν αποκαλύπτεται ότι ο Κουλέρβο έχει αποπλανήσει εν αγνοία του τη χαμένη αδερφή του.

4. Ο Kουλέρβo στον πόλεμο

Μέρος σε ύφος εμβατηρίου -θυμίζει Στραβίνσκυ-, όπου ενισχύεται ο ηρωικός τόνος και η χαρούμενη διάθεση του ήρωα να ριχτεί στη μάχη σαν να επιθυμεί το θάνατο.

5. Ο θάνατος του Kουλέρβo
Το μεγαλύτερο μέρος του μουσικού υλικού αυτής της κίνησης προέρχεται από την εισαγωγή. Οι χορωδιακές φωνές ηχούν σαν ωμή κραυγή, όταν μ' ένα κρεσέντο ο Κουλέρβο ρίχνεται στο σπαθί του: "Αυτός ήταν ο θάνατος του νέου, το τέλος του ήρωα, ο θάνατος του δύσμοιρου..."

Λέγεται πως ο Σιμπέλιους  επηρεάστηκε να συνθέσει το 1892 το "Κulervo",  μετά το άκουσμα της "Ενάτης Συμφωνίας" του Μπετόβεν, γεγονός που άρεσε ιδιαίτερα στους υποστηρικτές της εθνικής ανεξαρτησίας της Φινλανδίας.

Sibelius, "Kullervo Op.7":

ΙΙ. Πριν από τον Σιμπέλιους και πρώτος από όλους τους συνθέτες που εμπνεύσθηκαν από τον Κουλέρβο ήταν το 1860 ο Φινλανδός, Filip von Schantz, που συνέθεσε την ομώνυμη ουβερτούρα "Kullervo Overture", με σκοπό να αποτελέσει την εισαγωγή όπερας που θα πραγματευόταν το θέμα του ήρωα της Καλέβαλα.
Η σύνθεση παρουσιάστηκε τη βραδιά εγκαινίων του νέου κτιρίου που στέγασε το Σουηδικό Θέατρο, στις 28 Νοεμβρίου του 1860.

Filip von Schantz: "Kullervo Overture":

"Kulervo", Akseli Gallen-Kallela 

ΙΙΙ. Δυο δεκαετίες αργότερα το 1880 ήταν ο φινλανδός, σουηδικής καταγωγής Robert Kajanus που θα συνέθετε με ποικίλες Βαγκνερικές επιρροές την επική του δημιουργία "Kulervo's Funeral March".
Το Εμβατήριο, σύνθεση υψηλής αξίας, ξεχωρίζει για την ορχηστρική του δύναμη ενώ διακρίνεται για τη χρήση φινλανδικών λαϊκών θεμάτων, που μαρτυρούν την ακτινοβολία που οι θρύλοι της Kαλέβαλα είχαν εκπέμψει στον συνθέτη, μαέστρο και ιδρυτή της Φιλαρμονικής του Ελσίνκι, Robert Kajanus...
Να θυμίσουμε ότι η τέχνη του Καγιάνους θα επηρέαζε βαθιά λίγο αργότερα και τον Σιμπέλιους και θα ήταν εκείνος που θα του αποκάλυπτε τη γοητεία του εθνικού έπους.
Eνα υπέροχο ορχηστρικό έργο του ύστερου ρομαντισμού, πλούσιας ενορχήστρωσης με μοναδικό εθνικιστικό ύφος και ηρωικό τόνο.

Robert Kajanus, "Kulervo's Funeral March, op. 3":

IV: Το συμφωνικό ποίημα "Kullervo op. 15" του φινλανδού, Leevi Madetoja θεωρείται το αριστούργημά του. Γράφτηκε το 1913 βασισμένο στον εθνικό ήρωα της Καλέβαλα. Πρόκειται για καινοτόμο δημιουργό, που στα έργα του συνδυάζεται η σοβαρότητα που χαρακτηρίζει τους Φινλανδούς με την κομψότητα της γαλλικής μουσικής σχολής. Ως προς το στυλ, ο Madetoja αν και ρομαντικός, συχνά στις συνθέσεις του διακρίνεις κλασική διαύγεια, μοτιβική ενότητα και πλούτο αποχρώσεων.
Το συμφωνικό ποίημα "Kullervo" που ενίοτε αποκαλείται "Kullervo Overture" είναι το μοναδικό έργο του Madetoja εμπνευσμένο από την Καλέβαλα. Ο ακροατής με την έναρξη αισθάνεται Τσαϊκοφσκικές επιρροές, όπου το ταραχώδες δράμα ισορροπεί με πλατιές -αφηγηματικού χαρακτήρα- μελωδίες έντονου λυρισμού. Μια παρτιτούρα αστείρευτης φαντασίας, με μελωδίες έντασης, πάθους και δραματικότητας χωρίς να υπολείπονται σε αισθητική λεπτότητα.

Leevi Madetoja: "Kullervo op. 15":