Ημέρα Ποίησης: Ο Ουγκό, φάρος έμπνευσης για Σαιν-Σανς και Φωρέ ...

(από stockcake)

Η αυγή χαράζει

Η πυκνή σκιά σκορπίζει

Το όνειρο και η ομίχλη

πηγαίνουν όπου πάει η νύχτα

Βλέφαρα και ρόδα

μισάνοιχτα ανθίζουν

ακούγοντας τον ήχο

της αφύπνισης του κόσμου.

Όλα τραγουδούν και μουρμουρίζουν

ταυτόχρονα μιλούν 

Καπνοί και φυλλωσιές,

Φωλιές και στέγες

Ο άνεμος στις βελανιδιές μιλάει,

και το νερό στις πηγές μιλά

Όλες οι ανάσες

γίνονται φωνή!

Όλα ξαναβρίσκουν την ψυχή τους 

Το παιδί το κουδουνάκι του,

Η εστία τη φλόγα της,

Το λυράκι το δοξάρι του

Τρέλα ή παραφροσύνη,

Στον κόσμο τον ατέλειωτο,

Καθένας ξαναρχίζει

ό,τι είχε αρχίσει.

Σκέψη ή αγάπη,

Αδιάκοπα κινούμενη,

Προς έναν ύψιστο σκοπό

Όλα φεύγουν παρασυρμένα

Το σκαρί ζητά λιμάνι,

Η μέλισσα μια γριά ιτιά,

Η πυξίδα ένα στύλο

και γώ, την ΑΛΗΘΕΙΑ.

( Βίκτωρ Ουγκό: "Τα Τραγούδια του Λυκόφωτος", απόδοση δική μου)

Το ποίημα του Βίκτορος Ουγκό είναι ένας ύμνος στην αυγή, όχι μόνο σαν φυσικό φαινόμενο, αλλά και σαν σύμβολο πνευματικής αφύπνισης και αναζήτησης της αλήθειας.

Μέσα από ζωντανές εικόνες όπου η φύση ξυπνά και αποκτά φωνή, ο ποιητής αναδεικνύει τη διαρκή κίνηση και ανανέωση του κόσμου, αλλά και τη μοναδική ανθρώπινη αγωνία για νόημα και γνώση. Αυτή η πνευματική αναζήτηση, που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα όντα, καθιστά την ποίηση γέφυρα μεταξύ της ύλης και της ψυχής, φωτίζοντας τον εσωτερικό μας κόσμο.

Σήμερα, Ημέρα Ποίησης τιμάται αυτή η δύναμη του ποιητή να μετατρέπει τις λέξεις σε φως και να οδηγεί τον άνθρωπο σε βαθύτερες αλήθειες.
Ο Ουγκό, μέσα από το ποίημά του, ενσαρκώνει τον καλλιτέχνη-ποιητή σαν φάρο γνώσης και πνευματικής αναζήτησης, που μέσα στην ατέρμονη κίνηση της ζωής βρίσκει και μας προσφέρει το φως της αλήθειας. Με αυτόν τον τρόπο, το ποίημα γίνεται εγκώμιο στην ίδια την ποίηση και τον ποιητή, που με το έργο του ξυπνάει συνειδήσεις και αναγεννά ψυχές.

Το ποίημα του Ουγκό, γεμάτο εικόνες φωτός και εσωτερικής ανάδυσης, ενέπνευσε δύο από τους σημαντικότερους Γάλλους συνθέτες του 19ου αιώνα: τον Καμίγ Σαιν Σανς και τον  Γκαμπριέλ Φωρέ. 

Και οι δύο δημιούργησαν μελοποιήσεις που ενώ βασίζονται στο ίδιο ποιητικό κείμενο, προσεγγίζουν την αυγή με διαφορετικό ύφος, αισθητική και εκφραστική ευαισθησία.

Ο Σαιν Σανς παρουσιάζει μια σύνθεση για υψίφωνο και πιάνο υπό τον τίτλο "Le matin-Το πρωινό" το 1864.
Φέρει ρομαντικά χαρακτηριστικά με διαυγή, κυλαριστή μελωδία ενώ το πιάνο συνοδεύει με απλότητα και λυρισμό. Ιδιαίτερη ατμόσφαιρα δημιουργούν οι αποτζιατούρες στη συνοδεία του πιάνου, σαν η μουσική να αντηχεί ακόμη τα ίχνη του ύπνου και των ονείρων, τη στιγμή που η συνείδηση ξυπνά μαζί με την αυγή...

Η μουσική του γάλλου συνθέτη υποστηρίζει με ευγένεια το ποιητικό κείμενο, αποδίδοντας την αυγή περισσότερο σαν γλυκό, ήσυχο φαινόμενο της φύσης παρά σαν μια εσωτερική έκρηξη συναισθήματος.

Λίγα χρόνια αργότερα (το 1870), ο Φωρέ μελοποίησε τις τρεις πρώτες στροφές του ποιήματος με τίτλο "L’aurore- Η Αυγή", για υψίφωνο και πιάνο, ακολουθώντας τριμερή μορφή Α-Β-Α.
Ο συνθέτης δεν εστιάζει μόνο στην εξωτερική απεικόνιση της αυγής, αλλά δίνει έμφαση στην ψυχική εμπειρία της στιγμής...τη μετάβαση από τη σιγή της νύχτας στο φως της μέρας, την εσωτερική αφύπνιση. Η πρώτη στροφή μεταφέρει τη νηνεμία πριν την αυγή, με απαλή μελωδία και διαυγή αρμονία.
Η δεύτερη εισάγει ένταση και κίνηση, αποτυπώνοντας τη σταδιακή αναστάτωση του κόσμου που ξυπνά.
Η τρίτη, με μιμητική επανάληψη της αρχικής μελωδίας, κλείνει σαν το φως που τελικά κυριαρχεί.

Αυτό που κατά την άποψή μου διακρίνει τη σύνθεση του Φωρέ είναι η ψυχική διάσταση. Η μουσική του δεν περιγράφει απλώς την αυγή σαν φυσική εικόνα, αλλά αποδίδει το πώς τη βιώνει ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου. Η λεπτοδουλεμένη αρμονία, η εσωστρεφής μελωδία και η διακριτική, ευαίσθητη συνοδεία του πιάνου δημιουργούν ένα ηχητικό τοπίο που αντικατοπτρίζει τις ψυχικές διακυμάνσεις.

Ωστόσο και οι δύο μελοποιήσεις είναι πολύτιμες καλλιτεχνικές προσεγγίσεις του ίδιου ποιητικού κειμένου. Η μία για την καθαρότητα και την απλότητά της, που αφήνει χώρο στη φωνή του ποιητή να αναπνεύσει, η άλλη για το βάθος και τη στοχαστική της ένταση, που μεταφέρει τον ακροατή σε έναν εσωτερικό, βιωματικό κόσμο.
Καμία δεν αναιρεί την άλλη. Αντίθετα, η συνύπαρξή τους αποκαλύπτει τον πλούτο των δυνατοτήτων της μουσικής έκφρασης, όταν συναντά τη δύναμη της ποίησης.
Σε μια Ημέρα αφιερωμένη στην Ποίηση, τέτοιες μουσικές προσεγγίσεις μας θυμίζουν πόσο ζωντανός και πολύτροπος μπορεί να παραμείνει ο ποιητικός λόγος, όταν συναντά την έμπνευση.

Gabriel Fauré: "L'Aurore":

Camille Saint-Saens: "Le Matin":