Paul Cezanne: Η γαλήνη μιας λίμνης στα βόρεια του Παρισιού...

 

Paul Cezanne: "L' Etang des Soeurs"

Paul Cezanne selfportrait(MOMA)

Ο πρωτοπόρος ιμπρεσιονιστής γάλλος ζωγράφος, Πωλ Σεζάν, γεννημένος σαν σήμερα, 19 Ιανουαρίου 1839, θεωρείται γέφυρα ανάμεσα στον ιμπρεσιονισμό και τη μοντέρνα ζωγραφική. 

Φίλος του Καμίγ Πισαρό, ακολούθησε μια μοναχική πορεία, αναζητώντας σταθερότητα, δομή και διάρκεια στη μορφή, μέσα από νεκρές φύσεις, ανθρώπινες φιγούρες και τοπία.
Η φύση ήταν για κείνον μέτρο και κριτήριο αλήθειας. Πίστευε ότι η τέχνη είναι αυθεντική μόνο αν αντηχεί τις μορφές και τις αναλογίες της φύσης. Γι’ αυτό έχει μείνει η παροιμιώδης φράση του:

 "Όταν κρίνω την τέχνη, βάζω τον πίνακά μου δίπλα σε ένα θεόπλαστο αντικείμενο, όπως ένα δέντρο ή ένα λουλούδι. Αν έρχεται σε αντίθεση, δεν είναι τέχνη".

Στα μέσα της δεκαετίας του 1870, όταν ο Πωλ Σεζάν συνήθιζε να επισκέπτεται το Osny, βόρεια του Παρισιού, μαζί με τον Καμίγ Πισαρό ανηφόριζαν συχνά προς τη "L’Étang des Sœurs - τη Λίμνη των Αδελφών".

Ο Σεζάν με τον Πισαρό
(svreeland)

Πρόκειται για μια περιοχή με πλούσια βλάστηση, που προσφερόταν σαν πεδίο άσκησης του βλέμματος. Η λίμνη, ένα σχετικά άγνωστο φυσικό σημείο μέσα στο δάσος, ενέπνευσε τον Σεζάν να εστιάσει στο φως, στα χρώματα και στη διάταξη των όγκων του τοπίου. Μικρή και απέριττη, μακριά από κάθε εντυπωσιασμό, του επέτρεπε να σταθεί απέναντι στη φύση χωρίς αφηγηματικές προσδοκίες.

Έτσι, φιλοτεχνεί την ομότιτλη ελαιογραφία του με πινελιές γρήγορες, πλατιές, αποφασιστικές. Απλώνει το χρώμα σε παχύ στρώμα με τη χρήση σπάτουλας, σχηματίζοντας συμπαγείς μάζες χωρίς πρόθεση περιγραφής της λεπτομέρειας. Πράσινα, καφέ και μπλε συνυπάρχουν χωρίς να λειαίνονται, αφήνουν το βλέμμα να μετακινείται από πινελιά σε πινελιά. Το νερό δεν λειτουργεί σαν καθρέφτης του περιβάλλοντος. Συγκρατεί το φως και το επιστρέφει σε βάθος, φιλτραρισμένο από την κόμη των δέντρων. Το φωτεινό μονοπάτι και οι λουσμένοι στο φως κορμοί των δέντρων οδηγούν το βλέμμα βαθύτερα μέσα στη σύνθεση. Το μάτι συναντά πρώτα το νερό και το άνοιγμα ανάμεσα στα δέντρα. Οι σκιές και τα φωτεινά σημεία συνδιαλέγονται διακριτικά, κατευθύνοντας την όραση προς τον κεντρικό άξονα της λίμνης. Η φύση δεν εξιδανικεύεται, αποδίδεται με τη βαρύτητα κάτι αληθινού και απτού.
Έτσι ολοκληρώνεται η ελαιογραφία "L’Étang des Sœurs", όπου το τοπίο παύει να είναι απλή εικόνα και μετατρέπεται σε στοχασμό. Ο πίνακας δεν ζητά να τον θαυμάσεις, αλλά να σταθείς μπροστά του και να σιωπήσεις. Μέσα από αυτή τη σιωπή, ο Σεζάν μας υπενθυμίζει ότι η ζωγραφική δεν είναι μίμηση της φύσης, αλλά ένας τρόπος να συλλάβεις τη διάρκεια και τον ρυθμό της.

Αυτή ακριβώς η ποιότητα της σιωπής και του αργού ρυθμού αποτέλεσε την αφετηρία για την πιανιστική σύνθεση του Ελληνοκύπριου συνθέτη Κωνσταντίνου Στυλιανού, μέρος του Πρώτου Βιβλίου των 12 Πρελουδίων του.
Από τον πίνακα αντλείται η αίσθηση ενός ήσυχου δάσους και μιας γαλήνιας λίμνης, όπου το φως και η σκιά συνυπάρχουν σε εύθραυστη ισορροπία, μεταφερόμενες τώρα στον ήχο.
Κινούμενος στο ύφος των πρελουδίων του Ντεμπυσί, ο Στυλιανού χρησιμοποιεί μικρά μοτίβα, ρευστούς ρυθμούς και αρμονίες που αναδύονται και υποχωρούν, οικοδομώντας μια ονειρική ηχητική επιφάνεια. Η μουσική δεν περιγράφει τον πίνακα. Λειτουργεί σαν ηχητικό του ισοδύναμο, μεταφέροντας στον ήχο τον αργό παλμό και τη σιωπή του τοπίου. 

Το έργο, γραμμένο αρχικά το 2008 στο πλαίσιο παραγγελίας για συναυλίες με αφορμή τη Γαλλική Προεδρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εντάσσεται σε μια δεκαετή δημιουργική πορεία που οδήγησε στον κύκλο των "12 Πρελουδίων" του Στυλιανού.

Constantinos Y. Stylianou: "12 Preludes, Book 1. L’Étang des Sœurs-Paul Cezanne" 

Η καμήλα και η καμπούρα της: Μια διδακτική αφήγηση του Κίπλινγκ...

Στη μνήμη του νομπελίστα, Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, που έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, 18 Ιανουαρίου 1936, στο Λονδίνο, σε ηλικία εβδομήντα ετών, είναι αφιερωμένο το σημερινό κείμενο. 

Ένας από τους κορυφαίους δημιουργούς της αγγλόφωνης λογοτεχνίας, ο Κίπλινγκ τιμήθηκε με την ταφή του στο Αβαείο του Ουέστμινστερ, προνόμιο που αποδίδεται σε ελάχιστες μορφές των γραμμάτων και του πνεύματος, των οποίων το έργο άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία.

Γεννήθηκε στη Βομβάη της Βρετανικής Ινδίας το 1865 και έζησε εκεί τα πρώτα έξι χρόνια της ζωής του. Οι πρώιμες αυτές εμπειρίες άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στο έργο του.
Αν και το πιο γνωστό ποίημά του είναι το "Αν", ο Κίπλινγκ αγαπήθηκε ιδιαίτερα για τις παιδικές του ιστορίες και για τα διηγήματα που αφηγούνται τη ζωή των Βρετανών στρατιωτών στην Ινδία. Θεωρείται πρωτοπόρος στην τέχνη του διηγήματος, ενώ τα παιδικά του βιβλία, που συγκαταλέγονται στα κλασικά της παιδικής λογοτεχνίας, φανερώνουν το ευέλικτο και φωτεινό αφηγηματικό του χάρισμα.

Το "Βιβλίο της Ζούγκλας" αποτελείται από μύθους όπου τα ζώα αποκτούν ανθρώπινα χαρακτηριστικά, λειτουργώντας ως φορείς ηθικών διδαγμάτων. Μέσα από αυτές τις ιστορίες, ο Κίπλινγκ μεταφέρει όσα "άκουσε ή φαντάστηκε για την ινδική ζούγκλα", ενώ πολλοί αναγνώστες τις διάβασαν και σαν αλληγορίες της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας της εποχής του.

Ξεχωριστή θέση στο έργο του κατέχουν οι "Just So Stories" που δημοσιεύτηκαν το 1902, μια κλασική συλλογή παιδικών ιστοριών που εξηγούν με φανταστικό και ευρηματικό τρόπο πώς τα ζώα απέκτησαν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους.

H κόρη του, Τζόζεφιν

Οι ιστορίες αυτές γράφτηκαν αρχικά σαν νανουρίσματα για την κόρη του, Τζόζεφιν και όπως ο ίδιος εξηγούσε, έπρεπε να λέγονται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, χωρίς να αλλάζει ούτε μία λέξη, γι’ αυτό και πήραν τον τίτλο "Just So...".
Αγαπήθηκαν για τους παιχνιδιάρικους στίχους και τις εφευρετικές τους εξηγήσεις, αποτελώντας βασικό πυλώνα της παιδικής λογοτεχνίας.


Ανάμεσά τους βρίσκεται και η ιστορία της "Καμήλας και της καμπούρας της", ένα αφήγημα με σαφή διδακτικό χαρακτήρα, δοσμένο όμως με χιούμορ και φαντασία.
Η καμήλα παρουσιάζεται αρχικά αδρανής και απρόθυμη να εργαστεί. Ετσι, η ιστορία "εξηγεί" πως η φύση της επιβάλλει μια νέα ισορροπία, χαρίζοντάς της μια βαριά καμπούρα, ώστε να κουβαλά το φορτίο που αρνιόταν να σηκώσει από μόνη της.
Το αφήγημα συνοδεύεται από ένα ξεκαρδιστικό ποίημα:

"Η καμπούρα της καμήλας είναι άσχημη πολύ,

κι αν πας στο ζωολογικό θα τη δεις εκεί.

Μα πιο άσχημη ακόμα είναι η καμπούρα η δικιά μας,

όταν έχουμε ελάχιστα να κάνουμε μπροστά μας.

Παιδιά και μεγάλοι, ω-ω-ω,

αν δεν έχουμε δουλειά αρκετή, ω-ω-ω,

μας πιάνει η καμπούρα 

η καμηλίσια καμπούρα 

η καμπούρα που χρωματίζεται μπλε και μελανιά!

Η καμπούρα αυτή, η καμπούρα η κακιά,

δεν φεύγει με γκρίνια, ούτε με φωνή.

Δεν φεύγει με γέλια, ούτε με λόγια σοφά,

ούτε αν κάθεσαι άπραγος όλη τη μέρα ξανά.

Παιδιά και μεγάλοι, ω-ω-ω,

αν δεν έχουμε δουλειά αρκετή, ω-ω-ω,

μας πιάνει η καμπούρα 

η καμηλίσια καμπούρα 

κι όλο βαραίνει, βαραίνει σιωπηλά.

Μα υπάρχει ένα πράγμα, ένα μόνο γιατρικό,

που την κάνει να φεύγει στη στιγμή, μαγικό:

να σηκώσεις τα μανίκια, να πεις "θ' αρχίσω εδώ",

και να γίνει η δουλειά σου σωστή και στο λεπτό.

Παιδιά και μεγάλοι, ω-ω-ω,

αν έχουμε δουλειά αρκετή, ω-ω-ω,

φεύγει η καμπούρα 

η καμηλίσια καμπούρα 

κι ο κόσμος γίνεται ξανά ελαφρύς!"

Το 1903, ο Sir Edward German μελοποίησε δώδεκα ποιήματα από το βιβλίο "Just So Stories" του Κίπλινγκ.

Από εικονογράφηση του ίδιου του Κίπλινγκ

Πρόκειται για συλλογή τραγουδιών για φωνή και πιάνο, βασικό δείγμα του πώς οι ποιητικές αφηγήσεις του Kίπλινγκ μεταφέρθηκαν στη μουσική, διατηρώντας το παιχνιδιάρικο και αφηγηματικό ύφος των ποιημάτων. 

Στη συλλογή συγκαταλέγεται, και η "Καμήλα", με τον ολοκληρωμένο τίτλο "How the Camel Got His Hump".
Μια σύνθεση με ευθύγραμμη, ρυθμική μελωδία, σχεδιασμένη να υποστηρίζει το λεκτικό περιεχόμενο και να αναδεικνύει τον αφηγηματικό χαρακτήρα του ποίηματος. Η μελωδία αγκαλιάζει τους στίχους, προσδίδοντας ζωντάνια, ενώ η συνοδεία του πιάνου ενισχύει την αφήγηση με έντονο ρυθμικό παλμό και κίνηση. Το αποτέλεσμα είναι ένα τραγούδι απλό, φωτεινό και απολαυστικό, κατάλληλο για εκπαιδευτικούς σκοπούς γιατί με ευχάριστο τρόπο ο σπουδαίος Κίπλινγκ διδάσκει ότι η αδράνεια και η απραγία κάνουν τη ζωή βαριά και δυσάρεστη. Παράλληλα, μας θυμίζει ότι η δράση και η συμμετοχή στη ζωή είναι το "μαγικό φάρμακο" που ελαφραίνει τα βάρη και φέρνει χαρά...

Sir Edward German: "Just So Stories, 2. Τhe Camel's Hump"

Για τον Κίπλινγκ υπάρχουν και παλαιότερα κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος και η άγνωστη μουσική του πλευρά...

Γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 17 Ιανουαρίου 1706.
Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές του Διαφωτισμού και ένας από τους σπουδαιότερους διανοητές του 18ου αιώνα. Άνθρωπος με εντυπωσιακή ευρύτητα ενδιαφερόντων, διακρίθηκε για τις ανακαλύψεις, τις θεωρίες και τη βαθιά επίδρασή του στην επιστήμη, την πολιτική και τον πολιτισμό.

Η μουσική αποτέλεσε πάντοτε φωτεινό νήμα στη ζωή του. Μικρός άρχισε μαθήματα βιολιού. Κρατώντας το όργανο στα χέρια του έμαθε να αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Η οικογένειά του ενθάρρυνε τη μουσική του εκπαίδευση και σύντομα ο νεαρός Φραγκλίνος συμμετείχε σε κοινωνικές συναυλίες στη Φιλαδέλφεια, ενώ συνέθετε μικρές μελωδίες για φίλους και πολιτιστικά δρώμενα.

Η πρώτη του γνωστή σύνθεση, η μπαλάντα "The Downfall of Piracy - Η Πτώση της Πειρατείας", αφηγείται με νεανικό θάρρος το τέλος του διαβόητου πειρατή Μαυρογένη.
Παρά τα επικριτικά σχόλια του πατέρα του και τη σκληρή αυτοκριτική του ίδιου -καθώς αργότερα χαρακτήρισε το έργο του "άθλιο"- η σύνθεση διασώζεται ως πολύτιμη μαρτυρία της πρώιμης δημιουργικότητάς του και του ανήσυχου, τολμηρού πνεύματός του.

Benjamin Franklin: "The Downfall of Piracy"

Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, ο Φραγκλίνος επέλεγε την απλότητα και την εκφραστικότητα στη μουσική. Βιολί, άρπα και κιθάρα γέμιζαν τα σαλόνια και τις μικρές συναυλίες που οργάνωνε, ενώ έδειχνε ιδιαίτερη προτίμηση στα παλιά σκωτσέζικα τραγούδια, σαν να αναζητούσε τη μουσική ψυχή στα καθημερινά και τα ανεπιτήδευτα.

"Ο Φραγκλίνος παίζει γυάλινη αρμόνικα", Alan Foster

(από: pinterest)

Το 1761, η μουσική του περιέργεια πήρε τη μορφή εφεύρεσης. Η glass harmonica(γυάλινη αρμόνικα), με τον κρυστάλλινο, σχεδόν ουράνιο ήχο της, κατέκτησε τα ευρωπαϊκά σαλόνια και κέρδισε τον θαυμασμό συνθετών όπως ο Μότσαρτ και ο Μπετόβεν. 

Ο ίδιος περιέγραφε το όργανο σαν έναν ζωντανό οργανισμό, με τόνους γλυκείς και μακράς διάρκειας, που προσαρμόζονταν στην αφή του εκτελεστή και δεν απαιτούσαν ποτέ εκ νέου ρύθμιση, μια "φωνή αγγέλων", όπως συχνά το χαρακτήριζε.

Κατά τη διάρκεια της διπλωματικής του θητείας στη Γαλλία, ο Φραγκλίνος συνέθεσε ένα κουαρτέτο εγχόρδων, στο οποίο επέλεξε να αποκλίνει από την τυπική δομή της εποχής. Αντί για δύο βιολιά, βιόλα και τσέλο, το έργο του γράφτηκε για τρία βιολιά και τσέλο, αποκαλύπτοντας την προσωπική του αισθητική και την αγάπη του για μια μουσική που απευθύνεται περισσότερο στο συναίσθημα και την εσωτερική εμπειρία.

Ακόμη και όταν οι πολιτικές του υποχρεώσεις αυξήθηκαν και η ηλικία τον βάραινε, η μουσική παρέμεινε στον πυρήνα της ζωής του. Ήταν μια φλόγα που φώτιζε αδιάκοπα την περιέργεια και τη δημιουργικότητά του. Μέσα απ' αυτήν άφησε και τη μουσική του κληρονομιά. Μια κληρονομιά άξια προσοχής, που παραμένει ζωντανή στη μνήμη όσων αγαπούν την έμπνευση, τη δημιουργική έκφραση και την καλλιτεχνική αναζήτηση...

Benjamin Franklin: "String Quartet":

Για τον Φραγκλίνο και τη γυάλινη αρμόνικα μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Άγιος Αντώνιος, στην έρημο του πειρασμού: Από τον Cézanne στον ήχο του Syler...

Paul Cézanne: "La Tentation de Saint Antoine"

Σήμερα η Εκκλησία μας τιμά τον Άγιο Αντώνιο, τον πρώτο ερημίτη του Χριστιανισμού, που γεννήθηκε στην Αίγυπτο και μοίρασε τον πλούτο του στους φτωχούς πριν αποσυρθεί στην έρημο.

Χρόνια πολλά σε όσες και όσους φέρουν το όνομά του! Ο Άγιος Αντώνιος επέλεξε τη σοφία του Θεού και την προσευχή, ζώντας με απλότητα και αφιερώνοντας τη ζωή του στον πνευματικό αγώνα. Αντιμέτωπος με πειρασμούς και δολιότητες του διαβόλου, η πίστη του στάθηκε ακατάβλητη, φωτίζοντας τη δύναμη της αρετής και της αφοσίωσης.

Ο "Πειρασμός του Αγίου Αντωνίου" αποτελεί ένα από τα πιο δημοφιλή θέματα στην ιστορία της τέχνης, εμπνέοντας πολλούς σπουδαίους ζωγράφους, ανάμεσά τους και τον Πωλ Σεζάν, ο οποίος ζωγράφισε το θέμα αρκετές φορές.
Στην παραπάνω απεικόνιση, ο Σεζάν υιοθετεί μια συμβολική, μετα-ιμπρεσιονιστική προσέγγιση. Αντί να περιγράφει αναλυτικά τα γεγονότα, εστιάζει στην ένταση, τις μορφές και τη δυνατή χρωματική ατμόσφαιρα, προβάλλοντας το ψυχολογικό βάρος του πειρασμού.

Στον πίνακα, οι πειρασμοί εμφανίζονται ως αισθησιακές φιγούρες, που κινούνται λικνιστικά και προκλητικά, προσπαθώντας να παρασύρουν τον Άγιο και να δοκιμάσουν την αντοχή του πνεύματός του. Ο ίδιος, στα αριστερά, εμφανίζεται ήρεμος και αποστασιοποιημένος από το χάος που τον περιβάλλει. Η στάση του υποδηλώνει πνευματική σταθερότητα και αφοσίωση, ανεπηρέαστη από τις εξωτερικές απειλές.

Στον δεύτερο πίνακα (που βλέπετε παρακάτω), ο Σεζάν απεικονίζει και τον Διάβολο, ντυμένο με φλογερά κόκκινα χρώματα, να επιχειρεί να καταβάλει τον Άγιο. Ο ζωγράφος εστιάζει έτσι στην αποτύπωση της εσωτερικής του πάλης, μετατρέποντας τη σκηνή σε μια συμβολική μάχη, όπου η πίστη αντιπαρατίθεται στις γήινες επιθυμίες.

Paul Cézanne: "La Tentation de Saint Antoine" (Musée d'Orsay)

Η Μουσική πρόταση:

Από τον ερημίτη και θεμελιωτή του μοναχισμού, και από τους πειρασμούς που υπέστη στην έρημο της Αιγύπτου, εμπνέεται η σύνθεση του James Syler: "The Temptation of St. Anthony" για χορωδία και ορχήστρα πνευστών. 

Αντί να αφηγείται πιστά τα γεγονότα, η σύνθεση χρησιμοποιεί την ιστορία ως συμβολικό πλαίσιο για τη διαδικασία του πνευματικού πειρασμού, παρουσιάζοντας μια μουσική διαδρομή μέσα από έξι θεματικά μέρη, τα οποία τιτλοφορούνται με αξιομνημόνευτες φράσεις που ο συνθέτης εντόπισε μετά την ανάγνωση της ζωής του Αγίου:

Ι. "Η απέραντη έρημος"

Δεν ξέρω γιατί τα μάτια μου ανοίγουν

σ' ένα ζεστό, κίτρινο φως απ' τη μεγάλη έρημο,

γεμάτη από ανείπωτο τρόμο και φως.

ΙΙ. "Ένα σύννεφο σκόνης από σκέψεις"

Κανείς δεν θα το μάθει ποτέ.

Μόνο αυτή τη φορά, μόνο μία φορά.

Αλλά τι θα γινόταν αν… Γιατί όχι;

Κανείς δεν θα το μάθει ποτέ.

ΙΙΙ. "Η Απαλότητα της Ηδονής"

Ένα βλέμμα, ένα κλείσιμο του ματιού, ένα χαμόγελο, ένα βλέμμα.

Ένας περίπατος που κυλά σαν απαλό ρυάκι.

Με μάτια που θέλουν να με ζεστάνουν σαν άνοιξη.

Ανυπομονώ...πρέπει να τραγουδήσω.

Μια λέξη, μια φωνή, ένα οδυνηρό αγκίστρι.

Ένα τραγούδι πόθου από ένα αρχαίο βιβλίο.

Χείλη από το Λούβρο, άξια ενός βασιλιά.

Ανυπομονώ...πρέπει να τραγουδήσω.

Ένα άγγιγμα, μια υπόδειξη, ξέρω αυτό το άρωμα.

Ένα άρωμα που αντηχεί σαν ηχητική έκρηξη.

Πόσο βαθιά θα με τσιμπήσει το τραγούδι των σειρήνων;

Κάτι μου λέει: πρέπει να τραγουδήσω.

IV. "Αδυσώπητη η οργή τους "

Kύριε Ελέησον

V. "Μια Δέσμη Φωτός"

VI. "Περισσότερη δύναμη από πριν"

Πώς σταματάς τον εαυτό σου

πριν να' ναι πολύ αργά;

Δεν ξέρω γιατί τα μάτια μου ανοίγουν

σ' ένα ζεστό, κίτρινο φως.

Η μουσική του Syler είναι δραματική, αισθησιακή, τρομακτική, αλλά συγχρόνως χαρμόσυνη-λυτρωτική. Οι "ακανθώδεις" διαφωνίες αποτυπώνουν ένταση και αναταραχή, δημιουργώντας μια ηχητική αναπαράσταση των πειρασμών του Αγίου, ενώ ψηλές φωνητικές γραμμές και λυρικές αρμονίες προσφέρουν στιγμές φωτός, γαλήνης και λύτρωσης.
Η χορωδία λειτουργεί ως μουσικό όργανο για χρωματισμό, ένταση και συναισθηματική έμφαση, ενώ το σύνολο πνευστών πλαισιώνει και ενισχύει τις δραματικές μεταπτώσεις των έξι μερών.

James Syler: "The Temptation of St. Anthony":

Στο μπλογκ υπάρχουν και παλαιότερα κείμενα με αφορμή τον Άγιο Αντώνιο. Περιηγηθείτε! 

Böcklin - Rachmaninoff : "Το Νησί των Νεκρών"

 

Ο Arnold Böcklin συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους ζωγράφους του 19ου αιώνα και υπήρξε μία από τις πιο καθοριστικές μορφές για την τέχνη των γερμανόφωνων χωρών. Το έργο του άσκησε βαθιά επιρροή και ξεχώρισε για τη φαντασία και τη δύναμη του συμβολισμού του.

 Arnold Böcklin, αυτοπροσωπογραφία

Γεννημένος στη Βασιλεία το 1827, σπούδασε στην Ακαδημία του Ντίσελντορφ, όπου συνδέθηκε φιλικά με τον Άνσελμ Φόιερμπαχ και ανέδειξε πολύ νωρίς το εξαιρετικό του ταλέντο. Στα πρώτα του χρόνια ταξίδεψε στην Αμβέρσα και τις Βρυξέλλες, μελετώντας και αντιγράφοντας έργα της Φλαμανδικής Σχολής, ενώ στο Λούβρο αφιερώθηκε κυρίως στη μελέτη της τοπιογραφίας.

Το 1850 επισκέφθηκε τη Ρώμη, της οποίας τα μνημεία και η ιστορική ατμόσφαιρα τροφοδότησαν τη φαντασία του και τον οδήγησαν σε έργα με έντονα μυθολογικά θέματα. Με την πάροδο του χρόνου, το ύφος του έγινε ολοένα πιο σκοτεινό και εσωτερικό, φορτισμένο με μυστικιστικά και πένθιμα συναισθήματα. Οι πίνακές του αποτελούν συχνά αλληγορικές αναγνώσεις της κλασικής αρχαιότητας, με κεντρικά μοτίβα τον θάνατο και τη θνητότητα, μέσα σε έναν παράξενο, σχεδόν ονειρικό κόσμο.

Αυτή η σκοτεινή και συμβολική διάσταση του έργου του άσκησε ιδιαίτερη γοητεία στους σουρρεαλιστές.
Το 1892 εγκαταστάθηκε σε προάστιο της Φλωρεντίας, όπου έζησε έως τον θάνατό του, στις 16 Ιανουαρίου 1901.

Στο αριστουργηματικό εικαστικό του "Το Νησί των Νεκρών" εστιάζουμε σήμερα. τον οποίο ο ίδιος ο ζωγράφος περιέγραφε λιτά ως μια "ονειρική εικόνα", απεικονίζει ένα έρημο, βραχώδες νησάκι που αναδύεται μέσα από σκοτεινά, ακίνητα νερά. Η σκηνή αποπνέει απόλυτη σιωπή και ακινησία, μια ησυχία τόσο πυκνή, όπως έλεγε ο Böcklin, "όπου θα τρόμαζε κανείς ακόμη κι από ένα απλό χτύπημα στην πόρτα".

Στο προσκήνιο, μια μικρή βάρκα με κουπιά πλησιάζει αργά μια στενή υδάτινη πύλη και έναν χαμηλό κυματοθραύστη στην ακτή του νησιού. Ο κωπηλάτης, τοποθετημένος στην πρύμνη, οδηγεί το σκάφος με ήρεμη, σχεδόν τελετουργική αποφασιστικότητα. Στην πλώρη στέκεται μια όρθια, λευκοντυμένη μορφή, στραμμένη προς τη στεριά, ενώ ακριβώς μπροστά της διακρίνεται ένα λευκό, στολισμένο αντικείμενο, που συνήθως ερμηνεύεται ως φέρετρο.

Το μικρό νησί δεσπόζεται από ένα πυκνό άλσος ψηλών, σκοτεινών κυπαρισσιών -δέντρων άρρηκτα συνδεδεμένων, μέσα στους αιώνες, με το πένθος και τα νεκροταφεία. Τα κυπαρίσσια περιβάλλονται στενά από απόκρημνους βράχους, στις επιφάνειες των οποίων διακρίνονται πύλες και ανοίγματα, σαν ταφικές είσοδοι ή παράθυρα, ενισχύοντας τον υπαινιγμό ότι πρόκειται για έναν τόπο ταφής ή, ίσως, για έναν χώρο μετάβασης.

Ο Böcklin δεν έδωσε ποτέ δημόσια ερμηνεία για το νόημα του έργου, ωστόσο, πολλοί θεατές έχουν ταυτίσει τον κωπηλάτη με τον Χάροντα της ελληνικής μυθολογίας -τον βαρκάρη που μεταφέρει τις ψυχές στον Κάτω Κόσμο. Τα νερά ερμηνεύονται ως ο Αχέροντας ή η Στύγα, ενώ η λευκοντυμένη μορφή ως μια ψυχή που μόλις εγκατέλειψε τον κόσμο των ζωντανών και οδεύει προς τη μεταθανάτια γαλήνη.
Έτσι, Το Νησί των Νεκρών λειτουργεί λιγότερο ως συγκεκριμένη αφήγηση και περισσότερο ως συμβολική εικόνα μετάβασης -από τη ζωή στον θάνατο, από την κίνηση στην απόλυτη ακινησία, από το φθαρτό στο αιώνιο.

Από αυτόν ακριβώς τον πίνακα εμπνεύστηκε ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ το συμφωνικό ποίημά του: "Το Νησί των Νεκρών, έργο 29", ένα από τα πιο σκοτεινά και ατμοσφαιρικά δημιουργήματα του ύστερου ρωσικού ρομαντισμού. Η έμπνευση προήλθε από μια ασπρόμαυρη αναπαραγωγή του έργου του Böcklin, την οποία ο συνθέτης είδε στο Παρίσι το 1907. Ο ίδιος ο Ραχμάνινοφ παραδέχτηκε αργότερα ότι, αν είχε αντικρίσει πρώτα το έγχρωμο πρωτότυπο, ίσως να μην είχε συνθέσει ποτέ το έργο. Η λιτότητα και η σκοτεινή δύναμη του ασπρόμαυρου ήταν που τον συγκλόνισαν βαθιά.

Για δύο χρόνια ο Ραχμάνινοφ αναζητούσε θέμα για ένα συμφωνικό ποίημα, έως ότου ο πίνακας του Böcklin τού προσέφερε την ιδανική αφορμή. Η σύνθεση ολοκληρώθηκε μεταξύ Ιανουαρίου και Μαρτίου του 1909 και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Μόσχα, με τον ίδιο τον συνθέτη στο πόντιουμ. Ωστόσο, το έργο συνέχισε να τον απασχολεί για χρόνια, οδηγώντας τον σε αλλεπάλληλες αναθεωρήσεις και περικοπές. 

Όπως και ο πίνακας, έτσι και η μουσική του Ραχμάνινοφ παραπέμπει στο τελευταίο ταξίδι της ψυχής. Το έργο ξεκινά με έναν επαναλαμβανόμενο ρυθμό 5/8, που θυμίζει τον αργό, επίμονο ήχο των κουπιών ή το ανεβοκατέβασμα των κυμάτων. Ο ρυθμός αυτός δεν αποδίδει μόνο την κίνηση της βάρκας, αλλά και την ίδια την αναπνοή -μια υπενθύμιση ότι ζωή και θάνατος συνυπάρχουν. Σταδιακά, η μουσική φουσκώνει, γίνεται ανήσυχη και δραματική, γεμάτη ένταση και σκοτεινά χρώματα, ενώ το γνωστό μοτίβο Dies Irae, σύμβολο του θανάτου, αναδύεται ξανά, όπως και σε άλλα έργα του συνθέτη.

Η ενορχήστρωση είναι πλούσια και επιβλητική. Ξύλινα και χάλκινα πνευστά, εκτεταμένα κρουστά, άρπα και έγχορδα συνεργάζονται για να δημιουργήσουν ένα ηχητικό τοπίο φόβου, δέους και αναπόφευκτης μοίρας. Το έργο παραλληλίζεται με ταραχώδες ταξίδι, που καταλήγει σε σχεδόν νεκρική σιγή.
Το Νησί των Νεκρών θεωρείται διαμάντι του ύστερου ρομαντισμού και ένα από τα πιο εσωτερικά έργα του Ραχμάνινοφ. Είναι μουσική που δεν χρειάζεται εικόνες. Aρκεί να δει κανείς τον πίνακα και έπειτα να ακούσει το έργο με κλειστά μάτια. Τα συναισθήματα είναι τόσο έντονα, ώστε κάθε άλλο οπτικό ερέθισμα μοιάζει περιττό...

Rachmaninoff: "Isle of the Dead. Op.29"

Διευθύνει ο συνθέτης στην θρυλική ερμηνεία του 1929 με την Συμφωνική της Φιλαδέλφεια

Για το σπουδαίο ζωγράφο μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο κείμενο κι εδώ.

Μολιέρος - Λυλλύ - Σαρπαντιέ: "Γάμος με το στανιό..."

 

Εξώφυλλο του 1682

Θεωρείται ο "πατέρας της φαρσοκωμωδίας". Ο Μολιέρος γεννήθηκε σαν σήμερα, 15 Ιανουαρίου 1622 στο Παρίσι, σε μια πόλη που έσφυζε από θέατρο, θόρυβο και ανθρώπινους τύπους, υλικό που αργότερα θα γινόταν η πρώτη ύλη της τέχνης του. Αν και προοριζόταν για μια ασφαλή αστική ζωή, εκείνος διάλεξε τον αβέβαιο δρόμο της σκηνής. Υπηρέτησε το θέατρο σαν συγγραφέας, αλλά και ως ηθοποιός και σκηνοθέτης.

Μολιέρος

Μέσα από χρόνια περιπλάνησης και εμπειρίας, διαμόρφωσε ένα θέατρο ζωντανό και αιχμηρό. Θεωρείται ο θεμελιωτής της "υψηλής Κωμωδίας", όπου το γέλιο συνυπάρχει με την κοινωνική παρατήρηση. Στα έργα του αντανακλώνται τα ήθη της εποχής και οι διαστρωματώσεις της κοινωνίας, από τους αλαζόνες αστούς έως τους ψευδοδιανοούμενους και τους υποκριτές της εξουσίας.

Ο Μολιέρος υπήρξε έξοχος μάστορας της θεατρικής σκηνής. Καυτηρίαζε τα κακώς κείμενα, την υποκρισία και τον φαρισαϊσμό με οξύ πνεύμα και λεπτή ειρωνεία, δίνοντας φωνή στη λαϊκή ματιά και στο κοινό αίσθημα. Το γέλιο του δεν ήταν επιφανειακό, ήταν όπλο και αποκάλυψη μαζί.

Καθοριστική υπήρξε η γνωριμία του με τον Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ, έναν μουσικό με ένστικτο θεατρικό. Η συνεργασία τους γέννησε την comédie-ballet, όπου ο λόγος, η μουσική και ο χορός ενώνονται οργανικά. Η μουσική του Λυλλύ στολίζει μεν τον λόγο του Μολιέρου, αλλά επίσης τον σχολιάζει, τον ειρωνεύεται, τον φωτίζει.

Jean-Baptiste Lully

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο το 1664 γεννήθηκε και η μουσική κωμωδία "Le Mariage forcé - Βίαιος Γάμος ή Γάμος με το στανιό".
Εδώ ο Μολιέρος στρέφει το βλέμμα του στον γάμο ως κοινωνικό καταναγκασμό και στον άνθρωπο που παγιδεύεται από τους ίδιους του τους φόβους. Ο Σγκαναρέλος, 53 ετών και εύπορος, θέλει να παντρευτεί τη νεαρή και όμορφη Δοριμίνα. Ο φίλος του, Ιερώνιμος, προσπαθεί να τον μεταπείσει, αλλά μάταια. Στρέφεται σε φιλοσόφους και μάντεις για καθοδήγηση, μόνο και μόνο για να μπερδευτεί ακόμη περισσότερο. Όταν ανακαλύπτει ότι η Δοριμίνα ενδιαφέρεται μόνο για τα χρήματά του και ελπίζει να μείνει χήρα σύντομα, αποφασίζει να αποσυρθεί. Ωστόσο, ο αδελφός της τον προκαλεί σε μονομαχία και όταν αρνείται, τον ξυλοκοπεί. Στο τέλος, ο καημένος Σγκαναρέλος καταλήγει παντρεμένος αναγκαστικά, με τη μοίρα να του χαμογελά ειρωνικά.

Ας διαβάσουμε ένα σπαρταριστό μονόλογο του Σγκαναρέλου που καυχιέται για τη φυσική του κατάσταση:

Από εικονογράφηση του 1773

"ΣΓΚΑΝ: -Απορώ, Ιερώνυμε, πώς δεν σας φαίνομαι ικανός να σκέφτομαι για γάμο. Ας αφήσουμε, λοιπόν, το θέμα της ηλικίας. Είκοσι, δέκα, δεκαπέντε ή πέντε… όλα αυτά είναι εκτός θέματος. Οι γυναίκες μόνο φροντίζουν να βλέπουν τα πράγματα με την ηλικία… Ιερώνυμε, τα πράγματα! Μπορείτε να μου βρείτε ένα νέο, εικοσιπενταετή, πιο γενναίο και δυναμικό από εμένα; Μπορείτε; Ε;
Οι κινήσεις του σώματός μου δεν είναι πιο κομψές και πιο χαριτωμένες από κάθε άλλου; (Περιπατάει γελοία.) Μπορώ να περπατάω πέντε, έξι, επτά ώρες συνεχόμενα χωρίς να κουραστώ! Με είδε ποτέ κανείς πάνω σε άμαξα;
Και μετά, το πιο χαρακτηριστικό της ηλικίας είναι τα δόντια· να! Κοίταξέ τα, σπάνε καρύδια και δεν φοβούνται τίποτα. Και δεν τρώγω τα τέσσερα γεύματα της μέρας με κάθε γενναιότητα εκτός από καφέ και πρωινό; Ας έρθει να φάει μαζί μου ο νέος ο εικοσιπενταετής, και αν δεν τον κάνω να πάρει γερμανικά χάπια, θα μου πεις! Το στομάχι μου, Ιερώνυμε, είναι σπάνιο πράγμα, δώρο της παντοδυναμίας της φύσης!(Βήχει.) Χούμ! Χούμ! Χούμ! Ε! Σε έπεισα, δεν αμφιβάλλω. Τι λές τώρα; Και συ ο ίδιος θ' απορείς, βέβαια…"
(Πηγή: Ανοικτή Βιβλιοθήκη)

Το έργο παρουσιάστηκε πρώτα στο Λούβρο, ως αυλική διασκέδαση. Συνδυάζει θεατρικό λόγο, χορό και μουσική. Μια θεατρικη κωμωδία με μουσικά και χορευτικά επεισόδια. Η μουσική του Λυλλύ εμφανίζεται σε συγκεκριμένα σημεία. Περιλαμβάνει ορχηστρικά(ritournelles), αυλικούς χορούς (Bouree, gavotte, rondeau) και σύντομα φωνητικά κομμάτια, συχνά κωμικού χαρακτήρα. Λειτουργεί δραματουργικά, σχολιάζει, ειρωνεύεται ή εντείνει το κωμικό στοιχείο, δίνοντας ρυθμό, φρεσκάδα και ζωντάνια στις σκηνές.

Η μουσική ακολουθεί το τυπικό γαλλικό μπαρόκ ύφος με σαφή ρυθμό, κομψότητα και συμμετρία, με στενή σχέση μουσικής και κίνησης. Είναι άμεση, οικεία, παιχνιδιάρικη και θεατρική. Έτσι, το έργο κυλά ανάλαφρα, με τη μουσική του Λυλλύ να συνοδεύει, να υπογραμμίζει τα αστεία, να δίνει ρυθμό και να εντείνει την ειρωνεία, να αφήνει πίσω της τη γνώριμη διαπίστωση ότι το γέλιο είναι ο μόνος τρόπος να αντέξουμε.

Lully - Suite from "Le Mariage Forcé", LWV.20:

Το 1672, μετά τη ρήξη μεταξύ του Μολιέρου και του Λυλλύ, ο Βίαιος Γάμος παρουσιάστηκε εκ νέου με νέα ιντερμέδια από τον Marc-Antoine Charpentier. Είχε προηγηθεί μια περίοδος έντασης μεταξύ του θεατρικού συγγραφέα και του Λυλλύ, μετά τη χορήγηση του μονοπωλίου της όπερας στον αυλικό μουσικό. Ενοχλημένος από την κατάσταση, ο Μολιέρος στράφηκε στον Σαρπαντιέ, που μόλις είχε επιστρέψει από την Ιταλία γεμάτος νέες μουσικές ιδέες.

Marc-Antoine Charpentier

Η συνεργασία τους στον "Γάμο με το στανιό" έφερε νέα μουσικά ιντερλούδια και χορευτικά νούμερα, γεμάτα μελωδική χάρη και ζωντάνια. Συνδυασμένα με το πνευματώδες και γεμάτο χιούμορ κείμενο του Μολιέρου, δημιουργούν ένα αποτέλεσμα που γοητεύει το κοινό διαχρονικά.

Το εγχείρημα σημείωσε μεγάλη επιτυχία, σφραγίζοντας έτσι μια μακρά και γόνιμη συνεργασία μεταξύ του συγγραφέα και του συνθέτη. Σε αυτή την πρώτη απόπειρα, ο Σαρπαντιέ βρήκε αμέσως μια ανάλαφρη και κωμική χροιά, αξιοποιώντας επιδέξια τις συνθετικές τεχνικές της ιταλικής μουσικής, που τότε αποτελούσαν αντικείμενο αισθητικής συζήτησης. Το υλικό αφθονεί σε παρωδικά εφέ, όπως κραυγές ζώων, τα οποία έχουν μελοποιηθεί με φαντασία από τον Charpentier, προσδίδοντας στην παράσταση ζωντάνια, χιούμορ και θεατρικό πλούτο.
Από τα ιντερμέδια ξεχωρίζει το σατιρικό και άκρως παιχνιδιάρικο "La, la, la, la, bonjour", ενώ ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το ξεκαρδιστικό τμήμα με τις φωνές των ζώων στο 3:44, που απογειώνει την κωμική ατμόσφαιρα της σκηνής.Απολαύστε!

Marc-Antoine Charpentier: "Intermèdes nouveaux du Mariage forcé, H. 494,
La, la, la, bonjour"

Για το Μολιέρο υπάρχουν πολλά κείμενο στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Χοακίν Τουρίνα: Χιράλδα, το σύμβολο - ένας ύμνος στη Σεβίλλη...

 "La Giralda", José Domínguez Bécquer(Museo Malaga)

O Joaquín Turina, ένας από τους σημαντικότερους Ισπανούς δημιουργούς του 20ού αιώνα, έφυγε από τη ζωή ξαφνικά στις 14 Ιανουαρίου 1949, σε ηλικία 67 χρονών.

O ισπανός συνθέτης, Joaquín Turina

Από πολύ νωρίς, σε ένα περιβάλλον που σφυρηλατούσε το θάρρος και τη βαθιά λαϊκή ευαισθησία, ο νεαρός Τουρίνα αποκάλυψε το εξαιρετικό του χάρισμα στο πιάνο και παρουσίασε τις πρώτες του συνθέσεις, ήδη εμποτισμένες από τη μουσική ατμόσφαιρα της γενέτειράς του, της Σεβίλλης. Η πορεία του τον οδήγησε στη Μαδρίτη και μετά στο Παρίσι, όπου, μαθητεύοντας δίπλα στον Vincent d’Indy, διαμόρφωσε μια μοναδική μουσική γλώσσα: ένα κράμα ισπανικής λαϊκής παράδοσης και γαλλικού ιμπρεσιονισμού, γεμάτο χρώματα, ευαισθησία και ποιητική έκφραση.
Επιστρέφοντας στη Μαδρίτη το 1914, ανέπτυξε μια πολυδιάστατη καριέρα ως συνθέτης, πιανίστας, μαέστρος και μουσικοκριτικός, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην προώθηση της μουσικής παιδείας και στον πλουτισμό του ισπανικού πολιτισμού. 

Μέσα από τα έργα του, ο Turina κατόρθωσε να αποδώσει με μουσική τη ζωντάνια, τα χρώματα και τα συναισθήματα της πατρίδας του.

Το "Canto a Sevilla, Op. 37", είναι ένας κύκλος τραγουδιών για φωνή και ορχήστρα, που συνέθεσε στα τέλη της δεκαετίας του 1920 ως μουσικό αφιέρωμα στην Σεβίλλη, την αγαπημένη του πατρίδα. 

Οι στίχοι βασίζονται σε ποιήματα του José Muñoz San Román και μαζί με τη μουσική, αποτυπώνουν ζωντανά τα έθιμα, τα τοπία και την ατμόσφαιρα της πόλης...Aπό τις πανηγύρεις και τα πάρκα, έως τις κρήνες, τη νυχτερινή ζωή και τις εμβληματικές αρχιτεκτονικές εικόνες όπως η "Giralda":

"Η Χιράλδα"

Από την ένδοξη Σεβίλλη

το πνεύμα πήρε σάρκα

στον πύργο του προσκυνητή

Την ονόμασαν Χιράλδα,

όνομα που κουβαλά

την ηχώ των καμπανών.

Η Χιράλδα είναι όνειρο,

μια ανάσα απαλή

που στέλνει η γη στον ουρανό.

Δαντέλα από φιλιγκράν,

σαν σημαία στον άνεμο

υφασμένη με χρυσό και ασήμι.

Σαν ένα χέρι της Σεβίλλης

που υψώνεται για ν' αγγίξει

τις χάρες που της στέλνει ο Θεός.

Σαν μια τρελή σκέψη

που μιλά γι' απέραντη αγάπη

και γίνεται ήχος καμπάνας.

Χρυσός κι ασήμι, μέρα και νύχτα,

κοράλλια και πολύτιμες πέτρες

το ίδιο τώρα όπως και τότε,

όταν την έπλαθα στα όνειρά μου,

σαν θησαυρό σκαλισμένο

από χέρια νεράιδων.

Αρχοντική σαν γυναίκα,

χωρίς εσένα η Σεβίλλη δεν θα'ταν

γοητευτική, όσο είναι"

Η Χιράλδα, το εμβληματικό καμπαναριό του Καθεδρικού Ναού της Σεβίλλης, αρχικά μιναρές τζαμιού του 12ου αιώνα, μετατράπηκε σε καμπαναριό τον 16ο αιώνα, συνδυάζοντας ισλαμικά και χριστιανικά στοιχεία και προσφέροντας πανοραμική θέα της πόλης. Το ύψος της, 100 μέτρα, και η πλούσια ιστορία της συμβολίζουν τη σύνθετη ταυτότητα της Σεβίλλης.

Στο τραγούδι "La Giralda", ο Τουρίνα αντλεί έμπνευση από φλαμένκο, σαέτα και άλλους παραδοσιακούς ανδαλουσιανούς ρυθμούς, δημιουργώντας έναν ήχο που συνδέει την κλασική συμφωνική παράδοση με την ισπανική λαϊκή μουσική και αποδίδει μελωδικά την ψυχή και τον χαρακτήρα της πόλης.

Καλοδιάβατη η νύχτα σας, αγαπημένοι φίλοι!
Η Χιράλδα παραμένει φρουρός πάνω από τη Σεβίλλη, ενώ η μουσική που την ύμνησε διαχέεται μέσα στον χρόνο, υπογραμμίζοντας πως ο δημιουργός της με την τέχνη του,  αιχμαλώτισε ανεξίτηλα την ψυχή και τον χαρακτήρα της πόλης...

Turina: "Canto a Sevilla, Op. 37: 4. La Giralda"

Eρμηνεύει η Victoria de los Ángeles

Στο μπλογκ υπάρχουν κι άλλα κείμενα για τον Χοακίν Τουρίνα. Περιηγηθείτε!

Μπραμς: "Το κλαρινέτο του Μύλφελντ είναι το "αηδόνι" της ορχήστρας μου..."

(pinterest)

Σήμερα το κλαρινέτο έχει γενέθλια!

Ο κλαρινετίστας και καρδιακός φίλος του Μπραμς,

Ρίχαρντ Μύλφελντ

Ήταν 14 Ιανουαρίου 1690, όταν γεννήθηκε το πρώτο κλαρινέτο από τα χέρια του Johann Christoph Denner, Γερμανού οργανοποιού από τη Νυρεμβέργη. Ο Denner, θέλοντας να εξελίξει το γαλλικό chalumeau πρόσθεσε ένα βασικό κλειδί στην "ψυχή" του οργάνου, τη γνωστή πίσω οπή, δίνοντας στο κλαρινέτο τη δυνατότητα να τραγουδά σε μεγαλύτερη έκταση και να εκφράζει πιο πλούσιες συναισθηματικές αποχρώσεις.
Το όνομα του οργάνου προέρχεται από το λατινικό clarus=φωτεινός και ταιριάζει απόλυτα στον ήχο του, γλυκύτατος, διαυγής, αλλά ταυτόχρονα βαρύς και μελαγχολικός. Ο ήχος αυτός έγινε πηγή έμπνευσης για πάμπολλους συνθέτες. Ήταν ο ήχος που θα οδηγούσε τον Γιοχάνες Μπραμς σε μια νέα δημιουργική άνοιξη, αφού είχε αποφασίσει να μην ξανασυνθέσει, μια απόφαση που εξατμίστηκε μόλις άκουσε τον Ρίχαρντ Μύλφελντ, το "Αηδόνι της ορχήστρας", όπως τον αποκαλούσε. Τα δάχτυλα του Μύλφελντ μεταμόρφωναν κάθε νότα σε αναστεναγμό ή σε ψίθυρο φωτεινής νοσταλγίας, κάθε άλμα σε ανάσα που τραγουδούσε για κάθε συναίσθημα. Ο ευρηματικός Μπραμς, μαγεμένος από αυτή τη φωνή, τον προσφωνούσε τρυφερά: "Fräulein Klarinette" ή "η Πριμαντόνα μου", αναγνωρίζοντας έναν σπουδαίο μουσικό, αλλά και μια ψυχή που μιλούσε μέσα από το κλαρινέτο.

Σκίτσο του Ρίχαρντ Μύλφελντ εν δράσει

Γεννημένος το 1856, ο Ρίχαρντ Μύλφελντ ξεκίνησε ως βιολιστής στην Αυλική Ορχήστρα του Μάινινγκεν, πριν στραφεί στο κλαρινέτο, όργανο που θα τον καθιέρωνε ως τον σπουδαιότερο κλαρινετίστα του 19ου αι.  Αυτοδίδακτος κατά κύριο λόγο, ανέπτυξε έναν ιδιαίτερο ήχο, τραγουδιστό, λυρικό και βαθιά εκφραστικό. Τη δεκαετία του 1880, έπαιξε κορυφαίο κλαρινέτο στην Ορχήστρα του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ, όπου ο Βάγκνερ, μαγεμένος από τη μουσική του ευαισθησία, του είπε: "Νεαρέ μου φίλε, συνέχισε έτσι και όλος ο κόσμος θ'ανοιχτεί μπροστά σου!".

Ο Μύλφελντ έπαιζε ένα όργανο συστήματος Μύλερ με 18 πλήκτρα, που του επέτρεπε να ελέγχει το ηχόχρωμα και να εκφράζει με λεπτομέρεια τις λυρικές αποχρώσεις. Ο ήχος του, γλυκός και βαθύς, γοήτευσε κάθε ακροατή, και κυρίως τον Γιοχάνες Μπραμς, ο οποίος βρήκε στο παίξιμο του Μύλφελντ την ίδια έμπνευση που οι μεγάλοι συνθέτες βρίσκουν στις μούσες τους. "Κανείς δεν μπορεί να φυσά το κλαρινέτο πιο όμορφα από τον κύριο Μύλφελντ", έγραφε στην Κλάρα Σούμαν.

Η φιλία τους, όπως παλιά αυτή του Μότσαρτ με τον Άντον Στάντλερ, απέδωσε τέσσερα αριστουργήματα μουσικής δωματίου, όπου το κλαρινέτο δεν είναι όργανο, αλλά ψυχή και πρωταγωνιστής: 

1. Το "Τρίο για Κλαρινέτο, Τσέλο και Πιάνο, έργο 114", εσωστρεφές και ζοφερό, γράφτηκε το καλοκαίρι του 1891. Το κλαρινέτο του Μύλφελντ, ως "αηδόνι της ορχήστρας", διασχίζει τα διαφορετικά μέρη του έργου, "τραγουδώντας" με απαράμιλλη λυρικότητα. Στην πρώτη κίνηση, το ηχόχρωμα του κλαρινέτου αναδύεται σαν χαμηλό μουρμουρητό, εσωτερικό και στοχαστικό. Στο Adagio, οι λεπτότητες του οργάνου εξερευνώνται σε βάθος, αποκαλύπτοντας το ευρύ φάσμα τόσο του ύψους όσο και της δυναμικής του. Στο Andantino grazioso, ο Μπραμς δίνει στο κλαρινέτο την ευκαιρία να κινηθεί σε μια πιο ενθουσιώδη και χαρούμενη μελωδική γραμμή, η οποία έρχεται σε διακριτική αντίθεση με τη συνολικά μελαγχολική διάθεση του έργου. Μπορεί το ηχόχρωμα του "Τρίο" να είναι κυρίως σκοτεινό, όμως ο Μπραμς "λούζει με φως" την ατμόσφαιρα αξιοποιώντας όλο το εύρος του κλαρινέτου, με αρπέζ και γρήγορα, ευέλικτα περάσματα.

Brahms: "Clarinet Trio, Op. 114":

2. Το "Κουιντέτο για Κλαρινέτο και Έγχορδα, έργο 115" ανοίγει με έγχορδα που αφήνουν διστακτικά τον δρόμο στο κλαρινέτο, το οποίο εισέρχεται με ανοδικό αρπέζ, νοσταλγικό και στοχαστικό. Η αργή κίνηση, με τα έγχορδα σε σουρντίνα, μοιάζει με προσωπικό μονόλογο, ενώ στην τρίτη κίνηση κλαρινέτο και βιολί παίζουν σαν να συνομιλούν. Το φινάλε, con moto, βασισμένο σε παραλλαγές, κλείνει με ηρεμία και βαθιά συγκίνηση.

Brahms: "Clarinet Quintet, Op. 115":

3. Ακολούθησαν δύο Σονάτες για Κλαρινέτο και Πιάνο, έργο 120.

Η πρώτη σονάτα σε φα ελ. απαιτεί ακροβατικά άλματα και δυνατές αντιθέσεις. Τα εσωτερικά μέρη τραγουδούν με τρυφερότητα, γεμάτα αναστεναγμούς. Το φινάλε, ζωηρό χωρίς υπερβολές, προσφέρει μια μικρή αίσθηση χαράς, σαν μια αναλαμπή φωτός σε φθινοπωρινό ουρανό. Το κλαρινέτο εδώ μοιάζει να είναι πραγματικά η "Πριμαντόνα" του Μπραμς.

Brahms: "Clarinet Sonata, Op. 120, No. 1":

Η δεύτερη Σονάτα σε Μι ύφεση μείζονα είναι πιο φωτεινή. Η εναρκτήρια κίνηση λάμπει με ζεστασιά, η Appassionata στροβιλίζει με ορμητικότητα και ζωηρότητα, ενώ το τρίο τραγουδάει βαθιά στο χαμηλό chalumeau. Το φινάλε ξεκινά στοχαστικά και μετατρέπεται σε αισιόδοξο κλείσιμο, προσφέροντας μουσική συμφιλίωση και ολοκλήρωση.

Brahms: "Clarinet Sonata, Op. 120, No. 2":

Η Κλάρα Σούμαν, γεμάτη θαυμασμό, έγραψε στον Μπραμς το 1894: "Αυτός ο άνθρωπος παίζει μαγικά! Θα μπορούσε κανείς να πει πως γεννήθηκε ειδικά για τα έργα σας. Θα έπρεπε να ντύσουμε αυτόν τον κλαρινετίστα με χρυσό". 

Μπραμς και Μύλφελντ
(bostonchambermusic)

Ο Μπραμς, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης και ανυπέρβλητου θαυμασμού, χάρισε στον Μύλφελντ ένα σετ ασημένια κουταλάκια με το μονόγραμμα του ταλλαντούχου κλαρινετίστα, ένα ταπεινό ενθύμιο μιας μεγάλης μουσικής φιλίας ανάμεσα σε δυο καλλιτέχνες, που η σύνπραξή τους έδωσε μοναδικούς καρπούς...

Ήταν λίγες μόνο εβδομάδες πριν από το τέλος του, όταν ο Μπραμς άκουσε για τελευταία φορά τον Μύλφελντ να παίζει Βέμπερ. Το "Αηδόνι της ορχήστρας" κελάηδησε μία τελευταία φορά, χαρίζοντας στον καρδιακό του φίλο μια στιγμή καθαρής μαγείας, σαν οι νότες να ψιθύριζαν μυστικά για τη φιλία τους και την αγάπη τους για τη μουσική. Κάθε ήχος ήταν ένα θρόισμα καρδιάς, μια ανάσα λυρικής ομορφιάς, ένα τελευταίο τραγούδι που συνόψιζε τη βαθιά, φωτεινή σύνδεση δύο ψυχών, του συνθέτη και του εκτελεστή, του δημιουργού και του "Αηδονιού" του...

Κι έτσι, κάθε 14 Ιανουαρίου, γιορτάζουμε τα γενέθλια ενός οργάνου που, από το σαλυμώ του Denner έως το "αηδόνι" του Μύλφελντ, έγινε φωνή νοσταλγίας και βαθιάς εξομολόγησης. Το κλαρινέτο συνεχίζει να τραγουδά, φωτεινό και μελαγχολικό μαζί, θυμίζοντάς μας πως η μουσική γεννιέται εκεί όπου ο ήχος συναντά την καρδιά.

Για τα "γενέθλια του κλαρινέτου" μπορείτε να διαβάστε παλαιότερο κείμενο εδώ.

"Εμπρός!" Από τον Παλαμά στον Σοστακόβιτς, η πορεία ενός ελληνικού ποιήματος μέσα στον χρόνο και την ιστορία...

Με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Κωστή Παλαμά (13 Ιανουαρίου), στρεφόμαστε σήμερα σε μια μορφή που σφράγισε όσο λίγες τη νεοελληνική πνευματική ιστορία. Ποιητής εθνικός και ταυτόχρονα βαθιά σύγχρονος, ο Παλαμάς μετέτρεψε τον λόγο σε συλλογική φωνή, ικανή να συνομιλεί με την ιστορία και να κινητοποιεί τη συνείδηση του τόπου. Στο πνεύμα αυτό εντάσσεται και το ποίημά του "Εμπρός", έργο που γεννιέται για να ακουστεί και να μελοποιηθεί, ως κάλεσμα και βηματισμός προς το μέλλον.

Το ποίημα γράφτηκε το 1912, μέσα στο κλίμα έντασης, προσδοκίας και συλλογικής έξαρσης που συνοδεύει τους Βαλκανικούς Πολέμους, εμποτισμένο από το ιδεολογικό φορτίο της Επανάστασης του 1821 και από το διαχρονικό αίτημα της εθνικής αναγέννησης. Ο Παλαμάς δεν καταφεύγει εδώ στη λεπταίσθητη λυρική απόχρωση, υψώνει φωνή ρητορική, επιτακτική, εμβατηριακή. Ο στίχος λειτουργεί ως κάλεσμα, ως πρόσταγμα, ως συλλογικός βηματισμός. Δεν πρόκειται για ένα αυτοτελές λυρικό ποίημα που αρκείται στη σιωπηλή ανάγνωση. Ήδη από τη σύλληψή του, το "Εμπρός" προορίζεται να ντυθεί με μουσική και μάλιστα χορωδιακή. Ο Παλαμάς εμφανίζεται έτσι ως εθνικός ποιητής-οδηγός, που προσφέρει τον λόγο του για στοχασμό, αλλά και συστράτευση.

Αυτή η πρόθεση βρίσκει τον φυσικό της συνομιλητή στο πρόσωπο του Μανώλη Καλομοίρη. Το ποίημα γράφεται ειδικά για να μελοποιηθεί από κείνον, τον θεμελιωτή της Ελληνικής Εθνικής Μουσικής Σχολής, ο οποίος αναζητούσε με συνέπεια μια μουσική γλώσσα ικανή να εκφράσει την ιστορική μνήμη και τον ψυχισμό του τόπου, πέρα από τον μιμητισμό των δυτικοευρωπαϊκών προτύπων. Η μελοποίηση του "Εμπρός" είναι πανηγυρική. Εδώ συναντώνται ο παλαμικός λόγος, βαθιά ριζωμένος στην ιστορία και τον εθνικό μύθο, και η καλομοιρική μουσική, που φιλοδοξεί να αρθρώσει έναν αυθεντικό ελληνικό ήχο.

Δεκαετίες αργότερα, το ίδιο ποίημα θα γνωρίσει μια δεύτερη, ριζικά διαφορετική ζωή. Σε έναν άλλον ιστορικό χρόνο, μέσα στη δίνη της Κατοχής και του Εμφυλίου, ο Αλέκος Ξένος, συνθέτης και μέλος της Αντίστασης, επανέρχεται στο "Εμπρός" και το μεταπλάθει σε πολιτικό τραγούδι. Ο παλαμικός στίχος, χωρίς να αλλοιώνεται ουσιαστικά, μετατοπίζεται. Η αναφορά στο 1821 υποχωρεί και τη θέση της παίρνει ο σύγχρονος λαϊκός αγώνας. Η προτρεπτική δύναμη του ποιήματος αποδεικνύεται διαχρονική. Ο ίδιος λόγος μπορεί να υπηρετήσει διαφορετικές ιστορικές εξεγέρσεις, να αρθρωθεί εκ νέου μέσα σε άλλα συμφραζόμενα, χωρίς να χάνει την πυκνότητά του.

Αυτή η αλυσίδα μετασχηματισμών αποκτά διεθνή διάσταση με την εμπλοκή του Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Η περίπτωση των "Ελληνικών Τραγουδιών" του ρώσου συνθέτη είναι σπάνια και αποκαλυπτική. Το υλικό φτάνει σε κείνον μέσω της ρωσικής μετάφρασης του ποιήματος και εντάσσεται στο σοβιετικό ενδιαφέρον για τα διεθνή επαναστατικά κινήματα και τις μουσικές τους εκφράσεις. Το "Εμπρός - Вперед" ανοίγει τον κύκλο ως το πρώτο τραγούδι, βασισμένο στη μελοποίηση του Αλέκου Ξένου. Ο Σοστακόβιτς διατηρεί τη χρονική αγωγή 4/4, τον εμβατηριακό χαρακτήρα και τη συλλογική δυναμική του τραγουδιού. Στη ρωσική μετάφραση, το περιεχόμενο και το νόημα παραμένουν πιστά στο πρωτότυπο παλαμικό ποίημα, με ορισμένες φραστικές προσαρμογές για λόγους ομοιοκαταληξίας.

Σημαντικό είναι ότι ο Σοστακόβιτς δεν επιχειρεί να εξευρωπαΐσει ή να εξευγενίσει αισθητικά το υλικό. Αντίθετα, διατηρεί τον χαρακτήρα του εμβατηρίου, αναγνωρίζοντας την αξία του ως φορέα συλλογικής μνήμης και αγώνα.

Έτσι, το "Εμπρός" αναδεικνύεται σε μοναδικό παράδειγμα ελληνικού ποιήματος που διασχίζει τον χρόνο και τις ιδεολογίες. Γεννιέται ως εθνικός ύμνος στη σύμπραξη Παλαμά-Καλομοίρη, μετασχηματίζεται σε επαναστατικό τραγούδι στα χέρια του Ξένου και διεθνοποιείται ως πολιτικό μουσικό τεκμήριο του 20ού αιώνα μέσα από τον Σοστακόβιτς. Πρόκειται για μια αδιάσπαστη αλυσίδα λόγου, μουσικής και ιδεολογίας, όπου κάθε κρίκος διατηρεί τη δύναμη του προηγούμενου, αλλά τον επανανοηματοδοτεί, φωτίζοντας εκ νέου τη σχέση τέχνης και ιστορίας.

Shostakovich: "греческие песни, Ν.1: Вперед-Ελληνικά Τραγούδια, Ν.1: Εμπρός"

(Ποίηση: Κ.Παλαμάς / μτφ. Σ. Μπολοτίν και Τ. Σικόρσκαγια

Στο μπλογκ υπάρχουν και παλαιότερα κείμενα για τον Παλαμά. Περιηγηθείτε!