"Υψωθήτω ο Σταυρός": Κάθαρση και Λύτρωση στη μουσική του Κάρλο Τζεσουάλντο

Ρούμπενς: "Η Αγία Ελένη υψώνει τον Τίμιο Σταυρό"

Σήμερα, στην μεγάλη Γιορτή της "Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού", στεκόμαστε με ευλάβεια ενώπιον του πιο παράδοξου και μυστηριακού συμβόλου της πίστης μας, του Σταυρού, όπου το ανθρώπινο μαρτύριο συναντά το θείο έλεος, και η απόλυτη ταπείνωση μεταμορφώνεται σε αιώνια δόξα και λύτρωση.

Στη σιωπηλή μεγαλοπρέπεια αυτής της ημέρας, αναδύεται μέσα μου η φωνή ενός πονεμένου συνθέτη. Κάρλο Τζεσουάλντο, Πρίγκιπας της Βενόζα, ευγενής του 16ου αιώνα, μα και άνθρωπος βαθιά τραγικός.

Γνωστός όχι μόνο για την τολμηρή και αινιγματική μουσική του, αλλά και για το σκοτεινό του βίο. (Ο Τζεσουάλντο διέπραξε, σε στιγμή φρενήρους πάθους, τον φρικτό φόνο της συζύγου του και του εραστή της, όταν τους ανακάλυψε επ’ αυτοφώρω).
Ήταν η φρίκη αυτής της πράξης και η βαθειά θλίψη που την ακολούθησε, που φαίνεται να σμίλεψαν τις επόμενες συνθέσεις του. Μια μουσική μετανοίας, εξιλέωσης, και αγωνίας για σωτηρία.

Το έργο του "O Crux Benedicta - Ω Σταυρέ Ευλογημένε" αποτελεί μια από τις πιο σπαρακτικές και ιερές καταθέσεις της ψυχής του. 

Μέσα από τις δυστοπικές αρμονίες και τις δραματικές χρωματικές μεταπτώσεις, δεν ακούγεται απλώς μια μελωδία, αλλά ένας ψίθυρος μετανοίας, ένας θρήνος και συνάμα ένας ύμνος προς το Φως. Σαν ο ίδιος ο Σταυρός να ανασαίνει μέσα από τις νότες σιωπηλά, ευλογώντας τον άνθρωπο που έπεσε και ύστερα προσπάθησε να σηκωθεί.

Η μουσική του Τζεσουάλντο δεν χαϊδεύει. Αναταράσσει, αποκαλύπτει, μεταμορφώνει. Δεν προσφέρει εύκολη παρηγοριά, αλλά μας καλεί να σταθούμε γυμνοί μπροστά στην αλήθεια μας, όπως μπροστά στον Τίμιο Σταυρό.

Κι έτσι, σήμερα, με τον Σταυρό υψωμένο στις εκκλησιές και -πιο ουσιαστικά- μέσα μας, ας προσευχηθούμε να μας δοθεί η δύναμη να αντικρίζουμε τις πληγές μας με γενναιότητα, η ταπείνωση να ζητούμε έλεος και συγχώρεση και η πίστη ότι από κάθε προσωπικό μας σταυρό, θα ανατείλει κάποια στιγμή η Ανάσταση.

O crux benedicta,

o crux splendidior cunctis astris

portare talentum mundi

dulce lignum, dulces clavos

dulcia ferens pondera

salva præsentem catervam

in tuis laudibus congregatam.

Ευλογημένε Σταυρέ, που μόνο εσύ ήσουν

άξιος να κουβαλήσεις την αξία του κόσμου

γλυκό ξύλο, γλυκά καρφιά, γλυκύτερα

φέρουν βάρη. Πάνω απ' όλα τα ξύλα κέδρων

εσύ ξεχωρίζεις. Από σένα κρεμιόταν

η Σωτηρία του Κόσμου. Πάνω σε σένα

θριάμβευσε ο Χριστός και ο θάνατος

ξεπέρασε το θάνατο εις τον αιώνα.

Zεράρ Ντουφέ: Η Αγία Ελένη και ο Τιμιος Σταυρός"

Όταν το αυτί πλησιάζει τις πρώτες νότες του 5φωνου μοτέτου "O Crux Benedicta", δεν εισέρχεσαι απλώς σε έναν χώρο ηχητικό. Εισέρχεσαι σε ένα ιερό τοπίο εσωτερικού ρίγους. Η σύνθεση αναδύεται σαν ψαλμωδία από τα βάθη μιας ψυχής ταραγμένης, αλλά απεγνωσμένα στραμμένης προς το Φως.
Η φωνητική γραφή του Τζεσουάλντο, τόσο ευφυής, διασπά τα δεσμά της τυπικής πολυφωνίας της Αναγέννησης. Το μοτέτο αυτό αποτελεί ύστατο δείγμα της εποχής του, όπου η καθαρότητα της γραμμής και η λυρική λιτότητα συναντούν συγκλονιστικές αρμονίες και τολμηρές εναλλαγές ύφους. Το έργο διακρίνεται για τη βαθιά εσωτερική του ροή σαν να ξετυλίγεται σε έναν πνευματικό χωρόχρονο μετανοίας. Καθεμιά από τις φωνές συνδιαλέγεται με τις άλλες σε μια αργή, αναστενάζουσα πολυφωνική αφήγηση.

Στο "O Crux Benedicta", ο Σταυρός δεν είναι μόνο σύμβολο. Αποκτά ιερή οντότητα, μια ζώσα, μεταμορφωτική παρουσία.
Και η μουσική του Τζεσουάλντο, γεμάτη πάθος και σπαραγμό, είναι μια προσωπική, ειλικρινής προσευχή προς Εκείνον που υψώθηκε για να ανασύρει τον άνθρωπο από το σκοτάδι της αβύσσου.
Έναν σκοτεινό Άνθρωπο σαν κι εκείνον, ένοχο φόνου, βυθισμένο στη θλίψη και την ενοχή, που κουβάλησε τον δικό του Σταυρό μέσα στη μοναξιά της συνείδησης και που μέσα από την πίστη και την τέχνη, τον μετουσίωσε σε μετάνοια, κάθαρση και λύτρωση.

Χρόνια πολλά και ευλογημένα σε όσους φέρουν το όνομα του Ιερού Σταυρού,

και σε όλους εκείνους που σιωπηλά και καρτερικά σηκώνουν τον δικό τους σταυρό καθημερινότητας με πίστη, αξιοπρέπεια και ελπίδα.

Carlo Gesualdo: "O crux benedicta"

Τα φυτολόγια της Κλάρας: Μουσικές κι ευαισθησία για ένα "Σιωπηλό Νούφαρο"...

Από τις λαμπρότερες μητροπόλεις του 19ου αιώνα υπήρξε η Βιέννη, ένα ζωντανό πολιτιστικό κέντρο όπου η μουσική, οι τέχνες και η κοσμική ζωή συναντιούνταν με απαράμιλλη χάρη. Στην αυστριακή πρωτεύουσα, η νεαρή Κλάρα Βικ, κλήθηκε να αποδείξει πως δεν ήταν μόνο ένα παιδί-θαύμα, αλλά μια ισάξια συναγωνίστρια των κορυφαίων βιρτουόζων της εποχής, όπως ο διαβόητος Σίγκισμοντ Θάλμπεργκ.
Η Κλάρα έφτασε στη Βιέννη στις αρχές Δεκεμβρίου του 1837 και η ανταπόκριση ήταν κάτι παραπάνω από ενθουσιώδης. Το κοινό την υποδέχτηκε με πρωτοφανή λατρεία. Η Βιέννη κυριολεκτικά την ερωτεύτηκε. Η φήμη της εξαπλώθηκε τόσο γρήγορα, ώστε οι ζαχαροπλάστες της πόλης έλαβαν παραγγελία να δημιουργήσουν ένα γλυκό προς τιμήν της, την περίφημη "Torte à la Wieck". Ήταν τότε σύνηθες, κάποιο επιδόρπιο να φέρει το όνομα του καλλιτέχνη που κατακτούσε την πόλη. 

Όμως, στην περίπτωση της Κλάρας, δεν επρόκειτο για μια τυπική τιμή. Η αγάπη και ο θαυμασμός του κοινού ήταν τέτοιοι, που οι ζαχαροπλάστες δεν δίστασαν να χρησιμοποιήσουν τα πιο ακριβά και εκλεκτά υλικά, αρωματική βουτυρόκρεμα, φίνα σοκολάτα, σταγόνες από κονιάκ και βανίλια. Μια γλυκιά συμφωνία αφιερωμένη στα "μαγικά της δάχτυλα", που είχαν τη δύναμη να απογειώνουν τις ψυχές του ακροατηρίου της και να τις στέλνουν στους ουρανούς.

Η Κλάρα δεν αρκέστηκε στις αναμενόμενες βιρτουοζικές επιδείξεις που κυριαρχούσαν στα προγράμματα των πιανιστών της εποχής. Επέκτεινε το ρεπερτόριό της τολμηρά, εντάσσοντας έργα των Σοπέν, Μπαχ και κυρίως του Μπετόβεν .Επιλογές σπάνιες και απαιτητικές για μια γυναίκα ερμηνεύτρια εκείνης της εποχής. Η ερμηνεία της στην "Appassionata" του Μπετόβεν δεν άφησε ασυγκίνητο ούτε τον μεγάλο δραματουργό Φραντς Γκρίνπαρτσερ, ο οποίος εμπνεύστηκε απ’ αυτήν ένα ποίημά του.

Ακόμη και ο Φραντς Λιστ, ο σπουδαίος αντίπαλός της, δεν έκρυψε τον θαυμασμό του. Η τεχνική της αρτιότητα, η εκφραστική της δύναμη και κυρίως η εσωτερικότητα της ερμηνείας της την ανέδειξαν ως μια μοναδική παρουσία σ’ έναν μουσικό κόσμο που δύσκολα ανέμενε τέτοιο πνευματικό βάθος και καλλιτεχνική ωριμότητα από μια τόσο νέα -και πάνω απ’ όλα, γυναίκα- καλλιτέχνιδα.

Η εκθαμβωτική της επιτυχία δεν έμεινε χωρίς θεσμική αναγνώριση. Ο αυτοκράτορας Φερδινάνδος Α΄ της Αυστρίας την ανακήρυξε επίσημα "Βιρτουόζα της Αυτοκρατορικής Μουσικής Δωματίου". Μια τιμή σπάνια, σχεδόν ασύλληπτη για την εποχή, αν σκεφτεί κανείς ότι απευθυνόταν σε μια γυναίκα, ξένη και προτεστάντρια, ιδιότητες που συνήθως λειτουργούσαν σαν εμπόδιο στην αυλική αποδοχή. Κι όμως, στην περίπτωση της Κλάρας, αυτά τα "μειονεκτήματα" δεν στάθηκαν τροχοπέδη. Αντίθετα, φάνηκαν να φωτίζουν τη λάμψη της προσωπικότητάς της και να ενισχύουν την ακτινοβολία του ταλέντου της. Ήταν αδύνατο να αγνοηθεί. Κι αυτό δεν οφειλόταν στο ότι έπαιζε με απαράμιλλη δεξιοτεχνία, αλλά γιατί έπαιζε με ψυχή.

"Η άσκηση της τέχνης αποτελεί μεγάλο μέρος της ύπαρξής μου. Είναι το οξυγόνο μου"

Στην εποχή της Κλάρας, τα λουλούδια δεν ήταν απλά στολίδια της φύσης, αλλά βαθιά φορτισμένα σύμβολα κοινωνικής και συναισθηματικής επικοινωνίας. Το μάζεμά τους, η σύνθεση σε στεφάνια, η προσφορά τους σαν ένδειξη αγάπης ή φιλίας, ακόμη και η χρήση τους για τη διακόσμηση του χώρου, αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής ευγένειας και τρυφερότητας της εποχής. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο ανθίζουν, κυριολεκτικά και μεταφορικά, τα φυτολόγια της Κλάρας Βικ-Σούμαν.

Το πρώτο φυτολόγιό της δημιουργήθηκε το 1854, τη χρονιά που ο Ρόμπερτ Σούμαν εισήχθη στο ψυχιατρικό άσυλο. Ήταν μια πράξη σιωπηλής επικοινωνίας. Ενα άλμπουμ γεμάτο φύλλα και άνθη, μέσα από τα οποία η Κλάρα προσπαθούσε να μοιραστεί την εσωτερική και εξωτερική της ζωή με τον αγαπημένο της, ο οποίος είχε πια αποσυρθεί σ’ έναν κόσμο βουβό. Ήταν σαν να του μιλούσε με τη γλώσσα της φύσης.

Σελίδα από φυτολόγιο της Κλάρας
(πηγή: omifacsimiles)

Τα δύο χρόνια που ακολούθησαν, η Κλάρα ταξίδευε αδιάκοπα, δίνοντας συναυλίες σε ολόκληρη την κεντρική Ευρώπη. Με τα έσοδα από τις περιοδείες συντηρούσε την οικογένεια, τα επτά παιδιά της, και κάλυπτε τα έξοδα για τη φροντίδα του Ρόμπερτ.

Σε κάθε πόλη που επισκεπτόταν, μάζευε λουλούδια και φυτά. Από πάρκα, αγρούς, από μέρη που της θύμιζαν τις τρυφερές, ρομαντικές στιγμές της με τον Ρόμπερτ. Τα πίεζε ανάμεσα σε σελίδες, τα ξέραινε, τα ταξινομούσε με επιμονή και ευαισθησία, συνθέτοντας μικρές "βοτανικές επιστολές αγάπης", ελπίζοντας πως όταν ο Ρόμπερτ θα γινόταν καλά, θα του χάριζε αυτό το σιωπηλό ημερολόγιο από φύλλα και πέταλα.

Το τελευταίο φυτολόγιο της Κλάρας ήταν δώρο του Γιοχάνες Μπραμς. Σ' αυτό, δεν αποτυπώνονται μόνο οι σταθμοί των ταξιδιών της, αλλά και οι ψυχικές της μετατοπίσεις. Κάθε άνθος, κάθε αποξηραμένο φύλλο είναι και μια ανάμνηση, μια σιωπηλή εξομολόγηση, μια στιγμή που φυλάχτηκε με ευλάβεια.
Τα φυτολόγια της Κλάρας εκτός από τεκμήρια φυσιολατρίας ή ρομαντικής ευαισθησίας, είναι και αποθέματα αγάπης, επιβίωσης, στοχασμού και πένθους.



Περίπου το ένα τρίτο των φωνητικών συνθέσεων της Κλάρα Σούμαν περιλαμβάνουν άμεσες ή υπαινικτικές αναφορές σε λουλούδια. Τίτλοι όπως: "Die stille Lotosblume", "An einem lichten Morgen", "Was weinst du, Blümlein", "Das Veilchen" (Το Σιωπηλό Νούφαρο", "Σ' ένα Λαμπρό Πρωινό", "Γιατί κλαις, μικρό λουλούδι", "Η Βιολέτα") και τόσα άλλα, αποκαλύπτουν τη βαθιά, σχέση της με τον φυτικό κόσμο.
Η ευαίσθητη πιανίστα και συνθέτρια δεν βλέπει το άνθος σαν διακοσμητικό μοτίβο, αλλά σαν ζωντανό, πολυσήμαντο στοιχείο του ψυχικού τοπίου.

Σελίδα από φυτολόγιο της Κλάρας
(πηγή: omifacsimiles)

Στα λήντερ της, τα λουλούδια αποκτούν φωνή κι ανάσα.Τους δίνει υπόσταση, συναισθηματική κίνηση. Άλλοτε τα προστατεύει μέσα σε μια εύθραυστη μουσική ησυχία για να διαφυλάξει τη μυστικότητά τους κι άλλοτε αποκαλύπτει τις άρρητες επιθυμίες τους, σαν να τους χαρίζει το λόγο που τους αρνείται η φύση.
Σ' αυτόν το μουσικό κόσμο, τα λουλούδια αναδύονται σαν σημάδια ομορφιάς, φθοράς, αλλά και μιας ιδιαίτερης, βαθιάς θηλυκότητας, ανθεκτικής, αποκαλυπτικής. Είναι εκφάνσεις μιας γυναικείας ύπαρξης, που επιμένει.

Η Κλάρα Σούμαν, με την ευαισθησία της συνθέτριας και την οξύτητα της ερμηνεύτριας, μεταμορφώνει κάθε άνθος σε καθρέφτη εσωτερικών τοπίων. Γίνονται φορείς της απώλειας της ελπίδας, της επιθυμίας ή της σιωπηλής αφοσίωσης. Δύσκολα αδιαφορεί κανείς στη συναισθηματική γοητεία αυτών των "μελωδικών" λουλουδιών. Το καθένα εμφανίζεται σαν πολύτιμο λείψανο μιας χαμένης, προσωπικής ανάμνησης...

Από τα πλέον αγαπημένα τραγούδια της τιμώμενης Κλάρας Βικ-Σούμαν ήταν το "Die stille Lotosblume - Το Σιωπηλό Νούφαρο", σε στίχους του γερμανού ποιητή, Emanuel Geibel:

"Το Σιωπηλό Νούφαρο

αναδύεται από τη γαλάζια λίμνη

Τα φύλλα του τρεμοπαίζουν και λαμπυρίζουν

Και λευκά σαν το χιόνι είναι τα πέταλά του

Και τότε το φεγγάρι από τον ουρανό

χύνει όλο το χρυσαφένιο του φως,

Ρίχνει όλες τις ακτίνες του

Στην αγκαλιά της.

Στο νερό γύρω απ’ το λουλούδι

Γυροφέρνει ένας λευκός κύκνος,

Τραγουδά τόσο γλυκά, τόσο απαλά

Και κοιτάζει το λουλούδι.

Τραγουδά τόσο γλυκά, τόσο απαλά

επιθυμεί να πεθάνει τραγουδώντας.

Ω λουλούδι, άσπρο λουλούδι,

Μπορείς να καταλάβεις το τραγούδι;"

***

"Ω λουλούδι, άσπρο λουλούδι, μπορείς να καταλάβεις το τραγουδι;..."

Ο ποιητής, που από την αρχαιότητα συχνά παρομοιάζεται με κύκνο, γυρίζει γύρω από το πανέμορφο άνθος του λωτού και του τραγουδά, αναρωτώμενος αν το λουλούδι μπορεί να νιώσει ή να καταλάβει το τραγούδι του.Η αιθέρια μουσική της Κλάρας Σούμαν, με τα ψιθυριστά μοτίβα και τις απαλές αρμονίες, μας βοηθά να σταθούμε πάνω σ' αυτό το ερώτημα και να το αισθανθούμε με διάφορους τρόπους.
Ίσως πρόκειται για έναν ρομαντικό ποιητή που απευθύνεται σε κάτι μακρινό και άπιαστο ενώ ανάμεσά τους υπάρχει ένα πιθανό χάσμα στην κατανόηση. Ίσως όμως το ποίημα να μιλά για το βαθύ μυστήριο του έρωτα και της τέχνης, μια φωνή που ακούγεται, αλλά δεν ξέρουμε ποτέ αν αληθινά φτάνει στον προορισμό της...

Clara Schumann: "Die stille Lotosblume":

[Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γενέθλια επέτειο της Κλάρας Βικ-Σούμαν. Γεννήθηκε στη Λειψία, στις 13 Σεπτεμβρίου του 1819]

Φόιερμπαχ - Σούμπερτ: "Το Άσμα της Μύριαμ"...

Anselm Feuerbach - Miriam

Ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους του 19ου αιώνα και κύριος εκπρόσωπος του νεοκλασικισμού είναι ο Άνσελμ Φόιερμπαχ. Γεννήθηκε 12 Σεπτεμβρίου 1829 στην πόλη Speyer της Γερμανίας. 

Άνσελμ Φόιερμπαχ, Αυτοπροσωπογραφία

Σπούδασε στις ακαδημίες στο Ντίσελντορφ, το Μόναχο και το Παρίσι, ενώ η τέχνη του επηρεάστηκε βαθιά από την ιταλική Αναγέννηση, ειδικά από καλλιτέχνες όπως ο Ραφαήλ και ο Τιτσιάνο. Ο Φόιερμπαχ έζησε και εργάστηκε για πολλά χρόνια στην Ιταλία, όπου ανέπτυξε το χαρακτηριστικό του ύφος με έμφαση στον ιδεαλισμό, την κλασική ισορροπία και την πνευματική διάσταση των μορφών.
Τα έργα του ξεχωρίζουν για την ήρεμη, στοχαστική ατμόσφαιρα και την καθαρότητα των γραμμών, με έντονη έμφαση στην εσωτερική ψυχική κατάσταση των φιγούρων. Ο Φόιερμπαχ θεωρείται μια γέφυρα μεταξύ του κλασικισμού και του ρομαντισμού, με έργα που αποπνέουν σταθερότητα, ευγένεια και πνευματικότητα. Απέφευγε τον υπερβολικό ρεαλισμό, επιδιώκοντας να αποδώσει την ιδεατή ομορφιά και το ηθικό βάθος, μέσα από μυθολογικά, αλλά και θρησκευτικά θέματα.

"Tότε η προφήτισσα Μαριάμ, αδερφή του Ααρών, πήρε στο χέρι της το τύμπανο κι όλες οι γυναίκες την ακολούθησαν με τύμπανα στο χορό.

Η Μαριάμ τραγουδούσε πρώτη και οι άλλες επαναλάμβαναν:

"Ψάλτε στον Κύριο, γιατί κέρδισε νίκη λαμπρή και ένδοξη,

άλογα και καβαλάρηδες στη θάλασσα τους έριξε".

(EΞΟΔΟΣ 15:20-21)

Από το συγκεκριμένο εδάφιο της Εξόδου είναι εμπνευσμένος ο θρησκευτικού θέματος, πίνακας "Miriam" του Anselm Feuerbach, φιλοτεχνημένος γύρω στο 1862. Αποτελεί ένα εμβληματικό έργο του γερμανικού νεοκλασικισμού και χαρακτηριστικό δείγμα της ιδεαλιστικής προσέγγισης του καλλιτέχνη στη θρησκευτική και πνευματική θεματολογία. Το έργο απεικονίζει τη βιβλική μορφή της Μύριαμ, αδελφής του Μωυσή, η οποία παρουσιάζεται με τρόπο λιτό αλλά ιδιαίτερα επιβλητικό, ως σύμβολο πνευματικής ανωτερότητας και εσωτερικής δύναμης.

Η μορφή της Mύριαμ δεσπόζει στο κέντρο της σύνθεσης, ντυμένη με πλούσια υφάσματα, σε γήινους χρωματισμούς, που τονίζουν τη σεμνότητα και τη σοβαρότητά της. Το βλέμμα της είναι ήρεμο, στραμμένο ελαφρώς προς τα δεξιά, δημιουργώντας την αίσθηση εσωτερικής περισυλλογής. Στα χέρια της κρατά ένα τύμπανο, σύμβολο της μουσικής, της χαράς και της προφητικής της ιδιότητας, που παραπέμπει στη στιγμή που η γυναίκα τραγουδά δοξολογικούς ύμνους μετά τη διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας.
Ο ζωγράφος φωτίζει κυρίως το πρόσωπο και τα χέρια της, ενισχύοντας την αίσθηση ιερότητας και πνευματικού μεγαλείου. Η όλη σύνθεση αποκαλύπτει τις επιρροές του Φόιερμπαχ από Ιταλούς ζωγράφους όπως ο Ραφαήλ και ο Τιτσιάνο, όπως προαναφέραμε.
Περισσότερο από ένα θρησκευτικό πρόσωπο, η Mύριαμ του Φόιερμπαχ μετατρέπεται σε μια αλληγορική μορφή που ενσαρκώνει την ψυχική γαλήνη, την εσωτερική πίστη και την ηθική καθαρότητα. Η απουσία περιττής δραματικότητας και η εμμονή στην εκφραστική δύναμη της απλότητας κατατάσσουν τον πίνακα ως μια σπουδή στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την πνευματική ανάταση.

Στη Μουσική:

Το θαυμάσιο εικαστικό του τιμώμενου ζωγράφου θα συνδυάσουμε με μια από τις τελευταίες συνθέσεις του Φραντς Σούμπερτ, γραμμένη τον Ιανουάριο του 1828, λίγο πριν τον θάνατό του. Τιτλοφορείται "Miriams Siegesgesang, D 942 - Νικητήριο Άσμα της Μύριαμ" και πρόκειται για καντάτα για σοπράνο, χορωδία και πιάνο, σε ποίηση του αυστριακού, Φραντς Γκριλπάρτσερ. Εμπνευσμένη φυσικά από το επεισόδιο της Παλαιάς Διαθήκης.

Η σύνθεση ξεχωρίζει για τον συνδυασμό λυρικού και επικού στοιχείου με λειτουργικό ύφος. Ακολουθεί αφηγηματική μουσική δομή με σαφείς ενότητες που οδηγούν σε κορύφωση.

Το έργο ξεκινά με δραματική εισαγωγή στο πιάνο, δημιουργώντας ένταση. Ο Σούμπερτ χρησιμοποιεί αρπισμούς, στιβαρές συγχορδίες και έντονη δυναμική καθορίζοντας τον επικό χαρακτήρα της σύνθεσης. 

Η είσοδος της σοπράνο γίνεται με θριαμβευτικού χαρακτήρα μελωδία σε ανιούσα γραμμή που αναδεικνύει το πάθος, την πίστη και τη δόξα της Μύριαμ. 

"Χτυπάτε τύμπανα, υμνήστε,
ας αντηχήσουν οι χορδές
Ένδοξος ο Κύριος στους αιώνες,
ο Βασιλιάς των Ουρανών..."

Η χορωδία σε ρόλο σχολιαστή παίζει καθοριστικό ρόλο όπως ο χορός στην αρχαία τραγωδία. Τραγουδά συχνά σε ομοφωνία, με έντονο ρυθμό προσδίδοντας πανηγυρικό ύφος. 

musikalienhandel

Καθώς το έργο εξελίσσεται, ο Σούμπερτ εντείνει τη δραματουργία με συχνές μετατροπίες, επαναλήψεις θεμάτων και συνεχώς αυξανόμενη δυναμική. Το πιάνο δεν περιορίζεται σε συνοδευτικό ρόλο, αλλά ενισχύει τη συναισθηματική ένταση.
Στην κορύφωση, σοπράνο και χορωδιακές φωνές ενώνονται σε έναν μεγαλοπρεπή ύμνο, αποδίδοντας μουσικά τη θεία νίκη και την καταστροφή του εχθρού.

"Με τύμπανα και κύμβαλα ας ηχήσει,
και με χορδές ας υψωθεί
Σήμερα φλέγεται ο ουρανός
Δόξα αιώνια στον Κύριο..."

 Η σύνθεση κλείνει με επιβλητικό και τελετουργικό χαρακτήρα, τονίζοντας τη θεϊκή δικαιοσύνη και την ενότητα του λαού.

Παρόλο που η καντάτα δεν ανήκει στα δημοφιλέστερα έργα του Φραντς Σούμπερτ, αποτελεί δείγμα της ώριμης δημιουργικής του περιόδου. Συνδυάζει με επιτυχία το λυρικό με το επικό, μετατρέποντας μια βιβλική ιστορία σε μια έντονα δραματική μουσική εμπειρία.
Την ενορχήστρωση του πιάνου έκανε ο Φραντς Λάχνερ γιατί ο Σούμπερτ απεβίωσε πριν την ολοκλήρωσή της.

Schubert: "Miriams Siegesgesang, D 942":

Για τον Άνσελμ Φόιερμπαχ θα βρείτε κι άλλα κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Arvo Pärt: "Fratres: η Μουσική της Σιωπής και της Εσωτερικής Λύτρωσης...

(πηγή:orthodoxartsjournal)

"Τίποτα μεγάλο και αληθινό δεν μπορεί να γεννηθεί, ούτε στην καρδιά ούτε στη μουσική, αν δεν είσαι διατεθειμένος να απομακρυνθείς από τον θόρυβο της καθημερινότητας. Όπως ο Θεός πλάθει έναν άνθρωπο μέσα στη μήτρα σιγά-σιγά και με σοφία, έτσι πρέπει να γεννιέται και η τέχνη. Το πιο ευαίσθητο μουσικό όργανο είναι η ανθρώπινη ψυχή, και αμέσως μετά, η ανθρώπινη φωνή. Για να μπορέσουν να ηχήσουν πραγματικά, πρέπει πρώτα να καθαριστούν. Η αγάπη είναι η πηγή κάθε τέχνης. Η τέχνη μπορεί να υπάρξει μόνο όταν υπάρχει η ικανότητα να αγαπάς."
(Arvo Pärt)

***

Μέσα στη σιωπή του βορρά, στην μικρή εσθονική πόλη Πάιντε, ένα φθινοπωρινό πρωινό, στις 11 Σεπτεμβρίου 1935 γεννήθηκε ο Άρβο Περτ. Από νωρίς, άκουγε τον κόσμο διαφορετικά. Δεν τον ενδιέφερε απλώς να γεμίσει το χαρτί με νότες, μα να βρει εκείνη τη μία, καθαρή, σχεδόν ιερή στιγμή, όπου η μουσική γίνεται προσευχή.
Ξεκίνησε το ταξίδι του στον κόσμο της μουσικής μέσα από το θορυβώδες και πειραματικό σύμπαν της ατονικότητας και του σειραϊσμού. Μα όσο πιο πολύ ερευνούσε, τόσο περισσότερο ένιωθε ότι η αλήθεια δεν βρισκόταν στην πολυπλοκότητα, αλλά σε μια απλότητα που συγκλονίζει.
Έτσι γεννήθηκε το δικό του μουσικό σύμπαν, το Τintinnabuli, λέξη λατινική, που θυμίζει τον ήχο των καμπανών. Η μουσική του από τότε μοιάζει να μην έχει γραφτεί για να ακούγεται με τ’ αυτιά, αλλά για να αγγίζει βαθιά την ψυχή, να αναδύει τα μυστικά των σιωπών, τις αχτίδες του εσωτερικού φωτός. Οι συνθέσεις του είναι λιτανείες, ψιθυρίσματα πίστης, ύμνοι προς το άρρητο.

Ο Άρβο Περτ είναι ένας μουσικός μοναχός του καιρού μας. Δεν ζει αποτραβηγμένος από τον κόσμο, αλλά από τη φασαρία του. Η μουσική του δεν ζητά τίποτα, δεν κραυγάζει. Αρκείται στο να είναι σαν το κερί που καίει αθόρυβα στο σκοτάδι, δίνοντας φως σε όσους θέλουν να δουν.

"Ως μικρό αγόρι, τραγουδούσα συχνά στο σπίτι. Είχαμε ένα μεγάλο, παλιό πιάνο σχεδόν διαλυμένο. Ήταν σε τόσο κακή κατάσταση, που σκεφτόμασταν να το πετάξουμε. Επτά ή οκτώ ετών, ξεκίνησα μαθήματα. Όμως, το μεσαίο μέρος του πληκτρολογίου ήταν σπασμένο. Έτσι, μπορούσα να παίζω μόνο στις χαμηλές και ψηλές νότες. Με αυτόν τον τρόπο, άρχισα να συνδυάζω την πραγματικότητα με τη φαντασία", 

θυμάται ο Εσθονός συνθέτης.

Η τεχνική tintinnabuli που καθιέρωσε ο Αρβο Περτ, με τη χαρακτηριστική της ομοιότητα με τον ήχο καμπανών βασίζεται σε απλές συγχορδίες, κυρίως τριάδες . Τρεις νότες που ηχούν μαζί, σαν να χτυπούν καμπάνες.Για τον Περτ, το tintinnabuli δεν είναι απλώς μια μουσική τεχνική, αλλά ένας εσωτερικός τόπος. Είναι ο χώρος όπου αποσύρεται όταν ψάχνει απαντήσεις, εκεί όπου υπάρχει μόνο ένας ήσυχος παλμός να προσφέρει γαλήνη και παρηγοριά.
Χτίζει τη μουσική του με τα πιο απλά, σχεδόν πρωτόγονα υλικά. Μια συγχορδία, μια σταθερή τονικότητα, τρεις νότες. Τίποτα παραπάνω. Κι όμως, μέσα απ' αυτή την απλότητα, γεννιέται κάτι βαθιά συγκινητικό, γι’ αυτό και ονόμασε την τεχνική tintinnabuli. Γιατί, όπως λέει, αυτές οι νότες χτυπούν σαν καμπάνες στην καρδιά...

Η τεχνική tintinnabuli βασίζεται σε δύο φωνές που "συνομιλούν" μεταξύ τους. Η μία είναι η μελωδική γραμμή, που κινείται απαλά γύρω από μια κεντρική νότα. Η άλλη, παίζει νότες από μια απλή συγχορδία, την τονική τριάδα, και ηχεί μαζί με την πρώτη. Αυτές οι δύο φωνές ακολουθούν έναν συγκεκριμένο, αυστηρό κανόνα. Μοιάζει με πνευματική πράξη, έναν διάλογο ανάμεσα στον άνθρωπο και το θείο.

Ο ίδιος ο Άρβο Περτ έχει δηλώσει:
"Όλο το μυστικό του tintinnabuli βρίσκεται στις δύο γραμμές. Η μία είμαστε εμείς... η μελωδία, η πραγματικότητά μας, οι αδυναμίες και τα λάθη μας. Η άλλη γραμμή είναι αυτό που μας κρατά ...μια παρουσία που μας φροντίζει, μας συγχωρεί. Είναι η συγχώρεση των αμαρτιών μας...."

Το "Fratres" ("αδέρφια" στα λατινικά) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και αναγνωρίσιμα έργα του Εσθονού συνθέτη, γραμμένο το 1977. Αποτελεί εμβληματικό παράδειγμα του προσωπικού του ύφους, tintinnabuli.

Eίναι έργο τριμερούς μορφής, χωρίς σταθερή ενορχήστρωση, μια "ανοιχτή" σύνθεση που επιτρέπει πολλές διαφορετικές εκδοχές και οργανικούς συνδυασμούς. Έχει περιγραφεί ως ένα "μαγευτικό σύνολο παραλλαγών πάνω σε ένα θέμα έξι μέτρων", που συνδυάζει τη ρυθμική ένταση με μια αίσθηση εσωτερικής στασιμότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, η φράση του Περτ ότι "η στιγμή και η αιωνιότητα παλεύουν μέσα μας" αποκτά ξεχωριστό νόημα. Η μουσική του φέρει το αποτύπωμα αυτής της εσωτερικής πάλης και ταυτόχρονα μιας πνευματικής συμφιλίωσης.

Αν και το έργο εκτελείται συχνά από βιολί και πιάνο, έχουν δημιουργηθεί πληθώρα διασκευών για διαφορετικά σύνολα: από κουαρτέτο εγχόρδων έως συνθέσεις για 12 τσελίστες ή και για ορχήστρα δωματίου. Η εκδοχή που θα ακούσουμε για βιολί, έγχορδα και κρουστά γράφτηκε το 1992.

Το έργο ξεκινά με ένα πρελούδιο από το βιολί, που εισάγει το ακροατήριο σε έναν υπνωτιστικό ηχητικό κόσμο. Στη συνέχεια, η ορχήστρα παρουσιάζει οκτώ φορές το κύριο θέμα, μια γαλήνια και σχεδόν διαλογιστική μελωδία, ενώ το βιολί πλέκει πάνω της απλές και κομψές παραλλαγές. Το αποτέλεσμα είναι ένας ήχος υπερχρονικός, αιώνιος, που μαγνητίζει τον ακροατή δημιουργώντας μια μεταφυσική μουσική εμπειρία.

Το Fratres έχει καθιερωθεί ως ένα από τα πιο δημοφιλή και αγαπημένα έργα του Aρβο Περτ λόγω της αισθητικής του δύναμης, αλλά και της πνευματικής του απλότητας.Μιας απλότητας βαθιά λυτρωτικής.

Arvo Pärt: Fratres For Violin, String Orchestra and Percussion

Michael Haydn : Μια Λειτουργία για τον "Άγιο των Ψυχών", Νικόλαο του Τολεντίνο...

"Ο Άγιος Νικόλαος του Τολεντίνο επαναφέρει στη ζωή τις ψητές πέρδικες", Pietro Perugino

Ο Άγιος Νικόλαος του Τολεντίνο, γνωστός και ως "Προστάτης των Αγίων Ψυχών", ήταν Ιταλός Καθολικός μυστικιστής και μέλος του Τάγματος του Αγίου Αυγουστίνου. Γεννήθηκε γύρω στο 1245 και έλαβε το όνομα Νικόλαος προς τιμήν του Αγίου Νικολάου των Μύρων, καθώς οι γονείς του, ύστερα από προσευχή στο ιερό του Αγίου, απέκτησαν παιδί μετά από χρόνια ατεκνίας.

Juan Pantoja de la Cruz: "San Nicolás de Tolentino", 1601

Σε ηλικία 18 ετών εισήλθε στο Αυγουστινιανό τάγμα και σύντομα ξεχώρισε για την ευλάβεια, την ταπεινοφροσύνη και το χαρισματικό του κήρυγμα. Καθ' όλη τη μοναχική του πορεία, διακρίθηκε ως εξομολόγος και πνευματικός καθοδηγητής, προσελκύοντας πλήθη πιστών. Περίπου το 1274, στάλθηκε στην πόλη Τολεντίνο, η οποία εκείνη την εποχή δοκιμαζόταν από σφοδρές εσωτερικές διαμάχες και συγκρούσεις μεταξύ πολιτικών φατριών. Μέσα από το λόγο, το παράδειγμά του και το έργο συμφιλίωσης που ανέπτυξε, συνέβαλε καθοριστικά στην αποκατάσταση της κοινωνικής ειρήνης και της ενότητας στην πόλη.

Κεντρικό στοιχείο της πνευματικότητάς του ήταν η αφοσίωσή του στην προσευχή υπέρ των ψυχών του Καθαρτηρίου. Αυτή η βαθιά του ευαισθησία για τις ψυχές των κεκοιμημένων τον κατέστησε προστάτη τους και του προσέδωσε τον χαρακτηρισμό "Άγιος των Ψυχών".

Ο Άγιος Νικόλαος του Τολεντίνο, που είναι ο πρώτος Αυγουστίνος μοναχός που αγιοποιήθηκε, κοιμήθηκε στις 10 Σεπτεμβρίου 1305 και η Καθολική Εκκλησία τιμά τη μνήμη του την ημέρα της Κοίμησής του. Αποτελεί πρότυπο χριστιανικής ζωής, αυταπάρνησης και πνευματικής φροντίδας.


Η ζωή του Αγίου Νικολάου του Τολεντίνο συνοδεύεται από πλήθος θαυμαστών διηγήσεων που φανερώνουν τη θεία χάρη που τον περιέβαλλε. Σε εποχή μεγάλης θαλασσοταραχής, οι ναυτικοί επικαλέστηκαν με πίστη τη βοήθειά του. Ο Άγιος εμφανίστηκε στον ουρανό κρατώντας κρίνο στο ένα χέρι και με το άλλο γαλήνεψε τα κύματα, σώζοντάς τους από βέβαιο θάνατο.
Σε άλλη αφήγηση, λέγεται ότι έσωσε το παλάτι του Δόγη της Βενετίας από τη φωτιά, ρίχνοντας στις φλόγες ένα κομμάτι ευλογημένο ψωμί, το οποίο τις έσβησε θαυματουργικά.

Τέλος, σε μια εξίσου θαυμαστή ιστορία αναφέρεται πως κάποτε του προσφέρθηκαν για φαγητό ψητές πέρδικες -αν και ήταν χορτοφάγος. Ο Νικόλαος έκανε το σημείο του Σταυρού και τότε τα πουλιά ζωντάνεψαν και πέταξαν έξω από το παράθυρο, εντυπωσιάζοντας τους παρευρισκόμενους (όπως εικονίζεται στο παραπάνω εικαστικό του Pietro Perugino). 

Η Μουσική Έμπνευση:

Από τις σημαντικότερες λειτουργικές συνθέσεις του Αυστριακού μουσουργού Michael Haydn, αδελφού του Joseph Haydn, ξεχωρίζει η "Λειτουργία του Αγίου Νικολάου του Τολεντίνο - Missa Sancti Nicolai Tolentini", την οποία συνέθεσε για το μοναστήρι των Αυγουστίνων στο Mülln.
Ο Mίκαελ Χάυντν υπήρξε ένας εξαιρετικά ταλαντούχος και σεβαστός συνθέτης, με σπουδαία συμβολή στη θρησκευτική μουσική του 18ου αιώνα.

Η συγκεκριμένη λειτουργία αποτελεί μέρος του πλούσιου εκκλησιαστικού ρεπερτορίου που ο Μ. Χάυντν ανέπτυξε κατά τη μακρόχρονη θητεία του στο Σάλτσμπουργκ, όπου υπηρέτησε ως αυλικός συνθέτης και οργανίστας. Στο έργο αυτό διακρίνεται η πνευματικότητα, η ισορροπία, η μελωδική χάρη και η εκφραστικότητα, χαρακτηριστικά στοιχεία του ύφους του.

Αν και συχνά επισκιάζεται από τη φήμη του αδελφού του, η εκκλησιαστική μουσική του Michael αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για μεταγενέστερους συνθέτες, μεταξύ των οποίων και ο νεαρός Mότσαρτ ο οποίος εκτιμούσε ιδιαίτερα το έργο και την προσωπικότητά του.

Η "Missa Sancti Nicolai Tolentini" αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα του ύφους της εποχής. Μελωδικό, ισορροπημένο, με σεβασμό στο ιερό κείμενο και έντονη αίσθηση του μυστηρίου της Θείας Λειτουργίας. Μέσα από την αρμονική δομή και τις φωνητικές γραμμές, αναδεικνύεται το λειτουργικό ήθος και η θεολογική βαρύτητα της μορφής του Αγίου Νικολάου του Τολεντίνο, προστάτη των ψυχών και σύμβολο ελπίδας για την αιώνια σωτηρία.
Ο Μίκαελ Χάυντν αξιοποιεί τις χορωδιακές φωνές σε αρμονία με ένα ζευγάρι σολίστ, ενώ κάθε μέρος της σύνθεσης παρουσιάζει σαφή θεματική ανάπτυξη και πολυφωνική επεξεργασία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην καθαρότητα των μελωδιών και στην εκφραστική δύναμη του κειμένου, στοιχεία που ενισχύουν την πνευματική διάσταση του έργου.Η Missa Sancti Nicolai Tolentini είναι μουσική προσευχή. Μέσα από την ευλάβεια και τη συγκινητική της ένταση, υμνεί την αγιότητα του Αγίου και καλεί τον ακροατή σε βαθιά εσωτερική συμμετοχή.

Μουσικοαναλυτές έχουν χαρακτηρίσει τη λειτουργία ως ένα από τα "πολύτιμα διαμάντια" της δυτικοευρωπαϊκής εκκλησιαστικής μουσικής, έργο που αναδεικνύει με διαχρονικό τρόπο το μήνυμα της πίστης, της ελπίδας και της μεταφυσικής παρηγοριάς που προσφέρει η ιερή τέχνη. Αξίζει να σημειωθεί πως ο ίδιος ο Γιόζεφ Χάυντν, αν και παγκοσμίως γνωστότερος, παραδεχόταν πως "οι εκκλησιαστικές συνθέσεις του αδελφού του υπερείχαν των αντίστοιχων δικών του."

Michael Haydn: "Missa Sancti Nicolai Tolentini"

"Παιδικά Παιχνίδια" σε νότες: Μια μουσική αφήγηση εμπνευσμένη από τον Μπρίγκελ...

"Children's Games", Peter Bruegel the Elder

9 Σεπτεμβρίου και το ημερολόγιο γράφει το όνομά του.

Ο Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος ήταν Φλαμανδός ζωγράφος, χαράκτης και σχεδιαστής, που πέθανε στις Βρυξέλλες σαν σήμερα, το 1569.

Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους του 16ου αιώνα, ειδικευμένος στις ρωπογραφίες (σκηνές από την καθημερινή ζωή) σε μια εποχή που η κρίση της Μεταρρύθμισης στέρησε από πολλούς καλλιτέχνες τη δυνατότητα να απεικονίζουν θρησκευτικά θέματα. Οι πίνακές του παρουσιάζουν με ακρίβεια τη ζωή των αγροτών και των απλών ανθρώπων, συνδυάζοντας την πιστή αναπαράσταση της φύσης και των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων με ένα διακριτικό, αλλά εύστοχο σχόλιο για την κοινωνία, τα ήθη και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Οι πολυπρόσωπες σκηνές του, γεμάτες αμέτρητες λεπτομέρειες, είναι χαρακτηριστικό της δουλειάς του και αποκαλύπτουν την οξυδερκή του ματιά πάνω στην ανθρώπινη συμπεριφορά.

Πιθανώς αυτοπροσωπογραφία του Μπρίγκελ

Για σήμερα, επιλέγω να σας παρουσιάσω τον πίνακά του "Παιδικά Παιχνίδια", ένα έργο με ιδιαίτερη λεπτομέρεια, πλούσιο σε εικόνες και συμβολισμούς, που αποτυπώνει με εντυπωσιακό τρόπο τον κόσμο της παιδικής ηλικίας.

Το έργο είναι ελαιογραφία του 1560 και σήμερα φιλοξενείται στο Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης στη Βιέννη.

Στον πίνακα αυτό, πέρα από κάθε αλληγορική πρόθεση, ο Μπρίγκελ μάς δίνει πλήθος πληροφοριών για τα παιδικά παιχνίδια και τον τρόπο ψυχαγωγίας των παιδιών του 16ου αιώνα.
Βλέπουμε κορίτσια να παίζουν με τις κούκλες τους, μια ομάδα αγοριών να διασκεδάζει με τη Μακριά γαϊδούρα, άλλα παιδιά να παίζουν βόλους, να κάνουν κωλοτούμπες, να χαίρονται με το κρυφτό ή να φυσούν σαπουνόφουσκες. Διασκεδάζουν τραγουδώντας το "Πούν’ το, πούν’ το, το δαχτυλίδι;", ή ξεκαρδίζονται παίζοντας τυφλόμυγα. Ισορροπούν πάνω σε φράχτες, παλεύουν, καβαλούν στους ώμους τους τους συνομηλίκους τους.
Ορισμένα από τα παιδιά φαίνεται να τηρούν και να απολαμβάνουν τα έθιμα και τις παραδόσεις...Λένε τα κάλαντα, άλλα πηδούν πάνω από τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη. Καβαλάνε βαρέλια, σπρώχνονται, παίζουν με την άμμο, κυλούν ρόδες, συναγωνίζονται στην κονταρομαχία, κολυμπούν, κάνουν φούρλες ή σκαρφαλώνουν στα δέντρα.

Ο Μπρίγκελ δεν απεικονίζει απλώς παιχνίδια, μάς προσφέρει ένα πολύτιμο παράθυρο στον τρόπο ζωής, τις αξίες και τη φαντασία της παιδικής ηλικίας μιας άλλης εποχής. Ένα έργο που μας θυμίζει πως το παιχνίδι δεν είναι απλώς ψυχαγωγία, αλλά πολιτισμός, παιδεία και έκφραση.


Η Μουσική έμπνευση:

Τα "Naxos Quartets" είναι μια σειρά από δέκα κουαρτέτα εγχόρδων που έγραψε ο Άγγλος συνθέτης Πήτερ Μάξγουελ Ντέηβις την περίοδο 2001-2007, κατόπιν παραγγελίας της δισκογραφικής εταιρείας Naxos.

Ο Ντέηβις εμπνεύστηκε το τέταρτο κουαρτέτο της σειράς από τον παραπάνω υποβλητικό πίνακα του Πίτερ Μπρίγκελ, γι' αυτό και στο κουαρτέτο του δίνει τον υπότιτλο "Παιδικά Παιχνίδια-Children's Games". 
Το ενός μέρους κουαρτέτο, πυκνό σε έκφραση, αποτυπώνει με μουσικά μέσα το ζωηρό, πολύβουο και πολυδιάστατο παιχνίδι των παιδιών όπως απεικονίζεται στην εικαστική σύνθεση.
Ο Ντέηβις μεταφέρει την κινητικότητα και την ένταση του πίνακα στη μουσική. Ακριβώς όπως το μάτι μεταπηδά από παιδί σε παιδί μέσα στην εικόνα, έτσι και το αυτί ταξιδεύει μέσα από πολύπλοκες, αλλά κατευθυνόμενες μουσικές γραμμές, που υφαίνουν έναν ήχο γεμάτο κίνηση, ζωντάνια και στιγμιαίες μεταβολές. Το αποτέλεσμα είναι μια δημιουργία, που συνδυάζει τις έντονες και ταχείς φράσεις με πιο ήπιες, σχεδόν στοχαστικές παύσεις, δημιουργώντας μια μουσική αφήγηση γεμάτη αντιθέσεις και βάθος.

Τα "Παιδικά παιχνίδια", όμως, όπως μας υπενθυμίζει ο πίνακας -το ίδιο και η μουσική- δεν είναι απλώς αθώες δραστηριότητες. Αντιθέτως, μπορούν να θεωρηθούν ως μεταφορά για τη βία και την επιθετικότητα που κρύβεται πίσω από την παιδική αθωότητα, χαρακτηριστικά που αντικατοπτρίζουν, με τρόπο συμβολικό, τις συγκρούσεις και την ανθρώπινη φύση γενικότερα.
Στην εικόνα, τα παιδιά χτυπούν τα άλογά τους με ξύλα, παίζουν άγρια, τσακώνονται, πέφτουν, καβαλούν φράχτες, κλωτσούν το ένα το άλλο και σκαρφαλώνουν στους ώμους των συνομηλίκων τους. Ο Ντέηβις μεταφράζει αυτήν την έντονη, συχνά ακατάστατη δραστηριότητα σε μουσικά μοτίβα που εναλλάσσονται ανάμεσα στην ένταση, την αγριάδα και τη φαινομενική αθωότητα. Υπάρχει μια αίσθηση παιχνιδιού που κρύβει ενέργεια, σύγκρουση και ένταση, σε αντίστιξη με τις πιο ήσυχες και γαλήνιες στιγμές.

Στο τέλος του κουαρτέτου η αναταραχή υποχωρεί και η μουσική καταλήγει σε μια αίσθηση ηρεμίας. Η έντονη δραστηριότητα σταματά, αφήνοντας χώρο για μια πιο ήσυχη, εσωτερική αποτίμηση. Με αυτόν τον τρόπο, ο Ντέηβις καταφέρνει να δημιουργήσει μια μουσική σύνθεση που δεν είναι απλώς απεικόνιση, αλλά μια ζωντανή, ηχητική αφήγηση της παιδικής ηλικίας, γεμάτη αντιθέσεις, ζωντάνια και βάθος.

Απολαύστε!

Peter Maxwell Davies: Naxos Quartet No. 4, "Children's Games"

Με αφορμή τον Πίτερ Μπρίγελ τον πρεσβύτερο μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο κείμενό μου εδώ.

Τζουζεπίνα Στρεπόνι: "Χωρίς εσένα, είμαι ένα σώμα χωρίς ψυχή..."

Η Στρεπόνι κρατώντας την παρτιτούρα από την όπερα "Nabucco"

Μέσα στη σιωπή της ιταλικής υπαίθρου, ανάμεσα σε σκιές και ψιθύρους κουτσομπολιών, άνθισε μια σχέση που δεν ήταν απλώς έρωτας. Ήταν η ένωση δύο μοναχικών ψυχών που αναγνώρισαν η μία την άλλη σαν είδωλό τους σε καθρέφτη.

Η Τζουζεπίνα Στρεπόνι, υψίφωνος με φωνή που μπορούσε να σκίσει την ψυχή, δεν ήταν μόνο η φλόγα που ανέστησε τη μουσική του Τζουζέπε Βέρντι. Ήταν το στήριγμά του τις σιωπηλές στιγμές, η συντροφιά στις ώρες της μοναξιάς, η αόρατη δύναμη πίσω από τη δημιουργία του. Εκείνος, συχνά τραχύς και δύστροπος, την αγάπησε βαθιά, όχι με όρκους και φανφάρες, αλλά με την αθόρυβη βεβαιότητα εκείνου που ξέρει πως έχει βρει το λιμάνι του.

Η αγάπη τους δεν ζητούσε την έγκριση του κόσμου, ούτε φώτα, ούτε λάμψη. Ήταν μια συμβίωση ψυχής, ένα βλέμμα που μιλούσε πιο δυνατά από λόγια. Και όταν οι κακεντρεχείς της κοινωνίας τούς έδειχναν με το δάχτυλο, εκείνοι απλώς συνέχιζαν το μονοπάτι τους, να συμπορεύονται υπομονετικά για να αντέξουν τη ζωή, αλλά και για να τη μεταμορφώσουν σε μουσική.

Γνωρίστηκαν μέσα στον κόσμο της όπερας, το 1842, στη Σκάλα του Μιλάνου, όταν εκείνη, με τη δύναμη της φωνής της στην πρεμιέρα του "Nabucco", άφησε ανεξίτηλο σημάδι στην ψυχή του νεαρού συνθέτη. Η Τζουζεπίνα ήταν ήδη διάσημη, μια γυναίκα μπροστά από την εποχή της, με το ταλέντο και το πάθος της να ξεπερνούν τα στενά όρια μιας συντηρητικής κοινωνίας.

Η ζωή της όμως δεν ήταν εύκολη. Γεννημένη στις 8 Σεπτεμβρίου 1815 στο Λόντι της Λομβαρδίας, πήρε τα πρώτα της μαθήματα μουσικής από τον πατέρα της, που ήταν οργανίστας στον καθεδρικό ναό της πόλης. Όλοι μιλούσαν για το χαρισματικό κορίτσι. Όμως ο πατέρας και μέντοράς της πέθανε ξαφνικά και η Τζουζεπίνα έμεινε χωρίς στήριγμα. Ωστόσο, η νεαρή σοπράνο, τολμηρή και πεισματάρα, κυνήγησε το όνειρό της.

Η επιτυχία δεν άργησε να έρθει. Ξεκίνησε να εμφανίζεται σε μεγάλα λυρικά θέατρα σε όλη την Ιταλία και σύντομα έγινε η κύρια πηγή εισοδήματος για την οικογένειά της. Η Στρεπόνι απέκτησε τη φήμη της διασημότερης τραγουδίστριας της όπερας στα τέλη της δεκαετίας του 1830, προκαλώντας ξέφρενο ενθουσιασμό στους φανατικούς μουσικόφιλους.

Πέρα όμως από τα φώτα της σκηνής, κουβαλούσε τα δικά της μυστικά και πληγές. Σχέσεις που κρίθηκαν αυστηρά, παιδιά εκτός γάμου, όλα στοιχεία που συγκροτούσαν "σκάνδαλα" για την εποχή. Όταν η φωνή της άρχισε να σβήνει, αποσύρθηκε στο Παρίσι, σαν να έψαχνε ένα καταφύγιο από την κοινωνική κριτική.

H Στρεπόνι κάθεται στα δεξιά του Βέρντι

Και εκεί, σαν να την περίμενε η μοίρα, συνάντησε ξανά τον Βέρντι.

Εκείνος δεν άκουσε ποτέ τις φήμες και τα κουτσομπολιά. Έβλεπε μόνο τη γυναίκα, την καλλιτέχνιδα, τον άνθρωπο που μπορούσε να αγαπήσει πέρα από όρια και στερεότυπα. Με υπομονή και σεβασμό, της χάρισε όχι μόνο την αγάπη του, αλλά και τη ζωή του.

Η κοινωνία δεν ήταν έτοιμη γι' αυτή τη σχέση. Η Ιταλία του 19ου αιώνα ήταν σκληρή, και οι παραδοσιακές αξίες της καταδίκαζαν μια τέτοια ένωση. Οι κουτσομπόληδες κοιτούσαν με καχυποψία, οι επίσημοι κύκλοι την αγνοούσαν και ο φόβος της κριτικής κράτησε τον Βέρντι μακριά από τα δεσμά του γάμου για χρόνια. Μα η αγάπη τους άνθισε μέσα στις δυσκολίες, ένα λαμπερό φως που κανείς δεν μπορούσε να σβήσει.

Κι έτσι, μέσα στην απλότητα μιας σιωπηλής συντροφιάς, η Τζουζεπίνα έμεινε ο ακλόνητος βράχος πίσω από το μεγαλείο του Βέρντι. Ήταν τα μάτια του, η καρδιά του, η μούσα του. Κι εκείνος της αφιέρωσε όχι μόνο την τέχνη του, αλλά και την ψυχή του. Το ίδιο και κείνη.

Σε μια επιστολή της, του έγραφε με λόγια που φωτίζουν την αιώνια σύνδεσή τους:

"Χωρίς εσένα, αγαπημένε μου, είμαι ένα σώμα χωρίς ψυχή. Η ύπαρξή μου χάνει το νόημά της, όταν δεν σε νιώθω κοντά μου. Δεν είμαστε σαν αυτούς που χρειάζονται χωρισμούς για να αναζωογονήσουν την αγάπη. Εγώ θα μπορούσα να μένω δίπλα σου για πάντα, χωρίς ποτέ να νιώσω πλήξη ή χορτασμό. Η αγάπη μου ανανεώνεται σιωπηλά, όπως η ανατολή κάθε πρωινού..."

H Μαρία Κάλλας στο ρόλο της Αμπιγκαΐλε

Αυτή η σχέση, πέρα από τον χρόνο, τις κοινωνικές προκαταλήψεις και τα ταμπού, έγραψε τη δική της συμφωνία στον καμβά της ιστορίας. Μια συμφωνία γεμάτη θάρρος, πίστη και μια αγάπη που όμοιά της γνωρίζει σπάνια ο κόσμος…



Θα απολαύσουμε την άρια της Αμπιγκαΐλε από την όπερα "Ναμπούκο" του Βέρντι, ρόλου που υποδύθηκε στην πρεμιέρα η Τζουζεπίνα Στρεπόνι και αποθεώθηκε, καθιερωνοντας συγχρόνως το συνθέτη σε περίοπτη θέση στον οπερατικό χάρτη. Οι μελωδίες των αριών της Αμπιγκαΐλε είναι εξαιρετικά δεξιοτεχνικές, λόγω της απαιτητικής tessitura τους. Απαιτείται μια έμπειρη ερμηνεύτρια, ικανή να τραγουδήσει τόσο στις χαμηλές όσο και στις υψηλές νότες, με δραματική δύναμη και εκφραστικότητα. Μάλιστα, υπήρξαν ερμηνεύτριες που απέφυγαν τον ρόλο, λόγω του κινδύνου πρόκλησης φωνητικής βλάβης.

Η Μαρία Κάλλας επαινέθηκε ιδιαίτερα για τις εμβληματικές ηχογραφήσεις του ρόλου, ιδιαίτερα για την άρια της 2ης Πράξης "Anch'io dischiuso un giorno". Η ερμηνεία της πριμαντόνας θεωρείται σημείο αναφοράς για τη φωνητική της λαμπρότητα και τη συναισθηματική της ένταση. Η Αμπιγκαΐλε της Κάλλας είναι σκληρή, χυμώδης, ορμητική...

Verdi: "Nabucco - Anch'io dischiuso un giorno, (Abigaille's aria)"
Maria Callas

"Nativitas tua", ένα ιερό μοτέτο για το Γενέθλιο της Παναγίας...

Giotto di Bondone - The Birth of the Virgin

8 Σεπτεμβρίου σήμερα, φίλοι μου, μια γιορτή σιωπηλής χαράς.
Η Εκκλησία τιμά τη Γέννηση της Παναγίας, της μόνης που ετοιμάστηκε με τόση καθαρότητα για να γίνει "σκεύος της Χάριτος του Θεού". Γεννιέται η ελπίδα του κόσμου, αυτή που θα κρατήσει στα χέρια της το Αόρατο.

"Η γέννησίς σου, Θεοτόκε, χαράν εμήνυσε πάση τη οικουμένη
εκ σου γαρ ανέτειλεν ο ήλιος της δικαιοσύνης, Χριστός ο Θεός ημών και λύσας την κατάραν έδωκε την ευλογίαν και καταργήσας τον θάνατο εδωρήσατο ημίν ζωήν αιώνιον"
(Απολυτίκιον Γενέσεως της Θεοτόκου)

***

Ένα a capella ιερό μοτέτο για 4 φωνές δημιουργεί το 1563 ο Πιερ Λουίτζι ντα Παλεστρίνα πάνω στον ύμνο για το Γενέθλιο της Παναγίας (στη λατινική γλώσσα):

"Nativitas tua, Dei Genitrix Virgo, gaudium annuntiavit universo mundo: ex te enim ortus est sol justitiae, Christus Deus noster: qui solvens maledictionem, dedit benedictionem, et confundens mortem, donavit nobis vitam sempiternam."

Δημοσιεύτηκε στο πρώτο του Βιβλίο με μοτέτα "Motecta festorum totius anni cum Communi sanctorum" και διακρίνεται για την κομψοτητα της δομής του και την λεπτή εκφραστικότητά του.
Συγκινησιακή μελωδία, απηχεί θρησκευτικό μυστικισμό.
Η σύνθεση αποτυπώνει το δέος και το μυστήριο της γέννησης της Παρθένου Μαρίας με απέριττη μουσική ευλάβεια. Η αίσθηση της ηρεμίας και της αγαλλίασης κυριαρχεί, ενώ ψυχική ευδαιμονία κατακλύζει τον ακροατή.

Το μοτέτο "Nativitas tua, Dei Genitrix Virgo" του Παλεστρίνα αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ύψιστης πολυφωνικής τέχνης της Αναγέννησης. Η μελωδία κινείται βηματικά, αποφεύγοντας τα άλματα, και έτσι γεννά μια αίσθηση γαλήνης και σταθερότητας. Πλούσια σε αρμονία και ρέουσα, η σύνθεση αποπνέει απλότητα, χωρίς υπερβολική ένταση ή δραματισμούς. Δεν υπάρχουν έντονες κορυφώσεις. Το συναίσθημα αναδύεται υποδόρια, πνευματικά, δημιουργώντας μια βαθιά αίσθηση ευλάβειας. Σαν να λούζεται το άκουσμα από ένα ήσυχο, θείο φως. Σαν το φως που φιλτράρεται από τα βιτρό ενός ναού, την ώρα που στον αέρα αιωρείται η ευωδιά του λιβανιού.
Είναι ένα έργο που δεν εκβιάζει τη συγκίνηση, αλλά την καλλιεργεί, ταπεινά, αθόρυβα, σχεδόν θεϊκά. Η μουσική λειτουργεί σαν προσευχή που δεν λέγεται, αλλά αιωρείται στον χώρο… ήρεμη, φωτεινή, αληθινή.

Το μοτέτο του Παλεστρίνα "Nativitas tua, Dei Genitrix Virgo", δεν είναι απλώς ένας ύμνος. Είναι μια ηχητική προσευχή, όπου οι φωνές αναδύονται γαλήνια, ήσυχα, σαν κεριά που ανάβουν ένα προς ένα στη σκιά της αυγής. Η μουσική του σμιλεύει τη συγκίνηση χωρίς περιττά στολίδια, καθαρή, όπως η ψυχή της Παρθένου.



*Το εικαστικό που συνοδεύει το κείμενο είναι ένα από τα πλέον εμβληματικά έργα του μεγάλου Ιταλού ζωγράφου της πρώιμης Αναγέννησης, Τζιότο, και ανήκει στον κύκλο τοιχογραφιών που κοσμούν το παρεκκλήσι Scrovegni στην Πάδοβα. Φιλοτεχνήθηκε γύρω στο 1305.
Ο ζωγράφος αποδίδει τη σκηνή της Γέννησης της Θεοτόκου με τη χαρακτηριστική του αφηγηματική απλότητα. Η Αγία Άννα απεικονίζεται ξαπλωμένη, με βλέμμα γεμάτο τρυφερότητα και ηρεμία. Η νεογέννητη Παναγία κρατιέται στα χέρια της μαίας -ένα στιγμιότυπο βαθιά ανθρώπινο- ενώ γύρω τους γυναίκες παρευρίσκονται στην ιερή στιγμή, προσφέροντας θαλπωρή. Το εσωτερικό του χώρου, με την επιπεδότητα και τις γεωμετρικές του γραμμές, δημιουργεί έναν σκηνικό ρεαλισμό που βοηθά τον θεατή να εισχωρήσει συναισθηματικά στο γεγονός.
Η "Γέννηση της Παναγίας" του Τζιότο δεν παρουσιάζει ένα θαύμα, αλλά μια ιερή καθημερινότητα...μια μητέρα γεννά ένα παιδί, μόνο που αυτό το παιδί είναι προορισμένο να αλλάξει τον κόσμο.
Το έργο μιλά για τη μυστική αρχή της ελπίδας. Είναι μια σκηνή σιωπηλής ευλάβειας, όπου το θείο αγγίζει το ανθρώπινο χωρίς θόρυβο, αλλά με τρυφερότητα και φως.

Χρόνια Πολλά! Πάντα υπο την σκέπη της Παναγίας! Ας ευχηθούμε να γεννηθεί μέσα μας μια σπίθα από τη σιωπηλή της δύναμη. Να φωτίζει τις δύσκολες στιγμές και να μας οδηγεί, σαν ήπια μελωδία, σε ειρήνη και αγάπη.
Χρόνια πολλά σε όσους και όσες φέρουν το όνομά της και σε κάθε ψυχή που ελπίζει.

Giovanni Pierluigi da Palestrina: "Nativitas tua":

Giacomo Meyerbeer: Η φιλία με τον Τζοακίνο Ροσίνι...

Aδιαμφισβήτητα ο Γερμανοεβραίος συνθέτης της ρομαντικής εποχής, Τζάκομο Μέγιερμπερ συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία της grand opéra.
Γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 5 Σεπτεμβρίου 1791. Οι όπερές του χαρακτηρίζονται από μεγαλοπρέπεια, δραματικότητα, περίτεχνη ενορχήστρωση και ευφυή χρήση της φωνής.

Ανήκε στους πιο δημοφιλείς και επιδραστικούς συνθέτες του 19ου αι., αν και η φήμη του μειώθηκε με την άνοδο νέων μουσικών ρευμάτων. Το έργο του άσκησε σημαντική επιρροή σε συνθέτες όπως ο Βάγκνερ, παρά την, αργότερα, αντισημιτική του στάση, και διαμόρφωσε τον εξελικτικό δρόμο της όπερας.

Γεννήθηκε σε ευκατάστατη εβραϊκή οικογένεια του Βερολίνου. Ο πατέρας του ήταν πλούσιος τραπεζίτης, κάτι που του επέτρεψε να σπουδάσει δίχως οικονομικές δεσμεύσεις και να λάμψει ως πιανίστας από νεαρή ηλικία.


Η φιλία του Μέγιερμπερ με τον Τζοακίνο Ροσίνι αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες σχέσεις στη μουσική του 19ου αι., καθώς συνέδεσε δύο συνθέτες από διαφορετικά υπόβαθρα και ύφος, με κοινό πάθος την όπερα και την ανάγκη να μιλήσουν στο ακροατήριο μέσω αυτής.
Συναντήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1820 στην Ιταλία, όπου ο νεαρός Μέγιερμπερ μελετούσε το ιταλικό μπελκάντο, θέλοντας να ξεφύγει από τον αυστηρό γερμανικό φορμαλισμό. Ο ήδη διάσημος Ροσίνι διέκρινε στο πρόσωπό του το ταλέντο και την επιμονή του να υπερβεί τα όρια της συμβατικής όπερας.

Ο Μέγιερμπερ σεβόταν εμφανώς τον Ροσίνι, τον οποίο θεωρούσε μέντορα.

Η σχέση τους υπερέβαινε το καλλιτεχνικό επίπεδο, τους ένωνε κοσμοπολιτισμός, χιούμορ και διακριτικός σνομπισμός απέναντι στα εθνικά μουσικά δόγματα. Σε αντίθεση με την τεταμένη σχέση του Μέγιερμπερ με άλλους συνθέτες όπως ο Βάγκνερ, η φιλία με τον Ροσίνι παρέμεινε σταθερή, βασισμένη σε αλληλοκτίμηση και χωρίς ανταγωνισμούς.

Μια απολαυστική αφήγηση από το βιβλίο "Anecdotes of Great Musicians" του Willey Francis Gates απεικονίζει αυτή τη διάθεση:

"Οι δυο τους κάθονταν στο θεωρείο του θεάτρου στο Παρίσι, παρακολουθώντας την όπερα "Ροβέρτος ο Διάβολος" του Μέγιερμπερ.
Ο Ροσσίνι, εκστασιασμένος από τη μουσική, σκύβει και του λέει: "Αν μπορείς να γράψεις κάτι καλύτερο απ’ αυτό, ορκίζομαι πως θα χορέψω όρθιος με τα πόδια ψηλά και το κεφάλι κάτω!"
Ο Μέγιερμπερ χαμογελώντας, απάντησε: "Καλύτερα ν' αρχίσεις προπόνηση! Μόλις ολοκλήρωσα την 4η πράξη της όπεράς μου, "Les Huguenots!"

Όντως, η σκηνή αποτυπώνει ακριβώς τον σεβασμό και την παιχνιδιάρικη διάθεσή τους.


Η όπερα "Les Huguenots - Ουγενότοι" εκτυλίσσεται στη Γαλλία του 16ου αι., λίγο πριν τη Σφαγή του Αγίου Βαραθολομαίου το 1572, όπου χιλιάδες Ουγενότοι (Προτεστάντες) σφαγιάστηκαν από τους Καθολικούς. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Ραούλ, Ουγενότος ευγενής, ερωτευμένος με την καθολική Βαλεντίν. Παρά την αγάπη τους, πολιτικές και θρησκευτικές διαφορές τους χωρίζουν. Στο τέλος, πεθαίνουν μαζί κατά τη σφαγή.

Η 4η πράξη είναι κορυφαία σε δραματικότητα και μουσικό μεγαλείο. Η ατμόσφαιρα είναι σκοτεινή, τεταμένη. Οι Καθολικοί ηγέτες, υπό την ηγεσία της βασίλισσας, ετοιμάζονται να πραγματοποιήσουν τη σφαγή το επόμενο πρωί.

Aπεικόνιση του ντουέτου Ραούλ-Βαλεντίν
για την 4η πράξη της όπερας

Η Βαλεντίν τρομοκρατημένη, συναντά τον Ραούλ στο μοναστήρι και τον προειδοποιεί για τη συνωμοσία. Εκείνος συγκλονίζεται. Η αγάπη τους αναζωπυρώνεται, όμως είναι αδύνατο να είναι μαζί. Αντί ο Ραούλ να φύγει μαζί της, επιλέγει να σταθεί στο πλευρό των Ουγενότων γνωρίζοντας ότι οδηγείται στο θάνατο.

Το σπουδαιότερο μουσικό μέρος της πράξης είναι το θρυλικό ντουέτο "Ô ciel ! où courez‑vous ?",  μια από τις δραματικότερες και εξόχως λυρικές δυωδίες της γαλλικής όπερας, γεμάτο μελαγχολία, πάθος και την οδύνη του αποχωρισμού. Η μουσική εναλλάσσει εσωτερική ένταση με μεγάλες μελωδικές εκρήξεις. Η πράξη περιλαμβάνει επίσης δραματικούς χορωδιακούς ψιθύρους και προσευχές, που τονίζουν το μυστικισμό με εντυπωσιακή την εναλλαγή του ιερού και του βίαιου(χαρακτηριστικό του ύφους του Μέγιερμπερ).

Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η 4η πράξη αποτελεί τον πυρήνα της δραματικής πλοκής, καθώς αναδεικνύει με ένταση την ηθική σύγκρουση ανάμεσα στην αγάπη και την πίστη και απαιτεί κορυφαίες φωνητικές ερμηνείες.

Μεγάλες προσωπικότητες της μουσικής ιστορίας εξύμνησαν την Πράξη αυτή με πρώτο τον Έκτορα Μπερλιόζ, που την θεωρούσε κορυφαίο σημείο του μουσικοδράματος. Ο Βέρντι τη χαρακτήρισε "εκπληκτική", ενώ ο Τσαϊκόφσκι τη θεώρησε "μία από τις καλύτερες όπερες του μουσικού ρεπερτορίου, με την 4η πράξη ν' αποτελεί την εμβληματικότερη σκηνή του είδους χάρη στο σπαρακτικό ντουέτο, τα συγκλονιστικά χορωδιακά και την πρωτότυπη ενορχήστρωση."

Η πρεμιέρα στις 29 Φεβρουαρίου 1836 στο Παρίσι ήταν εμβληματικότατη, κοστίζοντας περίπου 160.000 φράγκα, ένα από τα πιο πολυσυζητημένα λανσαρίσματα grand opéra της εποχής.
Ο Χάινριχ Χάινε επαίνεσε με διθυραμβικούς χαρακτηρισμούς τους "Ουγενότους"  συγκρίνοντας την όπερα με "γοτθικό καθεδρικό ναό τέχνης, με λεπτούς πυλώνες και θολωτή δομή που υψώθηκε από γιγάντιο χέρι...".

Τζον Έβερετ Μιλαί: "An Huguenot, on St. Bartholomew’s Day"

Ο Μπερλιόζ χαρακτήρισε τη μουσική "ολοκληρωμένη μουσική εγκυκλοπαίδεια τονίζοντας πως η παρτιτούρα ξεπερνά όλα όσα έχουν επιχειρηθεί μέχρι σήμερα", ενώ οι Λιστ και Βέρντι αποθέωσαν το έργο ως "αριστούργημα".

Η Γεωργία Σάνδη, ενώ αρχικά αρνήθηκε να παρακολουθήσει την όπερα λόγω της θρησκευτικής βίας στην πλοκή, τελικά εντυπωσιάστηκε και παραδέχτηκε στον Μέγιερμπερ: "...παρόλο που είσαι μουσικός, είσαι περισσότερο ποιητής από μας!" αποκαλώντας την όπερα "ευαγγέλιο της αγάπης".


Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι, μετά την παρακολούθηση της πρεμιέρας της όπερας και βαθιά συγκλονισμένος από το φορτισμένο συναισθηματικά ντουέτο της συνάντησης των δύο ερωτευμένων στην 4η πράξη, ο προραφαηλίτης ζωγράφος Σερ Τζον Έβερετ Μιλαί εμπνεύστηκε και δημιούργησε τον εμβληματικό πίνακά του: "An Huguenot, on St. Bartholomew’s Day".
Ο πίνακας απεικονίζει έναν Ουγενότο που αρνείται να φορέσει το καθολικό περιβραχιόνιο που του προσφέρει η αγαπημένη του, γνωρίζοντας πως αυτή η πράξη θα τον καταδικάσει σε θάνατο. Η σκηνή αντηχεί το σπαραγμό της όπερας του Μεγιερμπερ και εστιάζει στην τραγική σύγκρουση ανάμεσα στην αγάπη και την πίστη, ένα από τα κεντρικά θέματα τόσο του έργου όσο και της εποχής.

Meyerbeer: "Les Huguenots / Act 4: Grand Duo - O ciel! Où courez-vous?"

Seiji Ozawa: κάνει τη μουσική να χορεύει στις παλάμες των χεριών του...

 1η Σεπτεμβρίου του 1935 στη Shenyang της Κίνας, περιοχή που τελούσε τότε υπό ιαπωνική κατοχή (Μαντζουρία), γεννήθηκε ο σπουδαίος ιάπωνας μαέστρος, Seiji Ozawa.

Κατά την παιδική του ηλικία, η οικογένειά του επέστρεψε στην Ιαπωνία, όπου μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον βαθιά επηρεασμένο από τις τέχνες και τη λογοτεχνία, ενδιαφέροντα που καλλιέργησε ιδιαίτερα ο πατέρας του, ο οποίος ήταν γιατρός.
Από μικρή ηλικία, ο Ozawa ονειρευόταν να γίνει πιανίστας και αφιερώθηκε στις σπουδές πιάνου. Ωστόσο, ένας τραυματισμός στο δάχτυλο του χεριού του κατά την εφηβεία, στη διάρκεια ενός παιχνιδιού ράγκμπυ τον ανάγκασε να εγκαταλείψει την πιανιστική του πορεία. Αυτή η ανατροπή τον οδήγησε στη διεύθυνση ορχήστρας, όπου γρήγορα διακρίθηκε. Φοίτησε στο Ωδείο Toho Gakuen στο Τόκιο, μαθητεύοντας κοντά στον σπουδαίο μαέστρο Hideo Saito.

O Οζάουα με τον Μπερνστάιν το 1961
(πηγή: 3.nhk.)

Η αναγνώριση δεν άργησε να έρθει...
Το 1959, σε ηλικία μόλις 25 ετών, κέρδισε το Διεθνή Διαγωνισμό Διεύθυνσης Besançon στη Γαλλία. 
Αυτή η διάκριση του άνοιξε τις πόρτες για να μαθητεύσει δίπλα σε μουσικά ιερά τέρατα όπως ο Herbert von Karajan και ο Leonard Bernstein, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας λαμπρής διεθνούς καριέρας.

Μετά την καθιέρωσή του στον παγκόσμιο μουσικό χώρο, ο Οζάουα ανέλαβε σημαντικές θέσεις σε κορυφαίες ορχήστρες ανά τον κόσμο. Η πιο μακρόχρονη και εμβληματική θητεία του υπήρξε αυτή στη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης όπου υπηρέτησε ως μουσικός διευθυντής για 29 χρόνια, από το 1973 έως το 2002, η μακροβιότερη θητεία στην ιστορία της ορχήστρας. Υπό τη διεύθυνσή του, η BSO απέκτησε διεθνές κύρος, πλούτισε το ρεπερτόριό της και πραγματοποίησε σημαντικές περιοδείες και ηχογραφήσεις.

Μετά τη Βοστώνη, στράφηκε πιο έντονα στην πατρίδα του και στην εκπαίδευση νέων μουσικών. Το 1984, ίδρυσε την Saito Kinen Orchestra, προς τιμήν του δασκάλου του Hideo Saito, με τη συμμετοχή κορυφαίων Ιαπώνων και διεθνών μουσικών. Από αυτή την ορχήστρα γεννήθηκε το Φεστιβάλ Saito Kinen, το οποίο έγινε ένα από τα σημαντικότερα μουσικά φεστιβάλ στην Ασία.

Η προσφορά του Σέιτζι Οζάουα στη μουσική, τόσο ως μαέστρος όσο και ως παιδαγωγός, είναι τεράστια. Συνδύασε την ανατολική πειθαρχία με το δυτικό πάθος και άφησε βαθύ αποτύπωμα στον παγκόσμιο μουσικό πολιτισμό.

Ο επίσης πολυαγαπημένος ιάπωνας συγγραφέας Χαρούκι Μουρακάμι στο βιβλίο του "Περί Μουσικής και μόνο" πραγματοποιεί ένα προσωπικό του όνειρο: να κάνει μια συζήτηση εκ βαθέων με τον φίλο του διακεκριμμένο μαέστρο, Σέιτζι Οζάουα για την κοινή τους αγάπη, τη ΜΟΥΣΙΚΗ.

Ετσι, στις σελίδες 153-158 διαβάζουμε:

"-MOYΡΑΚΑΜΙ: Αν μου ζητούσαν να διαλεξω τις πιο αγαπημένες μου ηχογραφήσεις, θα ήταν η "Ιεροτελεστία της άνοιξης" του Στραβίνσκυ με τη Συμφωνική του Σικάγο.

Ο Στραβίνσκυ με το νεαρό Οζάουα τη δεκαετία του '60
(πηγή: reddit)

ΟΖΑΟΥΑ: Υπάρχει μια ιστορία γύρω απ' αυτή την ηχογράφηση. Ο ίδιος ο Στραβίνσκυ ουσιαστικά ξανάγραψε απ'την αρχή την παρτιτούρα, αλλάζοντας τις διαστολές των μέτρων. Το έκανε εντελώς διαφορετικό από τη βερσιόν που είχα μελετήσει τοσο σκληρά. Ηταν ένα σοκ και για το μαέστρο και για τους μουσικούς.

ΜΟΥΡΑΚΑΜΙ: Τι εννοείς αλλάζοντας τις διαστολές των μέτρων;

ΟΖΑΟΥΑ: Χμ, πως να στο εξηγησω; Εχεις ας πούμε 1-2-3, 1-2, 1-2, 1-2-3 και το αλλάζεις σε ε-2,1-2,1-2....μετατρέποντας τα ανώμαλα μέτρα σε ομαλά...Ο Στραβίνσκυ είπε οτι τα "ίσιωσε" , τα απλοποίησε ώστε αν διηύθυνε ο βοηθός του ακόμα και με μαθητική ορχήστρα, να μπορεί να την εκτελέσει.
Αυτή η ηχογράφηση έμεινε στα ράφια. Ήξερα οτι το αποτέλεσμα δεν ηταν καλό. Ο Λένυ(Μπερνστάιν) μου είπε οτι ήμουν το μεγάλο θύμα. Ηταν έξαλλος. Ειχα κάνει τρελή μελέτη πανω στην παλιά βερσιόν, την ειχα διευθύνει αμέτρητες φορές και την κατείχα απόλυτα. Τωρα μου τραβούσαν το χαλί κάτω απο τα πόδια. ...Ευτυχώς κυκλοφορεί η πρωτότυπη έκδοση που ηχογράφησα αμέσως μετά[...]
(Βάζουν το δίσκο. Ακούγεται το περίφημο άγριο μπαμ-μπαμ-μπαμ της 1ης σκηνής, οι "Χοροί των Κοριτσιών")

ΟΖΑΟΥΑ: Τι έντονος, νευρικός ήχος!Η Συμφωνική του Σικάγο ήταν στον κολοφώνα της ακμής της τότε κι εγώ ήμουν νέος και γεμάτος ενέργεια.

ΜΟΥΡΑΚΑΜΙ: Ως λάτρης της μουσικής θα πω πως όταν σε ακούω να ερμηνεύεις με τη Συμφωνική του Σικάγο τη δεκαετία του '60 έχω την αίσθηση ότι κάνεις τη μουσική να χορεύει ένα ζωηρό χορό στις παλάμες των χεριών σου. Διακρίνω ένα είδος απερίσκεπτου θράσους!.... "

Αφεθείτε φίλοι μου, στη μαγεία της μουσικής του Στραβίνσκυ. Ο τιμώμενος σήμερα, Oζάουα επιτυγχάνει να αναδείξει την πρωτογονική ενέργεια και τον ρυθμικό παλμό του έργου, κάνοντας πράξη την πεποίθησή του ότι, πάντα αναζητούσε τη σκέψη, τη σκέψη που ξεκινά από την Ελλάδα, τη σκέψη που κρύβεται πίσω από τη μουσική, πίσω από την παρτιτούρα, όπως δήλωσε σε συνέντευξή του στον Θανάση Λάλα.
Η ορχήστρα υπό την θαυμαστή καθοδήγησή του ανταποκρίνεται με ζωντάνια και ένταση, μεταφέροντας στο ακροατήριο τη μυστηριακή ατμόσφαιρα και την τελετουργική βαρύτητα που επιβάλλει η σύνθεση.

Απολαύστε!

 Igor Stravinsky: "The Rite of Spring, Dances of the Young Girls"

Seiji Ozawa / Chicago Symphony Orchestra