Σχέδιο για τη σκηνή με την "Άρια της Ολυμπίας" για την πρεμιέρα της όπερας το 1881. (wikimedia)
"Τις καθημερινές είμαι ένας δικηγόρος και στις καλές περιπτώσεις, λιγάκι μουσικός. Τις Κυριακές, εξαρτάται… Με τη δύση του ήλιου γίνομαι πλακατζής συγγραφέας μέχρι αργά τη νύχτα!" Αυτά ακριβώς υποστήριζε ο αγαπημένος Ε.Τ.Α Χόφμαν...Συγγραφέας, μα και λιμπρετίστας, συνθέτης, μουσικοκριτικός και μαέστρος!!
Και τον μνημονεύουμε σήμερα, καθώς η 21η του Μάρτη είναι η "Ημέρα του Κουκλοθεάτρου"...
Ετσι, σκέφτηκα να σας παρουσιάσω την πιο διάσημη κούκλα στην ιστορία της όπερας... Είναι η Ολυμπία και είναι δημιούργημα του πλακατζή Ε.Τ.Α Χόφμαν. Είναι χαρακτήρας στη σύντομη ιστορία του: "Der Sandmann".
Τα "Παραμύθια του Χόφμαν" είναι ευφάνταστες ιστορίες που αποτέλεσαν τη βάση του λιμπρέτου για την ομώνυμη όπερα του Ζακ Όφενμπαχ, στην οποία η Ολυμπία είναι μια κουρδιστή κούκλα. Την έχει φτιάξει ένας εκκεντρικός εφευρέτης με τη βοήθεια του μάγου Κοπέλιους. Καθώς έχει ανθρώπινο μέγεθος, λίγοι καταλαβαίνουν πως πρόκειται για μηχανικό κατασκεύασμα. Έτσι, σε μια γιορτή του εφευρέτη που η κουρδισμένη Ολυμπία τραγουδά και χορεύει, ο Χόφμαν(που είναι ρόλος στην όπερα και ο Κοπέλιους τού έχει δώσει να φορά ένα ζευγάρι μαγικά γυαλιά) δεν το καταλαβαίνει. Εντυπωσιάζεται από την Ολυμπία, την ερωτεύεται και αποφασίζει να την παντρευτεί. Η συνέχεια, με πολλά ευτράπελα..
Adèle Isaac, η πρώτη ερμηνεύτρια του ρόλου της Ολυμπίας
Η Ολυμπία σαν ρόλος στην όπερα του Οφφενμπαχ ερμηνεύει "μόνο μία" άρια. Όμως είναι από τις απαιτητικότερες και δεξιοτεχνικότερες άριες του οπερατικού ρεπερτορίου.
Έχει τίτλο: "Les oiseaux dans la charmille", γνωστή και ως "Doll's Aria". Γράφτηκε από τον Όφενμπαχ για τη γαλλίδα υψίφωνο Adèle Isaac - ένα αστέρι της Opéra-Comique του Παρισιού, γνωστή για τις ερμηνείες της σε δεξιοτεχνικούς ρόλους!
Απολαύστε την κουρδιστή κούκλα, Ολυμπία! Παρατηρείστε, πώς όταν η κούκλα ξεκουρδίζεται χάνει τα λόγια της κι όταν την ξανακουρδίζουν τα ξαναβρίσκει...
Σίγουρα, όλοι οι περίεργοι και φιλομαθείς διαδικτυακοί φίλοι μου σήμερα θα είδατε το Doodle με το οποίο η Google τιμά την αστρονόμο Caroline Herschel, με αφορμή την γενέθλια επέτειό της, την 16η Μαρτίου του 1750.
Θα διαβάσατε τα σχετικά γι’αυτή και τον αδερφό της William, που με τις μελέτες και τις ανακαλύψεις τους έβαλαν το δικό τους λιθαράκι στην εξερεύνηση του αστρονομικού σύμπαντός μας.
Ίσως όμως κάποιοι δεν γνωρίζετε πως το διάσημο ζευγάρι αστρονόμων πριν από την ενασχόλησή τους με τους πλανήτες και τα άστρα είχαν ασχοληθεί και μάλιστα με επιτυχία με τη μουσική…
Και γω μάλλον δεν θα το μάθαινα ποτέ, αν το 2008 δεν είχα ταξιδέψει στο Μπαθ της Βρετανίας, την γραφική κι αρχοντική λουτρόπολη, που όπως διαπίστωσα δεν συνδέεται μονάχα με τα βιβλία της Τζέην Όστιν, αλλά και με υπέρμετρα γοητευτικές μουσικές διαδρομές τ’ ουρανού…
Και να τι εννοώ…
Η περιήγηση στα σοκάκια του Μπαθ, ανάμεσα σε όμορφα Γεωργιανά κτίσματα μας έφερε στο νούμερο 19 της New King street, όπου μια ταμπελίτσα έγραφε πως στέγαζε το Μουσείο Αστρονομίας της πόλης.
Επειδή έβρεχε και το κρύο ήταν αρκετά τσουχτερό, ήταν καλή η ιδέα για μια επίσκεψη στο εσωτερικό του.Όλο και κάτι ενδιαφέρον θα βλέπαμε. Ένας γηραιός κυριούλης μας μίλησε για δυο αδέρφια , που έζησαν εδώ, μελετούσαν και παρατηρούσαν τις κινήσεις των πλανητών με ιδιοκατασκεύαστα τηλεσκόπια. Ο Ουίλλιαμ ήταν εκείνος που είχε ανακαλύψει τον πλανήτη Ουρανό το Μάρτη του 1781 και μάλιστα γι’αυτή την ανακάλυψή του χρίστηκε ιππότης από το βασιλιά. Για τις πολύτιμες μελέτες του τιμήθηκε με πολυάριθμες διακρίσεις, με ανώτερη όλων τη θέση που του προσφέρθηκε ως βασιλικού αστρονόμου του Ουίνδσορ!
Σε μια παλιά φωτογραφία μάς έδειξαν και την πολύτιμη βοηθό του, την αδερφή του Καρολάιν-Λουκρητία, που προκαλούσε εντύπωση το μικροσκοπικό, σχεδόν καχεκτικό της ανάστημα. Μας εξήγησε πως μια παιδική αρρώστια, που όμως πέρασε σε βαριά μορφή δεν της επέτρεψε να αναπτυχθεί ομαλά σωματικώς. Ήταν εκείνη, που κατέγραφε τις παρατηρήσεις του, τον βοηθούσε στην κοπιαστική κατασκευή των τηλεσκοπίων κι εκείνη, που με τις άπειρες γνώσεις που είχε αποκτήσει δίπλα του είχε ανακαλύψει οκτώ κομήτες, ένας μάλιστα φέρει τιμητικά το όνομά της, όπως και ένας επίσης Σεληνιακός κρατήρας.
Περιηγούμασταν από δωμάτιο σε δωμάτιο, με τηλεσκόπια, όργανα μέτρησης, διαβήτες, υδρόγειες σφαίρες, κάτοπτρα και άλλα σύνεργα απαραίτητα σε έναν αστρονόμο της εποχής, όταν το μάτι μου έπεσε σε μια μικρή σάλα με ένα γραφείο, αλλά και ένα μικρό πληκτροφόρο όργανο παλαιάς εποχής, καθώς και μια περίτεχνα διακοσμημένη άρπα σε στυλ ροκοκό με σκαλιστά φύλλα, χρυσοποίκιλτα λουλούδια και γιρλάντες και το τριγωνικό της πλαίσιο στολισμένο με λεπτά αραβουργήματα σε κλασικά σχέδια.
Πιο πέρα στη γωνία, ένα τραπέζι με μαρκετερί φιλοξενούσε μια συλλογή περίεργων αεροφώνων…Σπειροειδή όμποε και κόρνα, ξύλινες φλογέρες και κλαρινέτα…
Μια κούκλα ραπτικής φορούσε ένα λευκό φόρεμα από αραχνοΰφαντο υλικό, που το μικροσκοπικό μέγεθός του μαρτυρούσε κατά πάσα πιθανότητα την κάτοχό του, Καρολάιν.
Φυσικά, ρώτησα τι σχέση είχαν τα μουσικά όργανα στο σπίτι δυο αστρονόμων…
Και κει ήρθε η πολύτιμη πληροφορία που πάλι αποδεικνύει την σχέση και την κλίση των θετικών επιστημόνων με τη μουσική!
O πατέρας των δυο αδελφών ήταν ομποΐστας στη μπάντα του πρωσικού στρατού και φυσικά και τα παιδιά του είχαν ασχοληθεί από νωρίς με την τέχνη της μουσικής.Μάλιστα ενώ ζούσαν στο Αννόβερο, μετακόμισαν στο Μπαθ προκειμένου ο Ουίλλιαμ να αναλάβει τη θέση του μουσικοδιδασκάλου, οργανίστα και διευθυντή ορχήστρας στην κομψή πόλη, όπως και έκανε με επιτυχία αρχικά, ενώ στην πορεία ασχολήθηκε και με τη σύνθεση.
Και αυτός και η αδερφή του εκτός από όμποε, έπαιζαν βιολί και τσέμπαλο. Έπαιζαν και δίδασκαν στο τσέμπαλο, που εκτίθετο στο δωμάτιο μουσικής. Η Καρολάιν υπήρξε και δεινή υψίφωνος με πολλές συναυλίες στο ενεργητικό της, μια χαρισματική σολίστ, που σύντομα είχε κερδίσει τον τίτλο της πριμαντόνα στην περιοχή. Έφτασε δε στο υψηλότατο για γυναίκα αξίωμα της διευθύντριας του Βασιλικού Μουσικού Κολεγίου της πόλης του Μπαθ. Πολλοί έκαναν λόγο για μια μεγάλη μουσική πορεία που ανοιγόταν μπροστά της, όμως εκείνη προτίμησε να ακολουθήσει το πάθος του αδελφού της για την αστρονομία. Προσοντούχα και απείρως προικισμένη προσωπικότητα, που όσο μπόι τής έλειπε, το αναπλήρωνε το διπλό ταλέντο της, αστρονομικό και μουσικό.
Παρότι στη βιβλιοθήκη υπήρχαν πλήθος μουσικών κειμένων της με μικρές συνθέσεις της, δεν βρήκα κάτι δικό της στο youtube προκειμένου να πειστούμε με την ακρόασή του για τη μουσική της δεινότητα στη σύνθεση, έτσι σας χαιρετώ με μια συμφωνία του αδερφού της Ουίλλιαμ, από τις 24 που είχε συνθέσει, ανάμεσα σε έργα εκκλησιαστικής μουσικής και πολλά κοντσέρτα.
Μελωδία ανάλαφρη, ένα allegro assai γεμάτο ζωντάνια, ενεργητικότητα, μια ζωηρή, χαριτωμένη σύνθεση, που αποκαλύπτει ένα αριστούργημα καλλιτεχνικής έκφρασης, με διάθεση ποιητική! Τα βιολιά άσωτα μα η μελωδία τους βελούδο χαϊδεύει τους λογισμούς... Δώστου αιώρημα η ψυχή ανάμεσα σ' άστρα που φεγγοβολούν, κι αόρατους πλανήτες...
Ο λυρισμός του σύμπαντος δονεί μεταξένιες χορδές, που νυχτερεύουν διδάσκοντας πως η μάγισσα τέχνη μου βολτάρει παντού. Βολτάρει γύρω απ'το θρόνο τ' Ουρανού αγκαζέ με ήχους ονειροπόλους...
Υπέροχη περιήγηση στον αστρονομικό και μουσικό κόσμο του Ουίλλιαμ και Καρολάιν Hersche στο "αρχοντικό" Μπαθ! Μας έκανες συμπεριπατητές σου, Ελπίδα! Ευχαριστούμε!
Ευχαριστω, καλη μου φιλη!Πανταχου παρουσα η μουσικη κι οπου τη συναντω στα ταξιδια μου χαιρομαι ιδιαιτερως! Πραγματι πολυ χαρισματικες προσωπικοτητες και οι δυο, όπως και τα υπολοιπα αδερφια τους που συγχρονως με τα τα επαγγελματα τους ασκουσαν και κεινο του μουσικου!Τα γονιδια του πατερα πολυ ισχυρα... Ευχαριστω για την αναγνωση και το σχολιο, ελπιζω να σου αρεσε και η "Συμφωνια" του Ουρανου , εμπνευση του αστρομουσικου Ουιλλιαμ...
"Εμπρός παιδί, για φέρε μου κανάτα μονορούφι να πιω, αφού βάλεις μεσ’ σ’ αυτή νερό ποτήρια δέκα
και κρασί πέντε, για να μπω με ρέγουλα στο κέφι..."
(Ανακρέων, 570-485 π.Χ)
Στον απόηχο της Καρναβαλικής ιδέας η καλημέρα μου, με αφορμή τη μνήμη του μεγάλου ιταλού συνθέτη Λουίτζι Κερουμπίνι, που έφυγε σαν σήμερα, 15 Μάρτη του 1842. Να θυμίσουμε πως ο συνθέτης από τα 28 περίπου χρόνια του και ως το τέλος της ζωής του έζησε στο Παρίσι. Ένας ξένος, όπως ο Λυλλί ή ο Φρανκ, επιβλήθηκε στη μουσική ζωή της Γαλλίας αναλαμβάνοντας σπουδαίες θέσεις συντελώντας αποφασιστικά στη φήμη της Γαλλικής μουσικής. Ο Κερουμπίνι στην εποχή του χαρακτηρίστηκε ως ο "σημαντικότερος συνθέτης μελοδραματικής μουσικής και αυθεντία στην θεωρία της μουσικής, ιδιαίτερα στην αντίστιξη και τη φούγκα". Αγαπημένος της αριστοκρατίας του Παρισιού, είναι ο μόνος που για το έργο του τιμήθηκε εν ζωή με τις υψηλότερες τιμές της Γαλλίας, συμπεριλαμβανομένου του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής, του Μεταλλίου της Ακαδημίας Καλών Τεχνών, αλλά και ο πρώτος μουσικός που έλαβε τον τιμητικό τίτλο του Διοικητής της Λεγεώνας της Τιμής! Δεν είναι τυχαίο που ο Μπετόβεν τον είχε αποκαλέσει: "στυλοβάτη, συνθέτη στην πρώτη γραμμή των μουσουργών της εποχής του".
"Ανακρέων, Βάκχος και Έρωτας", Jean-Léon Gérôme-Musée des Augustins/Toulouse
Ο λυρικός ποιητής της αρχαιότητας Ανακρέων, από την Τέω της Ιωνίας, γλεντζές και οινόφιλος, επιδεικνύει κλίση προς τη διασκέδαση και το κρασί, (του είχε αποδοθεί και ο τίτλος του "μεθυσμένου ποιητή").
Είναι γνωστός κυρίως για τα ερωτικά και συμποτικά του άσματα, με κεντρική θέση τα ποιήματα στα οποία θαυμάζει το κάλλος των νέων, υμνεί την ζωή, τον έρωτα και με την αναλλοίωτη μουσική γλώσσα του μάς θυμίζει ότι, ο Διόνυσος, η οινοποσία, ο έρωτας, η θετική θεώρηση των πραγμάτων είναι τα μυστικά της ζωής και της φιλοσοφίας που την αντιμετωπίζει αισιόδοξα, με χαρές και λύπες, αναμενόμενες ή απρόβλεπτες, καλοδεχούμενες, οδηγώντας με αυτό τον τρόπο σε μια "νηφάλια ευδαιμονία"!
"Ωναξ, ω δαμάλης Έρως
και Νύμφαι κυανώπιδες
πορφυρέη τ' Αφροδίτη
συμπαίζουσιν· Επιστρέφεαι δ'
υψηλάς κορυφάς ορέων,
γουνουμαί σε· συ δ' ευμενής
έλθ' ημίν, κεχαρισμένης δ'
ευχωλής υπακούειν.
Κλευβούλω δ' αγαθός γενεύ
σύμβουλος· τον εμόν δ' έρωτ',
ώ Δεύνυσε, δέχεσθαι.
Αφέντη, που ο Έρωτας ο δαμαστής
κι οι Νύφες οι γαλανομάτες
κι η ροδομάγουλη Αφροδίτη
μαζί σου παίζουν και γυρίζεις
μες στα ψηλά τα κορφοβούνια,
προσπέφτω σου κι έλα σ' εμένα
καλόγνωμος και την παράκλησή μου
ακούοντας τη χαριτωμένη.
Καλός συμβουλάτορας γίνε
στον Κλεόβουλο, Διόνυσέ μου,
να δέχεται τον έρωτά μου"
(Μετάφ. Ηλ. Βουτιερίδης)
Εμπνευσμένος από τις τοποθετήσεις του ποιητή Ανακρέοντα περί έρωτος, τo 1803 o Κερουμπίνι παρουσίασε την δίπρακτη όπερα-μπαλέτο με τίτλο: "Ανακρέων ή Ο δραπέτης Έρως".
Η ιστορία της όπερας ξετυλίγεται πάνω στην ερωτική σχέση του αρχαίου ποιητή με την εταίρα Κόριννα, παρά τη διαφορά ηλικίας τους. Η γυναίκα παρακαλεί το φτερωτό θεό Έρωτα να μεσολαβήσει ώστε να έρθουν κοντά εκείνη και ο Ανακρέων. Ο θεός εμφανίζεται στην Ιωνία μεταμφιεσμένος. Μετά από αρκετά ευτράπελα επεμβαίνει τελικά η θεά Αφροδίτη και δίνει λύση στα μπερδέματα εκπληρώνοντας δυο επιθυμίες του λυρικού ποιητή, να αφοσιωθεί δια βίου στην ομορφιά και να δεχτεί ως ερωτική σύντροφό του την ωραία Κόριννα.
Αν και η πρεμιέρα είχε παταγώδη αποτυχία, καθώς το πνεύμα της όπερας δεν συμβάδιζε με κείνο του Παρισινού κοινού της εποχής, ωστόσο η ουβερτούρα της έμεινε στα προγράμματα των συναυλιών, εκτελείται συχνά και αποτελεί υπόδειγμα όμορφου, κλασικού ύφους. Καθαρό και διαυγές γράψιμο, αυστηρή, αλλά κομψή μελωδική γραμμή στα πρότυπα της κλασικής παράδοσης. Αξίζει να αναφερθεί πως εγκωμιάστηκε από τον Βέμπερ, ακόμη και από τον Μπερλιόζ, που γνωρίζουμε την περιφρόνηση την οποία ένιωθε για τον Κερουμπίνι.
"Μελωδίες ανάλαφρες, που σκιαγραφούν την αρχαιοελληνική ατμόσφαιρα χρωματισμένη με τον ερωτισμό που κανείς βρίσκει στους πίνακες του Βαττώ", θα γράψουν οι αναλυτές...
Η τολμηρή ουβερτούρα είναι σύνθεση που χρησιμοποιήθηκε συχνά από τον Αρτούρο Τοσκανίνι ως πρόγραμμα έναρξης των συναυλιών του. Την ακούμε από την NBC Symphony Orchestra σε διεύθυνση Toscanini από ηχογράφηση στο Carnegie Hall το Μάρτη του 1953:
"Αν δεν ήμουν επιστήμονας, θα ήμουν μουσικός. Η ζωή είναι αδιανόητη για μένα αν δεν παίζω μουσική"
(Άλμπερτ Αϊνστάιν, γενν. 14 Μαρτίου 1879)
Ο τρανός επιστήμων, ο Άλμπερτ της θεωρίας της σχετικότητος υπήρξε και δεινός μουσικός! Λάτρευε την τέχνη της μουσικής, την οποία άρχισε να διδάσκεται σε παιδική ηλικία από τη μητέρα του, Πωλίν, που ήταν πετυχημένη πιανίστρια.
O Αϊνστάιν συχνά δήλωνε πως "μέσα από τη Μουσική βίωνε τις ονειροπολήσεις του και πως αντιμετώπιζε τη ζωή του με όρους μουσικής: τονικό κέντρο, σταθερός ρυθμός, εσωτερική αρμονία..."
Έπαιζε πιάνο και βιολί. Ιδιαίτερα όμως αγαπούσε το βιολί, τη "Lina" του, όπως το είχε βαφτίσει(προφανώς, συντομογραφία της λέξης "violina"). Επίσης, λάτρευε τις Σονάτες του Μότσαρτ, για τον οποίο έλεγε πως ο ήχος των έργων του ακούγεται τόσο διαυγής σαν να υπήρχε από πάντα στο σύμπαν, περιμένοντας τον συνθέτη που θα το ανακαλύψει.
Ο ίδιος δε ο Μότσαρτ ήταν για τον Αϊνστάιν ως ένα είδος μουσικού - φυσικού στον ήχο του οποίου διέκρινε την κοσμική ουσία της αρμονίας.
Ο Αϊνστάιν συχνά συμμετείχε σε κουαρτέτα εγχόρδων ή έπαιζε με φίλους μουσικούς...
Ο Αρθουρ Ρουμπινστάιν γνώριζε τον Αϊνστάιν και μάς μεταφέρει ένα ευτράπελο επεισόδιο:
Άρθουρ και Άλμπερτ έπαιζαν μια σονάτα του Μότσαρτ για βιολί και πιάνο. Ο φυσικός δεν κατάφερε να εισέλθει στο μέρος του στην πρέπουσα μετρικά στιγμή... Ζήτησε συγγνώμη και πήγαν πάλι το θέμα από την αρχή...Όμως και τη δεύτερη φορά πάλι ο Αινστάιν έχασε το μέτρημα... Ο Ρούμπινσταϊν προσποιούμενος τον εκνευρισμένο-αγανακτισμένο στράφηκε προς το μέρος του και φώναξε: "Για όνομα του Θεού, Άλμπερτ!Ολόκληρος καθηγητής και δεν μπορείς να μετρήσεις μέχρι το τέσσερα;"
Στα χρόνια του Μανχάιμ ο Μότσαρτ ασχολήθηκε περισσότερο με τα ντουέτα για βιολί και πιάνο, που γνώρισε καλύτερα από τον Joseph Schuster. Έτσι, στο στυλ τους συνέθεσε έξι σονάτες που τις αποκαλούμε "Sonatas Palatine" γιατί ο Μότσαρτ τις αφιέρωσε στην σύζυγο του εκλέκτορα του Παλατινάτου. Πλούσιες σε νεωτεριστικές ιδέες, δίνουν τα πρώτα δείγματα του είδους, για τη μουσική μεγαλοφυία του συνθέτη τους.
Από τη συλλογή αυτή ακούμε την "Violin Sonata No. 20".
Σύνθεση κομψότητας και ευγένειας, αλλά και πρωτοτυπίας. Αρκεί να δούμε πως ασυνήθιστα ο Μότσαρτ ξεκινά με ένα Αντάτζιο...
"Mozart, Violin Sonata No. 20". Στο βιολί η Άννε Ζόφι Μούτερ:
Ο Νομπελίστας επιστήμων μπορεί να λάτρευε τον Μότσαρτ, όμως δεν φαίνεται να συνέβαινε το ίδιο και με τη μουσική του Λ.Β.Μπετόβεν, την οποία θεωρούσε πολύ προσωπική, σχεδόν γυμνή. Αυτό βέβαια, δεν τον εμπόδισε να εκτελεί Μπετοβενικές δημιουργίες και μάλιστα όταν ήταν μαθητής Γυμνασίου στην Ελβετία, ένας δάσκαλός του ακούγοντάς τον στη Σονάτα για βιολί No. 5, Op. 24 του τιτάνα, τον επαίνεσε θερμά: "Ένας μαθητής, ονόματι Αϊνστάιν, έλαμψε στη σχολική συναυλία, καθώς απέδωσε με τόση εκφραστικότητα το αντάτζιο της 5ης σονάτας του Μπετόβεν".
Η Σονάτα για βιολί και πιάνο No. 5 είναι γραμμένη στην "ποιμενική" Φα μείζονα(την κλίμακα του "πράσινου αγρού"), και μετά το θάνατο του συνθέτη πήρε το προσωνύμιο, "Frühlingssonate - Σονάτα της Άνοιξης", για τη φρεσκάδα και την χαρούμενη διάθεση που αναδύει.
Αφιερώθηκε στον Κόμη Μόρτιτζ φον Φριζ, πάτρονα του Μπετόβεν και αναπτύσσεται σε τέσσερα μέρη:
Allegro
Adagio molto espressivo
Scherzo: Allegro molto
Rondo: Allegro ma non troppo
Το Adagio molto espressivo που εντυπωσίασε το δάσκαλο του Αϊνστάιν θα ακούσουμε από την Αννε Ζόφι Μούτερ, επίσης:
"Beethoven, Violin Sonata No. 5, Adagio".
Ο μέγας επιστήμων ενώ θαύμαζε το Βάγκνερ για την μουσική του ευρηματικότητα, ωστόσο -όπως έλεγε- η ακρόαση των έργων του τού προκαλούσε αίσθηση αηδίας γιατί έβρισκε στο άκουσμα κάτι παρακμιακό το οποίο προερχόταν από την έλλειψη αρχιτεκτονικής, κατά τον ίδιο.
Κατά βάση συντηρητικός στις μουσικές επιλογές του, ο Αϊνστάιν δίπλα στο ίνδαλμά του Μότσαρτ τοποθετούσε τον Γ.Σ.Μπαχ για τον οποίο έλεγε: "Ακούστε, παίξτε, αγαπήστε, σεβαστείτε τον Μπαχ και κρατήστε το στόμα σας κλειστό".
Ο Σεφέρης πάνω στο κεφάλαιο "Μουσική", θεωρούσε τον εαυτό του "αγράμματο", όπως έλεγε συχνά, καθώς δεν είχε μουσικές γνώσεις, δεν έπαιζε κάποιο όργανο ή έστω δεν γνώριζε να διαβάσει τα μουσικά σύμβολα μιας παρτιτούρας. Ωστόσο, οι σημειώσεις και η πορεία του δείχνουν έναν άνθρωπο που είχε ένστικτο, έναν ακροατή που προσπαθούσε να μάθει διαρκώς περισσότερα ώστε να αντιλαμβάνεται το μεγαλείο της ακουστικής τέχνης.
Έτσι, "σπουδάζοντας" με τον τρόπο της ακρόασης-εσωτερικής αναζήτησης καταφέρνει να μετατρέψει την άγνοιά του σε γνώση, και την αμφιβολία του σε βεβαιότητα. Κατά τη διάρκεια της θητείας του ως πρόξενος στο Λονδίνο είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει πλήθος συναυλιών, γι'αυτό αυτή η περίοδος ήταν καθοριστική για την διαμόρφωση του ποιητή μας. Άκουσε Μπαχ, Χάιντν, Μπετόβεν, Σοπέν, Στράους, Ραβέλ, Στραβίνσκι.
Από τις σημειώσεις του Σεφέρη είναι ορατές κάποιες του προτιμήσεις. Φαίνεται να αγαπά ιδιαίτερα τη μπαρόκ και τους κλασικοὺς Μπαχ και Μπετόβεν και να θαυμάζει την μουσική απεικόνιση των Ντεμπισί και Στραβίνσκυ. Μάλλον αποστρεφόταν τη μουσική των Ρίχαρντ Στράους και Βάγκνερ...Έβρισκε δε την μυθολογία που ο γερμανός στήριζε τα μελοδράματά του "απάνθρωπη"... Αντίθετα, ήταν ένθερμος υποστηρικτής της γαλλικής μουσικής, όπως των έργων, (πλην του Ντεμπισί που προείπα), των Φρανκ και Ραβέλ. Τον τελευταίο μάλιστα τον είχε δει αρκετές φορές να διευθύνει.
Γράφει στο ημερολόγιό του:
"Τ᾿ ἀπόγευμα ἄκουσα τὸ δεύτερο μέρος τῆς συμφωνίας τοῦ Φράνκ, ἐκεῖνο ποὺ ἀρχίζει μὲ τὶς ἅρπες,
Το πολυαγαπημένο "ΜΠΟΛΕΡΟ", εκλεκτοί μου φίλοι, έρχεται σήμερα μαζί με την καλησπέρα μου, εξ αφορμής Σεφέρη...
Στηριγμένο σε ένα απλό, επίμονα επαναλαμβανόμενο θέμα, που αντί να γίνεται μονότονο, μαγεύει κι εκστασιάζει! Βλέπετε είναι η τέχνη της Ραβελικής ενορχήστρωσης, που το μεταμορφώνει!!! Μπορεί να έγινε γνωστό από τις ορχηστρικές του εκτελέσεις, όμως το Μπολερό γράφτηκε για μπαλέτο και μάλιστα για τη ρωσίδα μπαλαρίνα Ίντα Ρουμπινστάιν. H έμπνευση ήρθε κατά τη διάρκεια καλοκαιρινών διακοπών, όταν ένα βράδυ και κάτω από το φεγγαρόφωτο ο Ραβέλ έπαιζε ένα πιανιστικό μοτίβο...Του έβγαζε μια "επίμονη ποιότητα"... Το ονόμασε "Φαντάγκο" αρχικά, από το όνομα του σπανιόλικου χορού...Αργότερα, το άλλαξε με Μπολερό, επίσης λαϊκού χορού της Ιβηρικής.
...Μια λάμπα, η μόνη πηγή φωτός μέσα σε ένα κουτούκι...Οι θαμώνες χορεύουν παθιασμένα...Μια τσιγγάνα αποδέχεται την "ερωτική" σχεδόν πρόσκληση των ανδρών...Ανεβαίνει στο τραπέζι κι αρχίζει τις φιγούρες...Στην αρχή λικνίζεται αργά, νωχελικά... Όσο όμως ο χρόνος περνά, τόσο ο ρυθμός γίνεται εντονότερος, πιο ζωηρός, πιο φλογερός και παθιασμένος, υμνώντας τη γονιμοποιό δύναμη, τον έρωτα, υμνώντας το μεγαλείο της ζωής!
Το μουσικό θέμα επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, και καθώς οι αποχρώσεις των μουσικών οργάνων μεταβάλλονται, ο Ραβέλ οδηγεί σε μια υπέρμετρη εξιδανίκευση του συναισθήματος σε επίπεδα ιεροτελεστίας! Με την ευρηματικότητά του στον τρόπο που παρουσιάζονται και δένουν μεταξύ τους τα όργανα, πλάθει τον έρωτα δίχως υποκριτική σεμνοτυφία και καθωσπρεπισμό, αλλά με αντίληψη και σκέψη κατασταλαγμένες, με τη μουσική να γεφυρώνει ιδανικά ανθρώπινο και θείο.
Είμαι σίγουρη πως αν ζητούσαμε απ΄το Σεφέρη να απαγγείλει ένα ποίημά του, με το Μπολερό σα μουσική υπόκρουση θα διάλεγε ένα από τα ερωτικά του... Μ' έναν λόγο να μιλά ανάγλυφα στην ψυχή για το ατόφιο συναίσθημα, που σαρώνει τις εσωτερικές άμυνες και μας αφήνει ευάλωτους και εκτεθειμένους...Ίσως αυτό:
"Ω σκοτεινό ανατρίχιασμα στη ρίζα και στα φύλλα!
Πρόβαλε ανάστημα άγρυπνο στο πλήθος της σιωπής
σήκωσε το κεφάλι σου από τα χέρια τα καμπύλα
το θέλημά σου να γενεί και να μου ξαναπείςτα λόγια που άγγιζαν και σμίγαν το αίμα σαν αγκάλη
κι ας γείρει ο πόθος σου βαθύς σαν ίσκιος καρυδιάς
και να μας πλημμυράει με των μαλλιών σου τη σπατάλη
από το χνούδι του φιλιού στα φύλλα της καρδιάς..."
Στην πρεμιέρα του "Μπολερό" στην Όπερα των Παρισίων το1928, ανάμεσα στο πλήθος που επευφημούσε λέγεται πως υπήρξε και μία γυναίκα με αλλόκοτη αντίδραση: Ακούγοντας την κορύφωση του μουσικού θέματος άρχισε να φωνάζει: -"Είναι τρελός, ο συνθέτης είναι τρελός!" Όταν, την επομένη ο Μωρίς Ραβέλ έμαθε τα νέα,απάντησε: -"Πολύ χαίρομαι που αυτή η κυρία κατάλαβε τι ήθελα να πω".
Θα ακούσουμε το Ραβελικό "Μπολερό" υπό την μπαγκέτα του εκπληκτικά ταλαντούχου Γκουστάβο Ντουνταμέλ, που εδώ θαυμαστά κατευθύνει στην κορύφωση την ορχήστρα, όχι μόνο με τα χέρια, μα με το βλέμμα, το ανασήκωμα στις μύτες των ποδιών, τη μέση που λικνίζεται όταν η δυναμική φορά για επίσημο σμόκιν της το "forte", με την συμμετοχή των τοξοτών, όχι απλά πιτσικάτο, μα με ολάκερη τριβή του δοξαριού πάνω στο σώμα τους, μέχρι το μορφασμό που ανοίγει διάπλατα το στόμα του να κατασπαράξει κάθε "φλογερό" συναίσθημα, που τα χάλκινα γεννούν λίγο πριν το τελικό ξέσπασμα!!
Είναι η Ποίηση;... Είναι η Μουσική;...
Είναι η Τέχνη ολάκερη, φίλοι μου, που μας μαθαίνει "σ'αυτή τη ζωή, που δίνει το χυμό στα έργα μας, να βλέπουμε το θαύμα"!!!
Η ζωή της αποτελεί ένα ταξίδι στην παράδοση! Είναι η γυναίκα που διέσωσε την πολιτιστική μας κληρονομιά καταγράφοντας και τραγουδώντας όλο το φάσμα της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής.
Η Δόμνα Σαμίου έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα πριν τέσσερα χρόνια, στις 10 Μαρτίου του 2012. Μαθήτρια του Σίμωνος Καρά, γνωρίζει πρώτα τη Βυζαντινή μουσική, μέσω της οποίας αγαπά και έκτοτε αφιερώνεται ολοκληρωτικά στο παραδοσιακό τραγούδι και τη διάδοσή του. Χάρη στην πολύχρονη και επίπονη ερευνητική της προσπάθεια διασώθηκε ένα μεγάλο κομμάτι της παραδοσιακής μουσικής, την οποία κατέγραψε σε όλο το φάσμα της ελληνικής επικράτειας. Μοναδική στον τομέα της, ξεχώρισε για τις αυθεντικές εκτελέσεις της. Μια ιέρεια του μουσικού μας λαϊκού πολιτισμού!
Από το σεντούκι με τους θησαυρούς της έρευνάς της ανασύρουμε γι'αυτό το απόγευμα ένα κυκλαδίτικο τραγούδι από τον κύκλο του χρόνου, που οι παραδοσιακές κοινωνίες είχαν σοφά οργανώσει μέσα από συνήθειες, έθιμα και τελετουργίες, όπου κυρίαρχη θέση κατείχαν η μουσική, ο χορός.
Το τραγούδι που επιλέγω είναι φυσικά από την καρναβαλική περίοδο.
Η Αποκριά από τα αρχαία χρόνια αποτελεί για τον ελλαδικό χώρο κορυφαία γιορτή χαράς και ανανέωσης και αποτελεί εξέλιξη της Διονυσιακής λατρείας. Τα μασκαρέματα, οι αθυροστομίες, ο φρενήρης ενθουσιασμός, τα άρματα αποτελούν επιβίωση των μανιωδών παραληρημάτων των ασελγών και τραγοντυμένων Σατύρων, των Σειληνών, των Μαινάδων και άλλων μορφών της ελληνικής αρχαιότητας.
Στο παραδοσιακό καρναβάλι πρώτη θέση κατέχουν οι μεταμφιέσεις. Οι "αγροτικές μεταμφιέσεις", αυτές με τα τομάρια, με τα κουδούνια, τις μάσκες, που έχουνε αρχαϊκό χαρακτήρα και παραπέμπουν στο Διόνυσο και σε κείνες τις τελετουργίες, που σχετίζονται με ψυχές νεκρών, με κάτι άγριο δηλαδή που τρομάζει τους ανθρώπους, το αποτρεπτικό με τους ήχους των κουδουνιών, των σφυριών και των μπουρούδων.
Πρόκειται για έναν αποκριάτικο πηδηχτό χορό από τη Νάξο. Το τραγούδι, που έχει τίτλο: "Τούτες οι μέρες το' χουνε", περικλείει όλες εκείνες τις κορυφαίες πράξεις και τελετουργίες με τις οποίες γίνεται η μετάβαση από το "χειμώνα-θάνατο" στην "άνοιξη-ζωή".
Στο ποιητικό κείμενο του συγκεκριμένου τραγουδιού συνυπάρχουν με μοναδικό τρόπο η χαρά και ο διονυσιασμός του γλεντιού με το "ξόρκισμα" του θανάτου.
"Τούτες οι μέρες το `χουνε τούτες οι εβδομάδες
για να χορεύουν τα παιδιά να χαίροντ’ οι μανάδες
Δώστε του χορού να πάει τούτ’ η γη θα μας εφάει
τούτ’ η γη που την πατούμε όλοι μέσα θε να μπούμε..."
[Το παραπάνω κείμενο αποτελεί μέρος της σημερινής μου διδασκαλίας στο σχολείο, με αφορμή το παραδοσιακό καρναβάλι σε συνδυασμό με την επετειακή ημέρα για τη Δόμνα Σαμίου].
Καλημερίζω με το απόλυτο παράδειγμα γυναίκας, που μέσα από την τέχνη της διεκδικούσε ελευθερία έκφρασης…καλλιτεχνικής, φυλετικής, σεξουαλικής … Μιας πολυδιάστατης καλλιτέχνιδας με υψηλό ανάστημα, μιας γυναίκας που έζησε στα άκρα, που ταύτισε την επανάσταση με τη ζωή!
«Πώς μπορείς να είσαι καλλιτέχνης
και να μην καθρεφτίζονται πάνω σου τα γεγονότα
των καιρών που ζεις;», έλεγε.
Νίνα Σιμόν γι'αυτό το πρωινό της 8ης Μάρτη, της μέρας που τυπικά γιορτάζει η γυναίκα!Γιατί ουσιαστικά γιορτάζουμε κάθε ώρα, κάθε στιγμή!
Νίνα Σιμόν, μια γυναίκα, που μέσα από τη μουσική και τα τραγούδια της εξέφρασε όλα εκείνα που συνέβαιναν στο σύμπαν της. Η διεκδίκηση για ισότιμη μεταχείριση των γυναικών, των μαύρων, των αδικημένων…οι πόνοι, οι κακουχίες, η βία κι οι βασανισμοί, η διεκδίκηση για σεξουαλική ελευθερία , όλα μετουσιώθηκαν σε τραγούδι. Εξάλλου, το ρατσισμό είχε βιώσει και κείνη από μικρή, με γεγονότα που την έκαναν να αναμιχθεί αργότερα σε κινήματα για διεκδίκηση Πολιτικών και όχι μόνο Δικαιωμάτων.
Ποτέ της, όπως έλεγε δεν ξέχασε όταν στην πρώτη της δημόσια εμφάνιση ως πιανίστα, μικρό κοριτσάκι, οι γονείς της, που κάθονταν στην πρώτη σειρά της πλατείας, υποχρεώθηκαν με τη βία να μετακινηθούν, για να καθίσουν λευκοί…αλλά κι αργότερα, όταν προσπάθησε να εισαχθεί στο Μουσικό Κολέγιο ως παιδί-θαύμα, απορρίφθηκε, με πολλούς να προβάλλουν ως λόγο απόρριψης τη φυλετική της καταγωγή.
Η οργή, η αγανάκτηση, η ανάγκη διαμαρτυρίας ξεχείλιζε μέσα της, ώσπου έγινε τραγούδι και μουσική…
Ένα τραγούδι της αφιερωμένο στις γυναίκες είναι εκείνο σε τζαζ style με τίτλο: «Four women», στο οποίο παρουσιάζει τέσσερις διαφορετικούς γυναικείους χαρακτήρες της μαύρης φυλής, όλες όμως αγωνίστριες, με πείσμα για καλύτερο μέλλον, με όνειρα και αγώνα για τη διεκδίκησή τους.
Αφοπλιστική και αδυσώπητα οικεία κι αληθινή σε ό,τι αφηγείται κι εκφράζει:
«Το δέρμα μου είναι μαύρο…»
Η πρώτη από τις τέσσερις γυναίκες που περιγράφονται στο τραγούδι είναι η «Θεία Σάρα" ένας χαρακτήρας, που εκπροσωπεί την υπόδουλη αφροαμερικάνα πρόγονο της Νίνας Σιμόν. Η καλλιτέχνις υπογραμμίζει σε αυτή τη γυναίκα το ψυχικό σθένος να αντιμετωπίζει τις προσβολές, αποτέλεσμα της ισχυρής και ανθεκτικής πτυχής της φυλής της.
Η «Safronia» είναι ο δεύτερος χαρακτήρας, η γυναίκα-μιγάς. Είναι εκείνη που αναγκάζεται να ζει ανάμεσα σε δυο κόσμους. Στίχοι και μουσική απεικονίζουν την καταπιεσμένη γυναίκα, μέρος της λευκής, αλλά και της μαύρης φυλής, λεπτομέρεια που της επιφέρει πολλά από τα δεινά της καθημερινότητάς της. Καρπός των σεξουαλικών ενστίκτων της λευκής εξουσίας και της καταπιεσμένης μαύρης σκλάβας.
Ο τρίτος χαρακτήρας είναι ένα «Sweet Thing», μια γυναίκα του περιθωρίου…ίσως μια πόρνη, που ναι μεν βρίσκει την αποδοχή τόσο σε μαύρους όσο και σε λευκούς, επειδή όμως τους προσφέρει σεξουαλική ικανοποίηση…
Τελευταία φιγούρα, μια γυναίκα τραχιά και σκληρή, πικραμένη από τις απίστευτα άθλιες συνθήκες κάτω από τις οποίες υποχρεωνόταν να επιβιώσει…πικραμένη από τις κακουχίες ψυχής και σώματος τόσων γενεών…
«I'm awfully bitter these days 'cause my parents were slaves…»,
λέει η Σιμόν με πάθος αλλά κι οργή, και στο ανατριχιαστικά δραματικό φινάλε, με το γρέζο της χροιάς της, τις μεγάλες αναπνοές και το χαρακτηριστικό τρέμουλο αποκαλύπτει κραυγάζοντας και τ’ όνομα της γυναίκας, που υποδύεται:
Κραυγή καρδιάς προς κάθε γυναίκα, που την προτρέπει να τολμήσει! Να σπάσει κάθε φόβο, να διεκδικήσει όσα της ανήκουν, να χαμογελάσει μ’ένα χαμόγελο ταπεινό, όμως βαμμένο την ελπίδα!
ΧΡΟΝΙΑ μας ΠΟΛΛΑ, γυναίκες, πάντα γελαστές, πάντα δυναμικές, οραματίστριες! Αξιοπρεπείς, περήφανες, νικήτριες, μ’ ορθάνοιχτες αγκαλιές ! Και μεις κορίτσια ξέρουμε καλά από αγκαλιές…όχι μόνο με τα χέρια, αλλά με ολάκερη την ύπαρξή μας!
***
Για την Ημέρα της Γυναίκας υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Στη γραμμή αναζήτησης πάνω αριστερά, πληκτρολογήστε "Γυναίκα" και θα εμφανιστούν όλα τα σχετικά άρθρα.
«Portrait of Anna Akhmatova», Nathan Altman/The Russian Museum, St. Petersburg
H ρωσίδα ποιήτρια, η Άννα Αχμάτοβα, μια προσωπικότητα απαστράπτουσα, χαρισματική! Έχει υμνηθεί από καλλιτέχνες της εποχής της, κυρίως ζωγράφους και ποιητές, που δεν μπόρεσαν να αντισταθούν στον ερωτισμό, τον αινιγματισμό της και την γοητεία της μυστικιστικής αύρας που εξέπεμπε.. .
Από εικαστικής πλευράς, ίσως πιο δημοφιλή είναι τα σκίτσα που τής είχε κάνει ο Μοντιλιάνι, που ως γνωστόν είχε ζήσει μαζί του ένα θυελλώδη έρωτα. Κι ενώ ο καταραμένος Αμεντέο τη σκιτσάρει σαν ακροβάτισσα ή σαν Αιγύπτια θεά με δυο ασύμμετρα μάτια, θολά και κενά, το' να λες, να κοιτάζει τον έξω κόσμο και τ'άλλο την ψυχή,...στο παραπάνω πορτρέτο της, του Άλτμαν, που είχα την τύχη να θαυμάσω πέρυσι στην Αγία Πετρούπολη, η ποιήτρια γίνεται η άυλη και συγχρόνως γήινη μούσα του καλλιτέχνη και παρουσιάζεται ως «λακαρισμένη κούκλα». Μαζί με τη θηλυκότητα του μοντέλου του, με τα γεμάτα ηδονή οστά να ξεχωρίζουν στο στέρνο της, ο ζωγράφος στοχεύει να μεταφέρει την πνευματική κοινωνία της, τονίζοντας τα ακονισμένα χαρακτηριστικά της. Τα σταυρωμένα πόδια και χέρια της, υπογραμμίζουν την πρόκληση της ερωτικής διάθεσης και η χρυσοκίτρινη εσάρπα ριγμένη αθώα και πονηρά, άδολη ανάταση και ύπουλο βύθισμα στους ώμους που προεξέχουν...στη σχισμή του στήθους που παίζει κρυφτό με το άσπρο πέτο...
Στη μνήμη, φίλοι μου, της «Άννας Πασών των Ρωσιών», όπως έχουν αποκαλέσει την Άννα Αχμάτοβα, σας καλησπερίζω με μια παρέα αγαπημένων ρώσων...
Η Αχμάτοβα, που πέρασε στην αιωνιότητα σαν σήμερα 5 Μαρτίου 1966 μπορεί να μην είχε, παρά ελάχιστα βιβλία στο σπίτι που μεγάλωσε, όμως το γονίδιο υπήρχε στο DNA της από την λόγια προγιαγιά της... Την ποίηση την αγάπησε και μέσα από τα μάτια του πρώτου έρωτά της, μετέπειτα ενός εκ των συζύγων της, που ήταν ποιητής... Φυσικά, ξεπέρασε κάθε προσδοκία η εξέλιξή της...
Θυμάμαι με είχε συγκινήσει η εκτός ελέγχου σχέση της με το νεαρό τότε ζωγράφο Μοντιλιάνι και την είχα ψάξει με αφετηρία αυτό...
Μέσα σε τέσσερις μέρες και για να χαλαρώσει λίγο από τους εξαντλητικούς ρυθμούς σύνθεσης εκείνο το φθινόπωρο του 1916, ο Σεργκέι Προκόφιεφ αποφάσισε να μελοποιήσει κάποια ποιήματα. Σε προηγούμενους κύκλους τραγουδιών του είχε προσεγγίσει μουσικά κλασικούς και ρομαντικούς ρώσους ποιητές (Πούσκιν, Λέρμοντοφ…) Επιθυμούσε όμως να προσεγγίσει και σύγχρονους δημιουργούς.
Εκείνη την εποχή, η Αχμάτοβα με το λόγο της μετέδιδε την αίσθηση της νοσηρής ρωσικής κοινωνίας κι αποτελούσε μια πολλά υποσχόμενη νεαρή ελπίδα της ρωσικής ποιητικής τέχνης. Επιλέγει λοιπόν 5 ποιήματά της, που όταν παρουσιάστηκαν μελοποιημένα προκάλεσαν μεγάλη αίσθηση με τον ίδιο τον Προκόφιεφ να συνοδεύει στο πιάνο.
Ο κύκλος τραγουδιών για υψίφωνο και πιάνο χαρακτηρίζονται από έντονη λυρική αύρα, τρυφερότητα και ζεστασιά. Ακόμα και ο ίδιος ο Προκόφιεφ παραδέχθηκε ότι «μετά από αυτά τα τραγούδια, πολλοί θα πιστέψουν πως γράφω για πρώτη φορά λυρική μουσική».
Ο συνθέτης εμβαθύνει στο κείμενο της Αχμάτοβα και ενισχύει τις ιδέες και τα μηνύματά της με τα εκφραστικά μέσα του και τη λυρική γοητεία της μελωδικής γραμμής του... Κι ενώ πολλοί μέχρι τότε είχαν ορίσει το έργο του τέτοιο, που δύσκολα βρίσκει κανείς θάλπος, τρυφερότητα, ή ρομαντισμό και συναίσθημα, ακούγοντας τα «Πέντε Ποιήματα της Akhmatova, Op. 27» φυσικά, αλλάζουν γνώμη…
Τα πέντε ποιήματα που συνιστούν τον κύκλο είναι:
1.The Room Was Filled With Sunlight
2.Real Tenderness
3.Memory of the Sun
4.Good Day και
5.Grey-Eyed King
Για σήμερα προτείνω να ακούσουμε το τελευταίο ποίημα του κύκλου με τίτλο:
«Ο γκριζομάτης βασιλιάς»
Δόξα σοι, πόνο μου χωρίς διέξοδο και διαφυγή!
Ο γκριζομάτης χθες ο βασιλιάς έχει αποκοιμηθεί.
Μια φθινοπώρου βραδιά ήταν κόκκινη και πνικτική,
Ήρθε ο άνδρας μου και με αδιάφορη είπε φωνή:
“Ξέρεις, από το κυνήγι τον έχουνε φέρει νεκρό,
Βρήκαν το πτώμα δίπλα στης δρυός ένα δέντρο παλιό.
Κρίμα όμως τη βασίλισσα. Ήτανε νέος πολύ!
Σε μία νύχτα της έγινε άσπρο όλο το μαλλί”.
Πάνω στο τζάκι την πίπα του βρήκε αυτός και μετά
Βγήκε και πήγε στη νυχτερινή του δουλειά.
Τώρα θα πάω εγώ να ξυπνήσω την κόρη μου και τρυφερά
Θα κοιταχτώ στα ματάκια της γκρίζα γι’ άλλη μια φορά.
Έξω στο δρόμο θροΐζουν οι μέλαινες λεύκες μέσα στη σιγή
Και λένε: “Πια ο βασιλιάς σου σ’ ετούτο τον κόσμο δεν ζει”.
(μτφρ. Ξένια Καλαϊτζίδου)
Σε μια ιδιαίτερη ηχογράφηση… Ερμηνεύει η υψίφωνος Γκαλίνα Βισνέφσκαγια, ενώ ο σύζυγός της, τσελίστας Μτσισλάβ Ροστροπόβιτς τη συνοδεύει στο πιάνο.
5 του Μάρτη, έφυγαν κι οι δυο...
Η Αχμάτοβα το '66 και δεκατρία χρόνια νωρίτερα ο φίλος της, Προκόφιεφ...
Άλλα κείμενα για την Αχμάτοβα μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.
Η καλησπέρα της Παρασκευής έρχεται από την Ιταλία, σήμερα, φίλοι αγαπημένοι! Kι αιτία είναι ένας από τους σημαντικότερους Ιταλούς τραγουδοποιούς, με εντονότατη δραστηριότητα στην σχεδόν μισού αιώνα, καλλιτεχνική του πορεία.
Ο Λούτσιο Ντάλλα γεννήθηκε σαν σήμερα 4 Μάρτη 1943 στη Μπολόνια της Ιταλίας, όπου θα βολτάρουμε απόψε...
Η Μπολόνια, ένα κρυμμένο στολίδι της Ιταλίας, μια πόλη με ποικίλες απόψεις, χρώματα και ιστορία! Γνωστή για την κουζίνα της, κυρίως για τη νοστιμιά της σάλτσας που φέρει το όνομά της, Μπολονέζ. Εκπληκτικό φαγητό, αλλά και ενδιαφέροντες περίπατοι στους μεσαιωνικούς λαβυρίνθους της, ανάμεσα σε φεουδαρχικά κτίσματα με τις χαρακτηριστικές κόκκινες στέγες εξαιρετικής αρχιτεκτονικής... Καλντερίμια, πύργοι, αψιδωτές στοές σε μεταφέρουν σε εποχές αλλοτινές και σου γεννούν την επιθυμία για ένα συναρπαστικό ταξίδι στην ιταλική Μπολόνια.
Η μουσική αναλαμβάνει να μας οδηγήσει νοερά στον ομφαλό της πόλης, την "Ρiazza Maggiore". Σημείο αναφοράς η κεντρική πλατεία, όπου δεσπόζει ο γοτθικός ναός του Αγίου Πετρωνίου, το δημαρχείο Palazzo Communale μα και η θαυμαστή Βιβλιοθήκη με πλήθος ξυλογλύπτων.
Μια πανέμορφη, ιστορική πόλη, γενέτειρα όπως προείπαμε του μεγάλου δημιουργού Λούτσιο Ντάλλα, που απόψε μας ξεναγεί με τις νότες του στην "Μεγάλη Πλατεία" της αγαπημένης του πόλης...
Το "Piazza Grande" είναι ένα όμορφο τραγούδι που έγραψε το 1971, και ο Ντάλλα το εμπνεύστηκε και αφιέρωσε σε έναν άστεγο άνδρα που ζούσε στην Piazza Maggiore.
Ένα τραγούδι-ωδή στην ξεχωριστή Μπολόνια και την πλατεία της , που αποτελεί κέντρο συνάντησης, συγκέντρωσης φίλων, ανταλλαγής απόψεων, αλλά ταυτόχρονα και φόρος τιμής σε όλους εκείνους που είναι λιγότερο τυχεροί από μας, σε κείνους που βασανίζονται , σε κείνους που η ζωή αντιμετωπίζει με αδικία, την ίδια ώρα που εμείς έχουμε την αξιοπρέπεια στην ζωή μας...
Ο άστεγος της μουσικής ιστορίας του Λούτσιο Ντάλλα δεν έχει τίποτα και κανέναν, κοιμάται στο παγκάκι δίπλα στο άγαλμα του Ποσειδώνα, η οχλοβοή όμως, η ζωτικότητατα κι η κινητικότητά της πλατείας τον έκανε να αισθάνεται σαν στο σπίτι του, οι άνθρωποι και η γλυκιά τους κουβέντα τού απάλυναν τον πόνο, τού έσβησαν την απελπισία της ψυχής...
Με την αγάπη και την ελπίδα, βρήκε χώρο τ'όνειρό του να ξαναζωντανέψει...
Δυστυχώς η ζωή έχει δυο όψεις και μεις πρέπει να είμαστε ευγνώμονες που μπορούμε και κινούμεθα ακόμη αξιοπρεπώς... Ας προσευχηθούμε για τη δικαιοσύνη στη ζωή, που αξίζει κάθε άνθρωπος ανεξαρτήτου χρώματος, θρησκείας ή εθνικότητος...
[Για τη γενέθλια επέτειο του αγαπημένου κοσμοκαλόγερου, του "Αγίου των ελληνικών γραμμάτων", την "κορυφή των κορυφών", όπως αποκαλούσε ο Καβάφης τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη...Γεννήθηκε στη Σκιάθο, σαν σήμερα, 4 Μαρτίου 1851 κι είναι από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της νεοελληνικής λογοτεχνίας]
"Από όλους τους καλλιτέχνες,τους μουσικούς αγαπώ περισσότερο!", έλεγε ο Σκιαθίτης λογοτέχνης μας, και το λόγο τον έκανε και πράξη, καθώς συχνά στα έργα του αναφέρεται στη μουσική και τους μουσικούς, όπως παρακάτω:
"Επειτα, ήσαν αι ημέραι της Απόκρεω, και ο κόσμος έξω διεσκέδαζε. Μόλις ενύκτωνε, και ο νέος, ο μονάζων εν τω δωματίω του, ήκουε φωνάς, άσματα, κιθαρισμούς, έξω της αυλής. Και αν [...]ετόλμα να εξέλθει έως τον εξώστην με την παλαιάν λιθίνην κλίμακα, τον ζευγνύοντα
την οικίαν με τον τοίχον της αυλής [...] δια να κοιτάξει εις την οδόν, θα έβλεπε, κατά ζεύγη, κατά τετρακτύας, κατά εξάδας, ισταμένους τους κιθαρωδούς της νυκτός κάτωθεν της θυρίδος, επί του όχθου της ανωφερούς οδού, εξαγγέλοντας «εν χορδαίς και οργάνω» τα αιώνια παράπονά των κατά της σκληρότητος των δύο νεανίδων.
Διότι όλοι οι νέοι της γειτονιάς, και όχι ολίγοι από άλλας συνοικίας ήσαν ερωτευμένοι με τας δύο αδελφάς. [...] Πολλοί αυτών ήσαν εκ των γνωρίμων της οικίας, αλλ' εάν δεν υπήρχε δι' αυτούς χώρος εν τη συναναστροφή μιάς εσπέρας, έπαιρναν την κιθάραν των, τα μανδολίνα των, τες φυσαρμόνικες των, και με τους φθόγγους της μουσικής εζήτουν ν' αποκοιμίσωσι τον πόνον της καρδίας...[...]
Την τελευταίαν εσπέραν της Τυρινής...[..]Και η αυλή και η κλίμαξ εφεγγοβόλει, και από όλα τα παράθυρα εξήρχοντο ήχοι μουσικής, ως να ήτο η οικία όλη γιγαντιαίον κύμβαλον εναρμονίως ηχούν [...] Και όταν επί μίαν στιγμήν έπαυον τυχόν οι τόνοι της μουσικής, τότε, έξωθεν της αυλής ηκούετο μελαγχολική καντάδα των κιθαρωδών της γειτονιάς...."
Το διήγημα πρωτοδημοσιεύτηκε το 1892 στην εφημερίδα "Εφημερίς" των Αθηνών. Είναι έργο αθηναϊκό, ηθογραφικό, σατιρικό και αυτοψυχογραφικό, γιατί ο νεαρός σπουδαστής του διηγήματος είναι ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης, στα πρώτα του χρόνια στην Αθήνα.
***
Αγαπημένη και νοσταλγική "καντάδα των κιθαρωδών της γειτονιάς"είναι και το τιτλοφορούμενο: "Λαλούν τ’ αηδόνια".
Η ποίηση είναι του ακαδημαϊκού Γ.Αθάνα, το έκτο ποίημα από τη συλλογή "Αγάπη στον Έπαχτο".
Το μελοποιεί ο έξοχος κεφαλλονίτης, εκπρόσωπος της Εθνικής Μουσικής Σχολής, Διονύσιος Λαυράγκας σε μορφή χορωδιακής καντάδας.
Πολύ δροσερός ποιητικός λόγος, δοξαστικό ενός ερωτευμένου προς την αγαπημένη του και προς τη φύση...Το ακούμε από τη Χορωδία Κερκύρας.
Λαλούν τ’ αηδόνια και πλαντάζω,
ανθούν τα ρόδα και μεθώ,
το φεγγαράκι κουβεντιάζω
και μου ‘ρχεται να τρελαθώ.
Μια μαγεμένη ανατριχίλα
με περιμένει κάθε αυγή,
θαρρώ πως βγάζω ανθούς και φύλλα
κι απλώνω ρίζες μες στη γη.
Μα ποιο μεθύσι και ποια τρέλα
και ποια ανοιξιάτικη χαρά
μοιάζει με αυτό που φέρνεις; έλα! κι όλα τα νοιώθω μια φορά!
"Ἦτον Δερβίσης; Ἦτον βεκτασής, χόντζας, ἰμάμης; [...]Ὑψηλός, μελαψός, συμπαθής, γλυκύς, ἄγριος. Μὲ τὸ σαρίκι του, μὲ τὸν τσουμπέν του, μὲ τὸν δουλαμάν του.
Το "νέι ή νάι" είναι μακρόστενο αερόφωνο μουσικό όργανο που συναντάται στις Αραβικές χώρες. Το όνομα "ney" προέρχεται από αρχαία περσική λέξη που σημαίνει καλάμι και το όργανο αυτό είναι γνωστό από την αρχαιότητα στην Εγγύς Ανατολή.
Από τους σπουδαιότερους πρεσβευτές της ανατολίτικης μουσικής είναι ο Omar Faruk Tekbilek, με έμπνευση από το μυστικισμό και την παράδοση. Ήρθε σε επαφή με τους Δερβίσηδες και από αυτούς διδάχτηκε και έγινε δεξιοτέχνης του ney.
Omar Faruk Tekbilek: "Whirling Dervish"
Η μεγάλη όμως αδυναμία του "Αγίου των γραμμάτων" ήταν η Βυζαντινή Μουσική...
Μην ξεχνάμε πως ο Παπαδιαμάντης ήταν γιος ιερέα, κι εξοικειώθηκε νωρίς με τα εκκλησιαστικά πράγματα, τη θρησκευτικότητα, στοιχεία που διαμόρφωσαν μια χριστιανική ιδιοσυγκρασία, που διατήρησε έως το τέλος της ζωής του.
Το παραπάνω απόσπασμα, αγαπητοί φίλοι, είναι από τη "ΦΩΝΗ ΑΥΡΑΣ ΛΕΠΤΗΣ" του κοσμοκαλόγερου Σκιαθίτη, ένα μουσικολογικού ενδιαφέροντος κείμενο, στο οποίο ο Παπαδιαμάντης δηλώνει την αγάπη του για την εκκλησιαστική μουσική.
Πολλές φορές τα διηγήματά του είναι εμπλουτισμένα με τα θρησκευτικά του βιώματα.
Μην ξεχνάμε πως παρέμεινε στο Άγιο όρος αρκετό διάστημα ως δόκιμος μοναχός, και το ημερήσιο πρόγραμμά του περιελάμβανε πολύ πρωινό ξύπνημα, στη συνέχεια περίπατο στην ακροθαλασσιά και κατόπιν προσκύνημα στην εκκλησία.
Αρεσκόταν στην ψαλτική και την ακρόαση βυζαντινών ύμνων, τους οποίους συσχέτιζε πάντα με τους ύμνους της αρχαιότητος λέγοντας πως η "Βυζαντινή μουσική είναι η μόνη γνησία και η μόνη υπάρχουσα. Και δι᾿ ημάς, δεν είναι η μουσική των Ελλήνων, είναι η μουσική των Αγγέλων".
Αγαπημένο του εκκλησιαστικό τροπάριο ήταν το "Την χείρα σου την αψαμένην", το δίχορο δοξαστικό από τις 'Ωρες των Θεοφανείων σε Ήχο πλάγιο του Α΄, που αντιστοιχεί στον υποδώριο τρόπο των αρχαίων(αντιστοίχως στην λα ελάσσονα της ευρωπαϊκής μουσικής), χωρίς όμως να έχει το "πένθιμο" της ελάσσονας κλίμακας.
(με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Τσέχου Μπέντριχ Σμέτανα)
"Με τη βοήθεια και τη χάρη του Θεού, θα γίνω Μότσαρτ στη σύνθεση και Λιστ στην τεχνική",
καταγράφει στο παιδικό του ημερολόγιο ο Μπέντριχ Σμέτανα, που δίκαια θεωρήθηκε ένα παιδί-θαύμα, καθώς 5 χρονών συμμετείχε ως βιολιστής σε κουαρτέτο εγχόρδων, στην ηλικία των 6 εμφανίστηκε στο πρώτο του ρεσιτάλ πιάνου και έγραψε την πρώτη σύνθεσή του σε ηλικία 8 χρονών.
Με τη μουσική του να υποστηρίζει την εθνική ταυτότητα της χώρας του, είναι ο ιδρυτής της Τσέχικης Μουσικής Σχολής, παρότι έμαθε σε προχωρημένη ηλικία να μιλά καλά τη μητρική του γλώσσα.(Γεννήθηκε στη Βοημία, επαρχία τότε της αυστριακής αυτοκρατορίας, γι' αυτό μιλιόταν από τους κατοίκους ως επίσημη γλώσσα η Γερμανική)
Θαυμαστής του έργου του υπήρξε ο Φραντς Λιστ, όπως και ο Χ. Σχόνμπεργκ στο βιβλίο του "Οι ζωές των μεγάλων συνθετών" προσδιορίζει το Σμέτανα σαν: "τον πρώτο, που χρησιμοποιεί ως βάση για τη μουσική του τέχνη το λαϊκό Βοημικό τραγούδι".
Ο Σμέτανα έγραψε 8 όπερες, με πιο δημοφιλή ανάμεσά τους την δεύτερη στη σειρά: η "Πουλημένη Μνηστή". Είναι έργο που έγραψε την τριετία 1866-69, η οποία εντάσσεται στο πλαίσιο της εμμονής του, να δημιουργήσει τη μέχρι τότε ανύπαρκτη εθνική Τσέχικη όπερα, που θεωρείται το αριστούργημα του τσέχου συνθέτη κι από πολλούς χαρακτηρίζεται ως ο τσεχικός εθνικός ύμνος.
Ο Σμέτανα με αφάνταστη μουσική εφευρετικότητα διηγείται τη σπαρταριστή ιστορία, όπου εκτυλίσσεται σε ένα Βοημικό χωριό. Αναφέρεται στη φτωχή Μαρένκα, που πιέζεται από τον πατέρα της να παντρευτεί τον τραυλό αλλά πλούσιο Βάτσεκ, γιο του γαιοκτήμονα της περιοχής. Όμως η κοπέλα είναι ερωτευμένη με έναν νέο άγνωστης καταγωγής, τον Γιένικ, ο οποίος φαινομενικά ξεπουλάει την αγάπη της έναντι αμοιβής, με μόνο όρο αυτή να παντρευτεί έναν από τους γιους του πλούσιου γαιοκτήμονα. Στο τέλος ο νέος κερδίζει τα χρήματα αλλά και τη νύφη, αφού αποκαλύπτεται ότι ο Γιένικ είναι ο χαμένος γιος .
Πρόκειται για όπερα ατμοσφαιρική με αυθεντικά τσεχικά στοιχεία και από την Εισαγωγή ο Σμέτανα μεταφέρει τη φρεσκάδα, την ορμητικότητα και το χιουμοριστικό πνεύμα του έργου.
Θα ακούσουμε το "Χορό των Κωμωδών" από την 3η Πράξη, που αποτελεί μια κωμική σκηνή, όπου το χιούμορ περισσεύει και το κέφι πολλαπλασιάζεται σε κάθε λαμπρό χτύπημα των κυμβάλων και των τυμπάνων.
Ο "Χορός των κωμωδών" είναι ένα perpeteum mobile (συνεχής κίνηση των φθόγγων): γοργός καλπασμός, tutti κορύφωση, όπως και στην δημοφιλή εισαγωγή της όπερας, που στην περίπτωση αυτή τα τρίηχα εμφανίζονται με έντονες συγκοπές.
Ταχύτατες δοξαριές από τα έγχορδα, σαλπίσματα χαράς και ευθυμίας από τα τρομπόνια και τις τρομπέτες, λικνιστικός, ξεσηκωτικός ρυθμός, που διακόπτεται απότομα...όπως απότομα ξαναρχίζει, προκαλώντας πλατύ μειδίαμα στον ακροατή σκεπτόμενος τις φάρσες των κωμωδών...
Το απολαμβάνουμε σε μια σπαρταριστή απόδοση από την Φιλαρμονική του Βερολίνου. Στο πόντιουμ ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν:
Smetana: "The Bartered Bride - Dance Of The Comedians":
Γεννήθηκε σαν σήμερα, 1η Μαρτίου 1886. Ο Όσκαρ Κοκόσκα, ο μεγάλος αυστριακός καλλιτέχνης, ο πρωτοπόρος του εξπρεσσιονισμού! Ο ζωγράφος, που στις φιγούρες του αναζήτησε τρόπους ανάδειξης της ψυχής…Έντονες, πλατιές oι πινελιές του, δίνουν χρώμα και σχήμα στα συναισθήματα…
Εκκεντρικός, αλλά ταυτόχρονα και ανθρώπινος, δραματικός, έντονος, με ιδιαίτερη έκφραση του ρομαντικού και της ευαισθησίας. Ένας εραστής της αλληγορίας.
Όσοι ασχολούμαστε με τη μουσική, στο άκουσμα του ονόματός του πάντα έρχεται στο νου μας η σχέση του με την Άλμα Σίντλερ-Μάλερ. Μεγαλύτερή του κατά επτά χρόνια έγινε η μούσα του, όπως μούσα είχε υπάρξει και τόσο άλλων μεγάλων ανδρών…..Μάλερ, Κλιμτ, Γκρόπιους, Βέρφελ…
Μεταξύ τους αναπτύχθηκε ένας έρωτας θυελλώδης, ένα παθιασμένο ειδύλλιο, σωστή τρικυμία!
Ο Κοκόσκα κτητικός, βίαιος και ασυγκράτητος, θαρρείς αφηνιασμένο άλογο, παραδομένος με όλη την αγριότητα στον έρωτά του για την Άλμα! Το 1913 φιλοτεχνεί τον πιο γνωστό του πίνακα : «Η Νύφη του Ανέμου» ή «Τρικυμία» , μια ελαιογραφία, όπου απεικονίζει τον εαυτό του με την Άλμα αγκαλιασμένους, τυλιγμένους με μεταξωτά σεντόνια… Εκείνη παραδομένη στο Μορφέα με μια ήσυχη έκφραση στο πρόσωπο, αντίθετα με τον ‘Οσκαρ που ξύπνιος κοιτάζει με επίμονο βλέμμα προσηλωμένος στο κάπου… Μια αλληγορική εικόνα της αγωνίας και της αβεβαιότητας, που του γεννούσε η σχέση του με αυτή την γυναίκα.. Οι πινελιές του φανερώνουν αυτή την ταραχή, αυτή την παρορμητική αφή του χρώματος με τον καμβά, το όραμά του, δυο σώματα παραδομένα στο πάθος μεν, με τις πτυχώσεις όμως να χωρίζουν τις ψυχές κι ας είν’ κι από μετάξι καμωμένες… Η έμπνευσή του υποστηρίζει τις ενέργειες του σώματος, τα συναισθήματα, ακόμα και κείνη τη διαίσθηση φόβου της απόρριψης, που αποδίδεται σχεδόν πρωτόγονα…
Ο καλλιτέχνης στέκεται σχεδόν προφητικός στο μήνυμα που εκφράζει εικαστικά, καθώς γνωρίζουμε οι περισσότεροι πως για πολλά χρόνια δε μπόρεσε να αποδεχθεί το χωρισμό του από την Άλμα…χωρισμός που επέφερε η κτητικότητα του Όσκαρ Κοκόσκα, που έπνιγε την ερωμένη του…
«Το κυανό των ματιών σου αυτή τη νύχτα,
ανάκατο με το χρυσοκόκκινο της καρδιάς μου…
πόσο με φλογίζει η λάμψη του!
Κι ο μανδύας της θλίψης περικυκλώνει την ατέρμονη πτώση
με τα κόκκινα χείλη να σφραγίζουν το ναυάγιο του εραστή…»
Όταν ο Κοκόσκα ολοκλήρωσε τη «Νύμφη του Ανέμου», ο ποιητής Γκέοργκ Τρακλ επισκεπτόταν σχεδόν καθημερινά τον ζωγράφο, παρατηρούσε το έργο του, το οποίο αποτύπωσε ποιητικά στο παραπάνω ποίημά του: «Η Νύχτα».
H έξοχη ταινία του 2001 για τη ζωή της Άλμα Μάλερ, η οποία αναφέρεται και στην τρικυμιώδη σχέση της με τον Κοκόσκα έχει τίτλο «Η νύφη του Ανέμου»,τίτλος, που παραπέμπει στον πίνακα που της αφιέρωσε ο σαν σήμερα γεννημένος καλλιτέχνης.
Η αφίσα της ταινίας, αποτελεί έργο τέχνης και απεικονίζει την μούσα επιφανών ανδρών, Άλμα, ξαπλωμένη σε ένα ανάκλιντρο, στην αγκαλιά του εραστή της... με φόντο πλήθος λουλουδιών.
Το φόρεμά της, τα μαλλιά της, η πολυθρόνα, ακόμη και ο αέρας είναι γεμάτος με πολλά από τα στυλιστικά στοιχεία του Γκούσταβ Κλιμτ, που κι αυτός μπλέχτηκε για κάποιο διάστημα στα ερωτικά της δίχτυα...
Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr
.jpg)
.jpg)
%2C_1913.jpg)
