Ο Μπρούκνερ και το μουσικό του δώρο στον κοσμήτορα, Ιοδόκο...

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, ο Άντον Μπρούκνερ υπήρξε ένας βαθιά ευσεβής και εσωστρεφής άνθρωπος, του οποίου η καθημερινότητα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θρησκευτική πίστη. Διατηρούσε ημερολόγιο στο οποίο κατέγραφε τις καθημερινές του αφιερώσεις, ενώ συνήθιζε να προσεύχεται πριν από κάθε δημόσια εμφάνιση ή εκτέλεση έργου του. Μάλιστα, σύμφωνα με μαρτυρίες, φαίνεται πως είχε βιώσει έντονες μυστικιστικές εμπειρίες και θρησκευτικά οράματα, τα οποία ενίσχυαν την πνευματική του ευαισθησία.
Δεν είναι τυχαίο ότι έχει ειπωθεί πως «δεν υπάρχει συνθέτης του 19ου αιώνα με τόσο βαθιά ριζωμένη σχέση με μια βιωμένη και αυθεντική ευσέβεια, για τον οποίο η προσευχή, η εξομολόγηση, το μυστήριο και η αίσθηση του ιερού να αποτελούν τόσο ζωτικά στοιχεία της ύπαρξής του».
Η ακλόνητη πίστη του στο πνευματικό ταξίδι της ψυχής προς τη μετά θάνατον ζωή μετατράπηκε σε μια εσωτερική διεργασία που διαμόρφωσε καθοριστικά τη συνθετική του σκέψη. Μέσα από τη μουσική του, ο Μπρούκνερ διοχέτευε βαθιά πνευματικά και υπαρξιακά μηνύματα, ανυψώνοντας τον ήχο σε ένα πεδίο καθαρής κατάνυξης, όπου η συμφωνία μεταμορφώνεται σε απερίσπαστη, μεγαλοπρεπή προσευχή.

Χαρακτηριστική είναι και η μαρτυρία του μεγάλου μαέστρου Βίλχελμ Φουρτβαίνγκλερ, ο οποίος συνόψισε με εντυπωσιακή ακρίβεια τον πυρήνα της καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας του Μπρούκνερ, δηλώνοντας:

«Ο Μπρούκνερ δεν εργάστηκε για το παρόν. Στην τέχνη του σκεφτόταν μόνο την αιωνιότητα, και γι’ αυτήν ακριβώς δημιούργησε».
Η φράση αυτή αποτυπώνει εύγλωττα τον τρόπο με τον οποίο ο συνθέτης δεν αντιλαμβανόταν τη μουσική ως προϊόν της στιγμής ή ως μέσο κοσμικής αναγνώρισης, αλλά ως πράξη πίστης και προσφοράς προς το αιώνιο.

Ο Μπρούκνερ συγκαταλέγεται ανάμεσα σε κείνες τις σπάνιες μουσικές ιδιοφυΐες που η μοίρα προόρισε να εκφράσουν το υπερβατικό και να καταστήσουν προσιτό στον άνθρωπο το στοιχείο του θείου. Η βαθιά και ακλόνητη πίστη του, άλλωστε, του χάρισε δικαίως το προσωνύμιο «ο συνθέτης του Θεού».

Μπορεί ο Άντον Μπρούκνερ να είναι περισσότερο γνωστός για τα συμφωνικά του έργα, όμως αξιοσημείωτο είναι και το χορωδιακό του έργο. Ανάμεσα στις συνθέσεις του για χορωδία υπάρχουν 60 έργα θρησκευτικής μουσικής, ρέκβιεμ, καντάτες, ψαλμοί, το περίφημο Te Deum κλπ.

Σήμερα προτείνω να ακούσουμε μια καντάτα του Μπρούκνερ, την οποία συνέθεσε το 1855 και προόριζε να εκτελεστεί στις 13 Δεκεμβρίου, ανήμερα της γιορτής του Αγίου Ιοδόκου.

Άγιος Ιοδόκος(16ος αι.)

Φέρει τον τίτλο «Festgesang, WAB 15 – Εορταστικό τραγούδι», και είναι περισσότερο γνωστή ως Καντάτα Jodok (Ιοδόκου), καθώς γράφτηκε για την ονομαστική γιορτή του Jodok Stülz, του κοσμήτορα του Αβαείου του St. Florian. 

Η σύνθεση αυτή αποτελεί τον αποχαιρετισμό του Μπρούκνερ προς τον μέντορά του, φίλο και πνευματικό καθοδηγητή που σεβόταν και θαύμαζε, αφού σε λίγες εβδομάδες θα εγκατέλειπε την πόλη για να μεταβεί στο Λιντς, όπου είχε διοριστεί οργανίστας στον καθεδρικό ναό.

Η σύνθεση ανήκει στα πρώιμα έργα του Μπρούκνερ και το αγνώστου συγγραφέα λιμπρέτο υμνεί φυσικά τον Άγιο Ιοδόκο. Ο Ιοδόκος ήταν γιος του βασιλιά της Βρετάνης και έζησε γύρω στο 600 μ.Χ. Απαρνήθηκε τα πλούτη και την περιουσία του για να ταξιδέψει στη Ρώμη, όπου χειροτονήθηκε ιερέας και αφιερώθηκε στη διδασκαλία του Χριστού. Λίγο αργότερα αποφάσισε να ακολουθήσει τη μοναχική ζωή και ασκήτεψε, ζώντας ερημίτης μακριά από τα εγκόσμια. Μέχρι τον θάνατό του συμβούλευε και δίδασκε την αγάπη του Θεού σε όσους ζητούσαν τη βοήθειά του.
Ο Ιοδόκος ήταν φορτωμένος με άπειρες θεϊκές ευλογίες, σοφός, συμπονετικός, γενναιόδωρος και με ισχυρές πνευματικές και ηθικές αξίες. Γι’ αυτό και του δόθηκε το όνομα «Ιοδόκος», που σημαίνει «δώρο του Θεού».

Η καντάτα του Μπρούκνερ συνετέθη για μικτή χορωδία και τρεις σολίστες (τενόρο, μπάσο και υψίφωνο), συνοδευόμενους από πιάνο.

Από τις αδίκως παραμελημένες συνθέσεις του, η συγκεκριμένη καντάτα αποτελείται από έξι μέρη. Με τα δύο ρετσιτατίβι, τις άριες και τα χορωδιακά της τμήματα χαρακτηρίζεται «αρχαϊκή», καθώς παραπέμπει σε μπαρόκ πρότυπα, όπου το μπάσο κοντίνουο συνόδευε τον σολίστα. Τα χορωδιακά μέρη φέρουν αντιστικτικές φόρμες με μιμητικές φράσεις, θυμίζοντας τη γραφή του Χάυντν.

Τα μέρη παίρνουν τον τίτλο τους από το θρησκευτικό κείμενο:

• Ρετσιτατίβο: "Ο Άγιος Ιοδόκος καταγόταν από οικογένεια ευγενών"
• Άρια Βαθύφωνου: "Αποσυρμένος στην ερημιά έζησες την Άγια σου ζωή εκεί"
• Χορωδία: "Είσαι ο Πατέρας του ποιμνίου σου κι η σωτηρία του είναι όλη σου η χαρά"
• Άρια σοπράνο: "Θρέφεις τις παιδικές καρδιές και τις κατευθύνεις στο Θεό"
• Άρια τενόρου: "Προικισμένος είσαι με γνώση ακαδημαϊκή"
• Χορωδία: "Είναι ο Θεός στο δρόμο σου, Αυτός θα σε παρηγορεί, αν φοβηθείς!"

Anton Bruckner: "Festgesang, WAB 15":