Ελεγεία στη μνήμη του Μωρίς Ραβέλ...

Aνακοίνωση του θανάτου του Ραβέλ από τον τύπο
(rarenewspapers)

Τον γνώρισε παιδί ακόμη, πρόωρο έφηβο, με τα χέρια να τρέμουν περισσότερο από συγκίνηση παρά από δέος. Ήταν το 1928, στην αμερικανική περιοδεία του Μωρίς Ραβέλ. Ο Γάλλος συνθέτης, ήδη στο απόγειο της φήμης του, στάθηκε πάνω από τις σελίδες ενός δεκατριάχρονου αγοριού από το Κλίβελαντ και είδε κάτι σπάνιο και ιδιαίτερο, μια φωνή που δεν είχε ακόμη ωριμάσει, αλλά ήξερε το μονοπάτι που ήθελε να ακολουθήσει. Ο David Diamond δεν ξέχασε ποτέ εκείνη τη ματιά, ούτε τα λόγια ενθάρρυνσης που λειτούργησαν σαν μυστική υπόσχεση ζωής, μια σιωπηλή ευλογία προς το μέλλον.

Το 1937, ο Diamond έχασε τον Ραβέλ. Και μαζί του, κάτι βαθύτερο, την αίσθηση ότι κάπου στον κόσμο υπήρχε ακόμη ένας οδηγός. Την επόμενη κιόλας μέρα που έμαθε για τον θάνατο του Γάλλου δασκάλου, κάθισε να γράψει. Δεν ήταν το καθήκον, που τον ωθούσε, αλλά η ανάγκη. Η "Ελεγεία στη μνήμη του Μωρίς Ραβέλ" γεννήθηκε σαν αυθόρμητη κραυγή. Δεν ήταν θρήνος, αλλά έκφραση εσωτερική, συγκρατημένη, ένας πειθαρχημένος πόνος. 
"Είναι μια έκφραση τρομερής απώλειας", θα πει πολλά χρόνια αργότερα ο αμερικανός συνθέτης. "Καθώς η σύνθεση άρχισε να διαμορφώνεται, σχεδόν ασυνείδητα, το άκουσα ως τελετουργικό".

Ο τάφος του Ραβέλ

Και πράγματι η Ελεγεία δεν εξελίσσεται δραματουργικά όπως ένα συμφωνικό ποίημα, κινείται κυκλικά, σαν μνήμη που επιστρέφει. Οι αρμονίες της είναι αιχμηρές, πυκνές, δημιουργώντας ένα ηχητικό πεδίο εσωτερικής έντασης. Δεν υπάρχει λυτρωτική κορύφωση. Ο πόνος δεν εκρήγνυται, παραμένει.
Η ορχήστρα λειτουργεί σαν συλλογικό σώμα πένθους. Οι μακριές, σκοτεινές γραμμές των εγχόρδων μοιάζουν με ψαλμωδία χωρίς λόγια, ενώ τα πνευστά δεν εμφανίζονται για να φωτίσουν, αλλά για να υπογραμμίσουν τη ρωγμή. Η σιωπή παίζει ρόλο ισότιμο με τον ήχο... Οι παύσεις αναπνέουν, υποδεικνύοντας πως και η μουσική χρειάζεται χρόνο για να αντέξει τον εαυτό της. Δεν είναι μουσική που ζητά να συγκινηθείς, είναι μουσική που "επιβάλλει" τη συγκίνηση με τη λιτότητά της.

Ο Diamond ζήτησε ρητά να μην υπάρξει χειροκρότημα στο τέλος.  Ο ήχος σβήνει χωρίς κάθαρση, όπως μια σκέψη που δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Δεν είναι φόρος τιμής με την παραδοσιακή έννοια...Είναι πράξη μνήμης και σεβασμού.

Όπως και άλλοι Αμερικανοί της γενιάς του, ο Diamond ταξίδεψε στο Παρίσι για να μάθει, να απομυζήσει, να μεταμορφωθεί. Εκεί, κοντά στη Νάντια Μπουλανζέ, μελέτησε τη μουσική του Ραβέλ. Η διαύγεια της φόρμας, η αυστηρότητα της γραφής, η αποφυγή κάθε περιττού συναισθηματισμού είχαν περάσει πια στο αίμα του. Η φιλία τους, που είχε ξεκινήσει χρόνια πριν, ολοκληρώθηκε μέσα από τη μνήμη και τη σύνθεση.

Η "Ελεγεία" παρουσιάστηκε το 1938 υπό τη διεύθυνση του Χάουαρντ Χάνσον. Το ιδίωμα του Diamond, μοντέρνο, τραχύ, συχνά παράφωνο, δεν ταίριαζε με τα συντηρητικά γούστα της εποχής.
-"Ντέιβιντ, γιατί πρέπει να γράφεις τόσο μοντέρνα μουσική;", τον ρώτησε ο Χάνσον. Κι όμως, τη διηύθυνε. Γιατί αναγνώρισε πίσω από τις αιχμές της μουσικής γλώσσας μια αδιαπραγμάτευτη αλήθεια, τη σοβαρότητα ενός πένθους που δεν μπορούσε να ειπωθεί αλλιώς.

Ο Diamond ανήκει στη γενιά Αμερικανών συνθετών που επηρεάστηκαν βαθιά από τη γαλλική μουσική του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα από τον Ραβέλ. Από εκείνον κληρονόμησε τη διαύγεια της φόρμας, τη λεπτοδουλεμένη αρμονική σκέψη, την κομψότητα της ενορχήστρωσης και την αυστηρή αποφυγή του εύκολου λυρισμού. Ο ίδιος μιλούσε για τον Ραβέλ ως πρότυπο τεχνικής τελειότητας και πειθαρχίας, μια αντίληψη της μουσικής ως ηθικής στάσης.

Η "Ελεγεία στη μνήμη του Μωρίς Ραβέλ" του David Diamond δεν είναι απλώς ένα έργο μνήμης για τον γάλλο συνθέτη. Είναι το πέρασμα από τη μαθητεία στη σύνθεση, από την απώλεια στη συνείδηση, από τον θαυμασμό στην ευθύνη. Μέσα της, ο Ραβέλ δεν αναπαρίσταται, υπονοείται. Ζει στις παύσεις των μοτίβων, στη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο συναίσθημα και την πειθαρχία.
Και ίσως γι’ αυτό η "Ελεγεία" εξακολουθεί να συγκινεί..Επειδή δεν μιλά για τον θάνατο ενός μεγάλου συνθέτη, αλλά επειδή αποτυπώνει τη στιγμή που ένας νέος δημιουργός συνειδητοποιεί πως πρέπει πια να σταθεί μόνος κρατώντας όμως μέσα του, για πάντα, τη φωνή εκείνου που του έδειξε τον δρόμο...

David Diamond:  "Elegy in Memory of Maurice Ravel":

Ο Μωρίς Ραβέλ άφησε την τελευταία του πνοή στις 28 Δεκεμβρίου 1937, σε ηλικία 62 ετών. Η υγεία του είχε αρχίσει να κλονίζεται ήδη από το 1933, μετά από ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα, και οι δυσκολίες επιδεινώνονταν συνεχώς. Παρ’ όλα αυτά, άφησε πίσω του έναν αληθινό θησαυρό μουσικών έργων, γραμμένων σε μια μοναδικά καλοδουλεμένη αρμονική και μελωδική γλώσσα, με ενορχήστρωση που εξακολουθεί να θεωρείται από τις καλύτερες όλων των εποχών. Κάθε σύνθεσή του φέρει τη σφραγίδα της εξαιρετικά γόνιμης και ευαίσθητης ιδιοφυίας του, όπου η λεπτομέρεια, η κομψότητα και η εκλεπτυσμένη αίσθηση της φόρμας συνυφαίνονται με μια διακριτική αλλά έντονη συναισθηματική δύναμη.