"Aνοιξιάτικα θροΐσματα" από τον Σεργκέι Ραχμάνινοφ...

 

O Ραχμάνινοφ στον κήπο του

Ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ, γεννημένος καταμεσής της άνοιξης, το πρώτο Απριλιάτικο πρωινό του 1873, υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους πιανίστες του 20ού αιώνα, αλλά και συνθέτης και διευθυντής ορχήστρας.

Απαράμιλλες οι δεξιοτεχνικές του δυνατότητες και η ποιότητα του ήχου του, στοιχεία που κληρονόμησε από τον παππού, αλλά και από τους δυο γονείς του.
Ο παππούς υπήρξε αξιόλογος ερασιτέχνης πιανίστας, είχε μαθητεύσει μάλιστα κοντά στον Ιρλανδό John Field (έναν από τους καλύτερους μαθητές του Κλεμέντι) ενώ και οι δύο γονείς του Σεργκέι έπαιζαν πιάνο σε καθημερινή βάση στο σπίτι.
H δε παραμάνα του ήταν εκείνη που εντόπισε το μουσικό του ένστικτο και τη δεινή κλίση του στο πιάνο!

(φωτο απο: zhuanlan)

Στις συνθέσεις του είναι εμφανείς οι επιρροές από τους Τσαϊκόφσκι, Σοπέν και  Λιστ, στο ύφος του ύστερου ρομαντισμού.

Ως πιανίστας φημιζόταν για τα "μαγικά χέρια" του, για την καθαρή και βιρτουόζικη τεχνική του.

Ήταν ένας εξαιρετικών δυνατοτήτων καλλιτέχνης των πλήκτρων, που απέκτησε φήμη και δόξα, αλλά και ένας από τους πιο ακριβοπληρωμένους πιανίστες του 20ου αι.

Κορυφαίος εκτελεστής, που προκαλούσε ντελίριο ενθουσιασμού σε κάθε του εμφάνιση με το αέρινο παίξιμο του, που ξεχώριζε για την ακρίβεια, ρυθμική κίνηση, σαφήνεια και αξιοσημείωτη χρήση του staccato.

Διέθετε εξαιρετικά μεγάλα χέρια (το άνοιγμα της παλάμης του έπιανε διάστημα 13ης, όσο δηλαδή εικάζεται και για τον Λιστ με τον οποίο είχαν τον ίδιο τύπο χεριού), που τον βοηθούσαν να ελίσσεται μέσα από τις πιο πολύπλοκες συγχορδίες, ενώ η τεχνική του αριστερού χεριού ήταν ασυνήθιστα ισχυρή!

"Η μουσική είναι αρκετή για μια ζωή, αλλά μια ολόκληρη ζωή
δεν είναι ποτέ αρκετή για τη μουσική"

(Σεργκέι Ραχμάνινοφ)

O Ραχμάνινοφ την εποχή σύνθεσης της καντάτας

Ο Σεργκέι δεν είχε συμπληρώσει ακόμη τα τριάντα όταν συνέθεσε την ενός μέρους καντάτα για φωνή βαρύτονου, χορωδία και ορχήστρα. Το λιμπρέτο της σύνθεσης είναι εμπνευσμένο από ένα ποίημα του σπουδαίου εκδότη και ποιητή, από τους σημαντικότερους ρώσους εκπροσώπους του ρεαλισμού, Νικολάι Νεκράσοφ με τίτλο: "Πράσινα θροΐσματα".
Η ποιητική δημιουργία διακρίνεται για το βαθύ λυρισμό της, καθώς περιγράφει την επιστροφή της "ανοιξιάτικης αύρας", του "πράσινου θροΐσματος" όπως το αναφέρει ο τίτλος, μια ρωσική λαϊκή έκφραση που περιγράφει την αφύπνιση της φύσης, αλλά χωρίς τις υπερβολές του ρομαντισμού.Ο ποιητής ενδιαφέρεται για την αντικειμενική απόδοση της πραγματικότητας, αφού αναφέρεται σε κάποιον που, οργισμένος με την άπιστη σύζυγό του κάνει σκοτεινές σκέψεις για κείνη, απ' τις οποίες απελευθερώνεται τελικά με την επιστροφή της άνοιξης, μιας εποχής που φέρνει το φως μέσα μας, την αναγέννηση του εσωτερικού κόσμου μας. Άνοιξη και ανανεωμένη εσωτερική διάθεση σε μια παράλληλη κίνηση συμβολισμών.

Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης,

που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!

Κάτω, κάτω ο άνεμος χορεύει

κι από τα δέντρα, να! - Οι θάμνοι παιχνιδιάρικα ακουμπούν,

μεγάλα σύννεφα ανθόσκονης που προς τον ουρανό οδεύουν

Με διάφανες μουσελίνες ο κόσμος τυλιγμένος!

Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης,

που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!

Η Nατάλια, η γυναίκα μου, γλυκιά, σεμνή,

Αλλά όσο ήμουνα στην πόλη,

απίστησε, και ω, τόση αφέλεια!Το παραδέχτηκε, η ανόητη.

Ήρθε παγωνιά και χιόνι

και σκέψεις φρικτές, άγριες:

Να την σκοτώσω; πολύ σκληρό.

Να τ' αποκρύψω; αδύνατο, πονάει η προδοσία!

Μέρα με τη μέρα, ασταμάτητα

οι άνεμοι του χειμώνα βούιζαν,

επαναλαμβάνοντας: "τιμώρησε την άπιστη

σκότωσε το κακό και μη διστάζεις.

Διαφορετικά ειρήνη δεν θα βρεις ποτέ."

Είχε τόσο πάθος το άσμα του χειμώνα

Στο χέρι έσφιξα το μαχαίρι…

η Άνοιξη είχε δειλά εμφανιστεί.

Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης,

που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!

Οι κερασιές στέκονται ψιθυρίζοντας

με ευθυμία που τις φιλούν

ακτινοβόλες ηλιαχτίδες

Τα πεύκα μουρμουρίζοντας

τα μυστικά τους στο αεράκι.

Η φλαμουριά βουίζει στη φυλλωσιά της, μελωδίες γλυκές,

Η σημύδα και ο σφένδαμος θροΐζουν χαρούμενα,

κι οι καταπράσινοι αγροί απαντούν

με το δικό τους το τραγούδι πως

ξαναγεννήθηκε η φύση.

Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης,

που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!

Χάνουν οι σκέψεις μου την έντασή τους,

και το μαχαίρι πέφτει απ' το χέρι…

Δάση, λιβάδια και αγροί

Αντηχήστε το τραγούδι:

Όσο αντέχει η αγάπη, αγάπα τρυφερά,

Όσο διαρκεί η υπομονή, ζήσε υπομονετικά,

όσο η συγχώρεση καλεί να' σαι ελεήμων,

κι ο Θεός κριτής σου!"

Aπό εικονογράφηση του ποιητικού κειμένου
illustrators.ru

Ο Ραχμάνινοφ άρχισε γρήγορα να εργάζεται την καντάτα "Άνοιξη, op. 20" έχοντας κατά νου την μεγαλειώδη φωνή του καλού του φίλου Φίοντορ Σαλιάπιν, ο οποίος είχε τραγουδήσει και στην πρεμιέρα της όπερας του συνθέτη "Aleko" με θριαμβευτική επιτυχία.

"Δούλευα την καντάτα ασταμάτητα, μα το τέλος δεν φαινόταν πουθενά. Ο χρόνος πίεζε...Σε δυο βδομάδες θα' πρεπε να έχει τελειώσει... Τρομερό το άγχος, η αγωνία, δημιουργούσαν βαθύ πόνο μέσα μου..."

σημειώνει στο ημερολόγιό του ο Ραχμάνινοφ.

Τελικά, όλα πήγαν κατ' ευχήν και η καντάτα ολοκληρωμένη παραδόθηκε στην ώρα της. Δυστυχώς όμως ο "ιδανικός σολίστ" του Ραχμάνινοφ, ο φίλος του Σαλιάπιν, δεν ήταν διαθέσιμος για να τραγουδήσει στην πρεμιέρα.Έτσι, ο ρόλος ανατέθηκε στον Αλεξέι Σμιρνόφ, με τον Σαλιάπιν να τραγουδά στην πρεμιέρα της Αγίας Πετρούπολης, του Παρισιού και της Μόσχας.

Ραχμάνινοφ και Σαλιάπιν

Γνωρίζουμε πως ο Ραχμάνινοφ είχε ιδιαίτερη σχέση με τη φύση κι επισκεπτόταν το κτήμα του πολύ συχνά την περίοδο της άνοιξης. Η φυσιολατρεία του είναι εμφανής σε πολλά έργα του, ανάμεσά τους και η καντάτα αυτή.
Στην καρδιά αυτού του ποιητικού κειμένου βρίσκεται το θέμα της λύτρωσης μέσα από τη φύση, που, όπως κάθε χρόνο η άνοιξη επιστρέφει και λιώνει τον πάγο, υπάρχει πάντα η ελπίδα μιας δεύτερης ευκαιρίας και μιας νέας αρχής. Ο Ραχμάνινοφ αναμφισβήτητα έλκεται από το κείμενο του Νεκράσοφ γιατί πρόσφατα είχε αναρρώσει από την κατάθλιψη που τον βασάνιζε μετά την άσχημη κριτική της Πρώτης Συμφωνίας του. Κριτική που τον οδήγησε σε ψυχική σκοτεινιά, την οποία ξεπέρασε με τη βοήθεια του γιατρού του και της τέχνης του. Η εικόνα του υπέρτατου κάλλους της άνοιξης που μεταμορφώνει το χειμερινό μελαγχολικό τοπίο τον επηρεάζει βαθιά με τους συμβολισμούς της, καθώς άνοιξη είναι εποχή αναγέννησης, εσωτερικής αναπτέρωσης, δημιουργίας συναισθημάτων ηρεμίας, αρμονίας και γαλήνης.
Καθώς λένε πως η "άνοιξη φωλιάζει στον χειμώνα", το σκοτάδι δίνει τη θέση του στο φως για να ξεπηδήσει η μικρή σπίθα της ελπίδας και της λύτρωσης, έτσι ο συνθέτης με οδηγό το ποιητικό κείμενο δομεί την καντάτα του πάνω σε αντίστοιχου ύφους μοτίβα, εκείνο "του πράσινου θροΐσματος"..." της αφύπνισης της φύσης"...το "μοτίβο του χειμώνα και της προδοσίας"..."των σκοτεινών σκέψεων" ώσπου στο τέλος επανέρχεται με το λυτρωτικό κι ελπιδοφόρο θέμα της άνοιξης..


Η μονομερής καντάτα δομείται σε τρεις ενότητες:

• Η πρώτη, καθαρά ορχηστρική, μεταφέρει το σταδιακό ξύπνημα της άνοιξης. Το σύντομο μοτίβο του "πράσινου θροΐσματος" θυμίζει τους λαϊκούς εαρινούς ύμνους. Ακούγεται αρχικά σε χαμηλό τόνο, που συμβολίζει το ξύπνημα από τη χειμερία νάρκη.Mετά το χαρακτηριστικό ήχο της άρπας, το ανοιξιάτικο θρόισμα αυξάνει σε δυναμική και στο χαρούμενο αποκορύφωμα μπαίνει η χορωδία: "Πράσινα θροΐσματα, παλίρροιες της Άνοιξης, που αιωρούνται, μελωδίζουν και τραγουδούν!" 

• Στη δεύτερη ενότητα, η αφήγηση του βαρύτονου ξεκινά με μια έντονη παραφωνία για να δηλωθεί η αντίθεση των συναισθημάτων, ενώ το αγγλικό κόρνο ηχεί μια θλιβερή σόλο μελωδία, καθώς ζοφερά επίσης πυκνώνουν τα ηχοχρώματα στην ορχήστρα.
  Η χορωδία ερμηνεύει σύντομα κατιόντα θέματα σχεδόν bouche fermée, καθώς τολμηρές αρμονίες και χρωματικά περάσματα στα ξύλινα πνευστά μεταφέρουν το ουρλιαχτό της καταιγίδας.

• Την τρίτη ενότητα εντοπίζουμε μετά το μονολόγο του βαρύτονου όπου ο ακροατής αφουγκράζεται νύξεις από το αρχικό θέμα του "πράσινου θροΐσματος" . Ήχοι φλάουτου και ελαφρές δοξαριές των τοξοτών σκιαγραφούν την ανανεωτική πνοή της άνοιξης. Μια μελωδική ευφορία κυριαρχεί. Σταδιακά οδηγούμαστε στην λυρική καντιλένα, απαλά και τραγουδιστά μέσω της οποίας μεταφέρεται η κύρια ιδέα της σύνθεσης:

"Όσο αντέχει η αγάπη, αγάπα τρυφερά,

Όσο διαρκεί η υπομονή, ζήσε υπομονετικά,

όσο η συγχώρεση καλεί να' σαι ελεήμων,

κι ο Θεός κριτής σου!"

Rachmaninov, "Spring Cantata, op. 20":

Κείμενα για τον Ραχμάνινοφ υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ο Γκόγια, ο Χάυντν κι o φιλότεχνος Ισπανός Δούκας...

Πορτρέτο του Δούκα της Άλμπα , Φρανσίσκο ντε Γκόγια, 1795
Μουσείο Πράδο

Ένας από τους πλέον διαφωτισμένους Ισπανούς αριστοκράτες ήταν ο Χοσέ Αλβάρες ντε Τολέδο, Μαρκήσιος της Βιλαφράνκα και Δούκας της Άλμπα, τίτλος που απέκτησε όταν σε ηλικία 16 χρόνων νυμφεύτηκε την δεκάχρονη Μαρία Τερέζα Δούκισσα της Άλμπα. 

Υπήρξε πρότυπο φωτισμένου Ισπανού ευγενή, καθώς υπερασπίστηκε τα ιδεολογικά και επιστημονικά επιτεύγματα της εποχής του, τις πολιτικές, στρατιωτικές και πολιτιστικές μεταρρυθμίσεις.

Francisco de Goya

Μας είναι γνωστός από ένα ολόσωμο πορτραίτο παραπάνω, που τού φιλοτέχνησε ο Φρανθίσκο Γκόγια, του οποίου υπήρξε πάτρονας. Ο ζωγράφος έγινε ο προσωπικός πορτρετίστας της Αυλής του και απεικόνισε όλα τα μέλη της οικογένειας.

Ο Δούκας λάτρευε την ιππασία και θεωρούνταν ένας από τους καλύτερους ιππείς στην ισπανική αυλή. Ήταν όμως και μεγάλος λάτρης της μουσικής, όπως και εξαιρετικά προικισμένος εκτελεστής βιόλας.

Joseph Haydn

Ως προστάτης, συνδέθηκε με τον Γιόζεφ Χάυντν, ο οποίος -κατόπιν παραγγελίας του- συνέθεσε αρκετά έργα. Ας θυμηθούμε πως η σχέση του Χάυντν με την Ισπανία ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1770 κι ο συνθέτης έστειλε πολλά χειρόγραφά του από το παλάτι του Εστερχάζυ ή το Λονδίνο στην αυλή της Μαδρίτης έπειτα από αίτημα των μελών της βασιλικής οικογένειας. Στο αρχείο των ισπανικών ανακτόρων βρίσκει κανείς χειρόγραφες  παρτιτούρες από την όπερα "L'isola disabitata-Το ακατοίκητο νησί", από τρίο με βαρύτονο, αλλά και πλήθος Συμφωνιών του Χάυντν, τα περισσότερα σταλμένα στο Δούκα της Άλμπα, με τον οποίο διατηρούσε συχνή αλληλογραφία...

Ας επιστρέψουμε στον Γκόγια και το πορτραίτο που φιλοτέχνησε για τον ισπανό αριστοκράτη. Ο ζωγράφος απεικονίζει με άφθαστη κομψότητα τον ευγενή, εστιάζοντας σε στοιχεία που αποδεικνύουν τις μεγάλες του αγάπες, την ιππασία και τη μουσική.

Ο Δούκας φορά ρούχα ιππασίας, ψηλές μπότες με σπιρούνια, ενώ έχει αφημένο το μαύρο καπέλο του ιππέα ακουμπισμένο πάνω στο περίτεχνο μαρκετερί γραφείο δίπλα του. Αέρα μεγαλοπρέπειας αποπνέει η σάλα της Δουκικής Αυλής μέσα στην οποία απεικονίζεται ο κομψός άνδρας, που κοιτάζει κατάματα το θεατή γεμάτος αυτοπεποίθηση μέσα στο βελούδινο μεσάτο σακάκι του.

Λεπτομέρεια του πίνακα με την παρτιτούρα

Πάνω στο γραφείο εκτός από το καπέλο διακρίνουμε και μέρος μιας βιόλας, στοιχείο που επισημαίνει την σχέση του Δούκα με το όργανο και την τέχνη της Μουσικής. Επίσης, στα χέρια του κρατά ανοικτό ένα βιβλίο μουσικής, που στο εξώφυλλό του αναφέρεται το όνομα του αγαπημένου του συνθέτη, Γιόζεφ Χάυντν.
Μέσα σε οβάλ διακοσμητικό πλαίσιο αναφέρεται και ο τίτλος της σύνθεσης: "Cuatro comp...con acomp de Fortep-Τέσσερις συνθέσεις με συνοδεία πιάνου".

Μετά από έρευνες των ειδικών διαπιστώθηκε πως εκείνη τη χρονιά, ο Χάυντν δεν είχε συνθέσει, ούτε εκδώσει σύνθεση με αυτόν τον τίτλο. Την προηγούμενη όμως χρονιά(1794) είχε γράψει -όπως ο ίδιος αναφέρει σε επιστολή του- τις "6 Original Canzonettas for voice and Fortepiano". Προφανώς στο ρωμαϊκό σύστημα αριθμών το VI μεταφέρθηκε από λάθος σε IV, κι έτσι ολογράφως κατέληξε σε quatro. 

Το εξώφυλλο του κύκλου τραγουδιών
(bonhams)

Πρόκειται για κύκλο τραγουδιών για φωνή, συνοδεία πιανοφόρτε, με την απεικόνιση της παρτιτούρας στα χέρια του ισπανού αριστοκράτη να υπογραμμίζει την άριστη ενημέρωση του Δούκα της Άλμπα για τις μουσικές εκδόσεις...

Στις καντσονέτες, που εκδόθηκαν σε δύο σετ των έξι τραγουδιών το καθένα, ο Χάυντν εκμεταλλεύεται πλήρως τις βελτιωμένες τεχνικές του πληκτροφόρου προσφέροντας στη φωνή μεγαλύτερη εκφραστική συνοδεία, θέτοντας έτσι ένα νέο πρότυπο για το μουσικό είδος.
Το πρώτο σετ των Έξι τραγουδιών βασίζεται σε ποίηση της αγγλίδας, Anne Hunter και το δεύτερο -αφιερωμένο στη Λαίδη Σάρλοτ Μπέρτι- σε ποίηση της Χάντερ επίσης, ένα του Σαίξπηρ, ένα του Μεταστάζιο και δύο ανωνύμων ποιητών. 

Γοητευτικές μελωδίες ντύνουν τους στίχους με τη σύνδεση του λόγου με την μουσική να είναι απαράμιλλη.
Τα σετ ξεκινούν με "τραγούδια της θάλασσας", και τα δυο σε στίχους της Αν Χάντερ.
Στο πρώτο, "Το τραγούδι της Γοργόνας" σε Ντο μείζονα, ηχούν σαν παφλασμός των κυμάτων τα τρίηχα της πιανιστικής συνοδείας, υποδηλώνοντας τη γάργαρη ροή του θαλασσινού νερού και
στο δεύτερο, "Τραγούδι του Ναύτη", σε Λα μείζονα, ο συνθέτης εκμεταλλευόμενος την ευρεία ηχητικότητα του φορτεπιάνο με χαρακτηριστική σφοδρότητα μιμείται τη ναυτική κλήση από τη σάλπιγγα ή τον ήχο από τα ιστία που πολεμούν με τη λύσσα της ανεμοθύελλας.

Ας τα απολαύσουμε:

Ι. Haydn: 6 Original Canzonettas, Βook 1, I: "The Mermaid's Song":

Τώρα πoυ χορεύoυν οι παιχνιδιάρικες ηλιαχτίδες 

στη γαλαζωπή, κρυστάλλινη θάλασσα,

Έλα, και θα σου δείξω το δρόμο

εκεί, που βρίσκονται οι μαργαριταρένιοι θησαυροί.

Έλα μαζί μου και θα σε πάω

εκεί που υψώνονται οι βράχοι των κοραλλιών.

Ακολούθησε, ακολουθησέ με

Ελα να δεις τους θησαυρούς που βρίσκονται

πολύ κάτω απ' των κυμάτων τον παφλασμό

έλα να δεις τον πλούτο, τον αόρατο στο μάτι του ανθρώπου... 

(απόδοση δική μου)

ΙΙ. Haydn: 6 Original Canzonettas, Βook 2, IΙ: " The Sailor' s song":

"Ψηλά στο κατάρτι που λυγίζει

ο ναυτικός από την έκρηξη ατρόμητος 

σφυρίζει στη θύελλα.

Δένοντας σχοινιά στην άγρια θάλασσα

ούτ' ο πόλεμος, ούτε κι ο θάνατος

μπορούν να τον φοβίσουν

Στον εχθρό που το πλοίο καταδιώκει,

ψηλά βάζει το κανόνι 

να διακηρύξει βροντερά

της Βρετανίας της δόξα!"

(απόδοση δική μου)

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γέννηση του σπουδαίου ισπανού ζωγράφου Φρανθίσκο Γκόγια(30  Μαρτίου 1746 στο Φουεντετόδος της Αραγωνίας), ενός από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες όλων των εποχών, τον σημαντικότερο της εποχής του, που εκτιμήθηκε από τους ζωγράφους του ρομαντισμού, ανάμεσά τους τον Ντελακρουά, ενώ κύριος θαυμαστής του υπήρξε και ο Πάμπλο Πικάσο.
31 Μαρτίου του 1732 είχε γεννηθεί στο Ρόραου της Αυστρίας ο Γιόζεφ Χάυντν, σπουδαία προσωπικότητα της κλασικής εποχής της μουσικής, μέλος της Πρώτης Σχολής της Βιέννης και ο επονομαζόμενος "πατέρας" της συμφωνίας και του κουαρτέτου εγχόρδων.

museodelprado
interlude.hk
bonhams

Ο Σιμανόφσκι, οι Γκουράλοι κι ένας θρύλος που' γινε μπαλέτο...

 

Η φωτογραφία που βλέπετε παραπάνω είναι δική μου. Τραβηγμένη στην κεντρική πλατεία της Κρακοβίας παρέα με ταλαντούχα "κορίτσια", πανέμορφα μέσα στην παραδοσιακή τους στολή με αφορμή ένα πολιτιστικό και λαογραφικό  φεστιβάλ που ελάμβανε χώρα τις μέρες που επισκέφθηκα την πόλη. Οι κοπέλες είχαν έρθει από το Ζακοπάνε μια πόλη στα νότια της χώρας, στα  Όρη Τάτρα. Oι κάτοικοι αυτής της περιοχής αποκαλούνται Γκουράλοι. Οι ορεσίβειοι έχουν τη δική τους διάλεκτο, σπουδαία μουσική, χορευτική και αρχιτεκτονική παράδοση.

Villa Atma, το σπίτι του Κάρολ Σιμανόφσκι

Atma στα σανσκριτικά σημαίνει ψυχή. Αυτό το όνομα είχε δώσει ο πρώτος ιδιοκτήτης σε έναν ξενώνα που χτίστηκε στο Ζακοπάνε.
Μια ιδιαίτερης παραδοσιακής αρχιτεκτονικής ξύλινη διώροφη κατασκευή με σοφίτα και εξέδρες,  πολύ γουστόζικη και γραφική.

"Ψυχή" σε εγχώριο ύφος που βασίζεται στα μοτίβα και τις παραδόσεις των Καρπαθίων, το "στυλ Ζακοπάνε".

Σε αυτό το σπίτι έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο σπουδαίος, Κάρολ Σιμανόφσκι, ο ιδρυτής της σύγχρονης πολωνικής σχολής και ο σημαντικότερος, μετά τον Σοπέν, Πολωνός συνθέτης. 

Ήταν στα τέλη του 1930 που διαγνώστηκε με φυματίωση. Για να βελτιώσει την κατάστασή του αποφάσισε να ζήσει κοντά στη φύση. Νοίκιασε το μικρό εξοχικό, το "σπίτι του ταπεινού ορειβάτη", όπως το χαρακτήριζε, στο Ζακοπάνε, ένα τόπο του οποίου η άγρια ομορφιά και η στοχαστική βουκολική του σιγαλιά, συγκινούσε το συνθέτη απ' όταν ήταν παιδί... 

Ερχόταν συχνά εδώ. Του άρεσε να πεζοπορεί στα βοσκοτόπια και τις λαγκαδιές των Τάτρα. Ήρθε σε επαφή με τους ντόπιους Γκουράλους*, αγάπησε τον πολιτισμό τους και ενδιαφέρθηκε για τη μουσική τους. 
Βυθίστηκε στην κουλτούρα τους, και αγκάλιασε την τονική τους γλώσσα, τους ρυθμούς και τις  μελωδίες τους, τις οποίες αφομοίωσε σε κάποιες από τις συνθέσεις του. Σε άρθρο του δε, με τίτλο: "About Goral Music" γράφει:

"Ο τύπος Γκοράλ, -σε όλες τις τέχνες, μουσική, αρχιτεκτονική και χορό-
είναι μοναδικής ομορφιάς.
Είναι απερίγραπτου κάλλους, που έχω κλείσει μέσα μου να ομορφαίνει την ψυχή μου.
Η μουσική δε, μέσα από τις ιδιότυπες αρμονίες και τις παράφωνες συνηχήσεις της,  
αποκτά μια "εξωτική" χροιά".  

Από τα χρόνια παραμονής του στο Ζακοπάνε και με επιδράσεις από τους Γκουράλους είναι το μπαλέτο του : "Harnasie , Op. 55", η ιστορία του οποίου διαδραματίζεται στα βουνά Τάτρα.
Η πλοκή περιστρέφεται γυρω από έναν θρύλο της περιοχής :  

Είναι άνοιξη και τα κοπάδια μεταφέρονται στα υψώματα των Τάτρα. Στη διαδρομή, μια βοσκοπούλα συναντά έναν ξένο από τα βουνά. Είναι ένας "harnas - ληστής".
Ο άνδρας τής εξομολογείται τον έρωτά του και κείνη ανταποκρίνεται. Όμως, σε λίγες μέρες πρόκειται να παντρευτεί έναν βοσκό που μεγάλωσαν μαζί.
Το δίλημμα μεγάλο: να συνεχίσει τιμώντας το λόγο που έχει δώσει στον παιδικό της φίλο για το γάμο τους ή ν'ακολουθήσει την καρδιά της;
Τελικά αποφασίζει να σεβαστεί τα ήθη και τις παραδόσεις του τόπου της και να συνεχίσει με το γάμο. Στο αποκορύφωμα της γαμήλιας διασκέδασης, οι ληστές των υψιπέδων εισβάλουν και ο Χαρνάς απαγάγει τη νύφη, που του έχει κλέψει την καρδιά.

Η παρτιτούρα του Σιμανόφσκι που ξετυλίγεται σε δυο πράξεις και επίλογο, σφύζει από λαϊκές μελωδίες και ρυθμούς των Τάτρα ενώ η ατμόσφαιρα των άγριων ορέων, του πρωτογονισμού της φύσης και των συναισθημάτων αποδίδεται ευφάνταστα με τη χρήση ιδιαίτερων εφέ από τη μικτή χορωδία και τον τενόρο σολίστα, που ερμηνευει άριες πάνω σε βουκολικά μοτίβα των ντόπιων ορεσίβιων.

Η μουσική δημιουργία του σπουδαίου Σιμανόφσκι μαρτυρά το μέγεθος της έλξης και γοητείας που άσκησε στο συνθέτη  η παράδοση των Γκουράλων και πώς αυτή εκφράστηκε μέσα απο τη μουσική του για το μπαλέτο.Με τα εκφραστικά μοτίβα του καταφέρνει να περιγράψει τις τραχιές, αιχμηρές μορφές των βουνών, τη λαξευμένη ανθεκτική πέτρα, αποκαλύπτοντας τον παράξενα "επικό" χαρακτήρα της κουλτούρας των Γκουράλων.

Το χρώμα της ορχήστρας, αλλά κυρίως η καινοτόμα προσέγγιση του συνθέτη στο λαογραφικό υλικό αποδεικνυει επιδράσεις από την "Ιεροτελεστία στην άνοιξη" του Ιγκόρ Στραβίνσκυ. Ωστόσο το ιμπρεσιονστικό ύφος των Ντεμπισί και Ραβέλ αναδύεται αβίαστα απο την παρτιτούρα που εμπλουτισμένο με τις παραδοσιακές μελωδίες της πατρίδας του συνθέτη καθιερώνεται ο προσωπικός του τρόπος έκφρασης, που όρισε το πλαίσιο εξέλιξης της πολωνικής μουσικής του 20ου αι.

*Γκουράλοι: οι κάτοικοι της περιοχής στα νότια της Πολωνίας, στα  Όρη Τάτρα. Ορεσίβειοι με δική τους διάλεκτο, σπουδαία μουσική, χορευτικη και αρχιτεκτονική παράδοση.

Πέντε χρόνια μετά την εγκατάσταση στη Βίλα Άτμα, ο πολωνός συνθέτης και πιανίστας πεθαίνει σαν σήμερα, 29 Μαρτίου 1937.

Karol Szymanowski: "Harnasie , Op. 55":

"Μια Σονάτα του Μπετόβεν" εις μνήμην του...

 

"A Sonata of Beethoven", Alfred Edward Emslie

"Μια Σονάτα του Μπετόβεν" τιτλοφορείται ένας πίνακας του Βρετανού καλλιτέχνη Alfred Edward Emslie, που φιλοτεχνήθηκε 75 χρόνια μετά το θάνατο του μεγαλοφυούς συνθέτη Λ.Β.Μπετόβεν στη Βιέννη στις 26 Μαρτίου 1827.

Ο ζωγράφος χρησιμοποιεί παστέλ χρώματα, τα οποία δημιουργούν μια αίσθηση γαλήνης, αλλά και μυστηρίου.

Μια γυναίκα παίζει στο πιάνο αφοσιωμένη στην ερμηνεία της, προσηλωμένη στον τρόπο που θα εκφραστεί και βυθισμένη πλήρως στην ατμόσφαιρα που δημιουργεί το άκουσμα.
Για το θεατή, έντονη είναι η αίσθηση ότι οι ήχοι της μουσικής ξεπηδούν από τον πίνακα. Εκτός από το μυστήριο και την ευδαιμονία που μεταφέρει η εικαστική δημιουργία, εμφανείς είναι επίσης ο λυρισμός και η ποιητική ατμόσφαιρα, που υπηρετούνται από απαλά χρώματα σχεδόν διάφανα, που ιριδίζουν, όπως το στιλπνού υφάσματος κομψότατο φόρεμα της πιανίστριας.

Ο Έμσλι που ανήκε σε οικογένεια σπουδαίων καλλιτεχνών, υπήρξε κυρίως ζωγράφος πορτρέτων και λάτρευε τη μουσική, ιδιαίτερα του Μπετόβεν.

Το εικαστικό δωρήθηκε μετά το θάνατό του στο Guildhall School of Music, από την σύζυγό του σε αναγνώριση της βαθειάς αγάπης του για την Μπετοβενική τέχνη.

Αναλυτές έργων υποστηρίζουν πως η αντρική φιγούρα που κρατά σημειώσεις στο βάθος, είναι το πνεύμα του τιτάνα Μπετόβεν που εμφανίστηκε ακούγοντας την ερμηνεία της σύνθεσής του.

Πρόκειται για ένα εξαιρετικό εικαστικό, που απο τον τίτλο και μόνο προσφέρει την ελευθερία στο θεατή να στοχαστεί γύρω από τη μουσική του Μπετόβεν, η συνολική δημιουργική πορεία του οποίου αποκαλύπτει μια θαυμαστή, ουσιαστική διαδικασία με την οποία προκύπτει το αισθητικά νέο στη μουσική και συνολικότερα στην τέχνη...

***

Ο Μπετόβεν έγραψε 32 σονάτες για πιάνο(επιπλέον 3 νεανικές και μία ημιτελή σονάτα) που αποτελούν μια από τις σπουδαιότερες συλλογές έργων στην ιστορία της μουσικής .

Ο συνθέτης και μαέστρος Hans von Bulow τις ονόμασε "η Καινή Διαθήκη του πιανιστικού ρεπερτορίου" έναντι της "Παλαιάς Διαθήκης" του "Καλώς Συγκερασμένου Κλειδοκύμβαλου" του Μπαχ.

Ο Μπύλοβ ήταν ο πρώτος που ερμήνευσε τις Σονάτες ως ενιαίο πιανιστικό κύκλο, καθώς από πολλούς μουσικολόγους οι 32 συνθέσεις αποτελούν "γέφυρα ανάμεσα στα έργα για μουσικό σαλόνι και κείνα για αίθουσα συναυλιών".

Beethoven: "Complete Piano Sonatas":

Ερμηνεύει ο Artur Schnabel, ένας μοναδικός δεξιοτέχνης στο πιάνο, ανυπέρβλητης εκφραστικότητας ερμηνευτής, ένας "σοφός διερμηνέας του συνθέτη με άφθαστες προσεγγίσεις πιστές στην παρτιτούρα", όπως λέγεται...

Ο Μπετόβεν υπήρξε η μεγαλύτερη μουσική ιδιοφυία της Παγκόσμιας Μουσικής! Πέρασε στην ουράνια αιωνιότητα, αφού σφράγισε με το απαράμιλλης ομορφιάς έργο του αυτή τη γη. Η μουσική του αποτελεί δώρο σε όλους μας, η αξία του έργου του θεωρείται αξεπέραστη, όπως και ο τεράστιος ρόλος του στην πνευματική ζωή της ανθρωπότητας. Επαναστατικός , καινοτόμος, πρωτοπόρος, με πάθος ορμητικότατο, επαναπροσδιόρισε τις μουσικές φόρμες αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα με τους "αιώνιους, αρχετυπικούς" ήχους του να δονούν τις ψυχές όλων των ανθρώπων, να ενώνουν τα αισθήματα όλων των λαών του κόσμου!

Ο Κοντάι, ο φαντασιόπληκτος ουσάρος και το φτάρνισμα...

 

Δεν ξέρω αν το έχετε ακούσει ή όχι, όμως οι Ούγγροι υποστηρίζουν  την πεποίθηση ότι ένα φτάρνισμα πριν την αφήγηση μιας ιστορίας δεικνύει την απόλυτη αλήθεια της ιστορίας, που θα ξετυλιχτεί, ανεξάρτητα με τυχόν υπερβολές και εξωπραγματικά επεισόδια που θα περιλαμβάνει η ιστορία.

Ένα ορχηστρικό "φτάρνισμα" περιλαμβάνεται και στην περίφημη λαϊκή όπερα "Háry János", του ούγγρου συνθέτη, εθνομουσικολόγου και μουσικοπαιδαγωγού, Ζόλταν Κοντάι.

Το λιμπρέτο της όπερας βασίζεται στο επικό ποίημα του János Garay: "Az obsitos - Ο Βετεράνος" κι έχει πρωταγωνιστή τον Χάρι Γιάνος, έναν απόστρατο αξιωματικό, που κάθε βράδυ αφηγείται ιστορίες με τα κατορθώματα και τους έρωτές του, ψυχαγωγώντας με αυτόν τον τρόπο, μικρούς και μεγάλους θαμώνες του πανδοχείου του χωριού του... 

"...σηκώνοντας στο χέρι το ποτήρι...

 περιπέτειες απ' τη θάλασσα αφηγείται

και κατορθώματα ιστορεί από τη μάχη.

Πού και τι κατάφερε και άκουσε

και όλοι σιωπηλοί 

από τα χείλη του κρεμώνται"

(János Garay: "Ο Βετεράνος")

Σε μια δεύτερη ανάγνωση, ο κοινωνικοϊστορικός ιστός του θέματος, παραπέμπει στο Ουγγρικό έθνος, τον καταπιεσμένο λαό και το όνειρό του για ελευθερία.  

Λέγεται πως ο πρωταγωνιστής του επικού ποιήματος του János Garay ήταν υπαρκτό πρόσωπο. Ένας ουσάρος(ιππέας) ονόματι, László Skultéty(1738-1831), που πολέμησε ενάντια σε Γάλλους, Τούρκους, Πρώσους, Ιταλούς, Ρώσους και πήρε μέρος σε δεκάδες εκστρατείες. Τραυματίστηκε πολλές φορές, επέδειξε όμως γενναιότητα και αξιοθαύμαστο ηρωισμό, τόσο που ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ τον έχρισε ιππότη, χωρίς όμως εκείνος να δεχτεί τον τίτλο. Πέθανε στα βαθιά γεράματα στο χωριό του, σε ηλικία 93 ετών.

Ο φαντασιόπληκτος και αφελής Γιάνος της όπερας του Κοντάι, πλάθει μοναδικά περιστατικά:

Η σύζυγος του Ναπολέοντα, Μαρία Λουίζα, έχει ερωτευτεί παράφορα τον αξιωματικό κι έτσι, τον μεταθέτει στη Βιέννη. Όμως, ερωτευμένος με την αυτοκράτειρα είναι και ο υπουργός του Ναπολέοντα, που γι' αυτό το λόγο κηρύττει τον πόλεμο στην Αυστρία. Ο γενναίος Γιάνος νικά το στρατό του Ναπολέοντα και η Μαρία Λουίζα παραμένει δίπλα του, εκούσια σκλαβωμένη στα δίχτυα του έρωτά του.  Ωστόσο, όταν ο Χάρι Γιάνος βλέπει την παλιά αγαπημένη του, Όρτσε, που έρχεται από το χωριό μόνο και μόνο για να τον συναντήσει, συνειδητοποιεί ότι μόνο μαζί της θα είναι πραγματικά ευτυχισμένος και "σχολά" την αυτοκράτειρα...

"Τα καλύτερα έρχονται!" κι ακούνε όλοι

με τ'αυτιά ορθάνοιχτα!

-παλικάρια δεν θα το ξέρετε

όμως ο "θείος" τα'βαλε κάποτε

με το Μεγάλο Ναπολέοντα..

"Αχαμ!" - είπε ο ήρωας. Ο Ναπολέων, αστείο πράμα!

Είναι "υπέροχος" με τους Γάλλους

και μ' άλλους σαν αυτούς.

Αλλά με τους Μαγυάρους, ένας Θεός ξέρει,

ότι είναι διαφορετικά πολύ

Δεν είναι τίποτα ο Ναπολέων
για έναν ουσάρο των Μαγυάρων!

Ο παραγιός εδώ φτάρνισε ένα μεγάλο φτάρνισμα,

κι ο Γιάνος συνέχισε να ιστορεί... "

(János Garay: "Ο Βετεράνος", babel)

Το "φτάρνισμα" (εκτελεσμένο από  σύσσωμη την ομάδα των τοξοτών συνεπικουρούμενη από κύμβαλα και τύμπανα), απότομο, εκρηκτικό και σπασμωδικό,  ακούγεται στο Πρελούδιο της όπερας, που έχει τον υπότιτλο: "Το παραμύθι αρχίζει".
Τα όργανα μιμούνται το φτάρνισμα, ακολουθώντας μια γραμμή που διογκώνεται αργά, στο τέλος εκρήγνυται και συνεχίζει με την κατιούσα κλίμακα στο πιάνο.

Στην ορχηστρική σουίτα "Háry János", που έκανε πρεμιέρα στη Βαρκελώνη λίγους μήνες μετά την όπερα στο Gran Teatro del Liceo της Βαρκελώνης, ​​στις 24 Μαρτίου του 1927, ακολουθούν τα μέρη:

2. Βιεννέζικο Μουσικό Ρολόι.

3. Τραγούδι
4. Η Μάχη και η Ήττα του Ναπολέοντα.
5. Ιντερμέδιο
6. Είσοδος του Αυτοκράτορα και της Αυλής του

Μοτίβα, που πολλά απ' αυτά πατούν σε λαϊκές ουγγρικές μελωδίες, σκιαγραφούν τον μεγαλόστομο, χαριτωμένο  παραμυθά, που με χιούμορ, θυμοσοφία αλλά και σαρκασμό δεν αφηγείται μόνο, αλλά συγχρόνως γελοιοποιεί τον πόλεμο και καταγγέλλει την εκμετάλλευση της ιδέας της πατρίδας...

Γλυπτό του Hary Janos
σε πλατεία στο Szekszárd

Ακούμε το Πρελούδιο από την Ορχήστρα του Σικάγο υπό την μπαγκέτα του Sir Georg Solti. Είναι μια βαθιά φλογερή επίκληση.
Μετά το σκεπτικιστικό φτάρνισμα με το τσιριχτό glissando, το θέμα του πρελούδιου εξελίσσεται θριαμβευτικά. Αυτή η ηρωική μουσική ιδέα πετάει σε δυσθεώρητα μουσικά ύψη, πάνω στα φτερά των παραλλαγών, για να φτάσει στο τέλος, ημιτελής.
Ο Κοντάι με τη μουσική του ζωγραφίζει ευφάνταστα τη ζωή στη Βιεννέζικη Αυλή, όμως όπως την αντιλαμβανόταν ένας Ούγγρος αγρότης.


Πριν αφεθούμε στην απόλαυση της ακρόασης του έργου, αξίζει να αναφέρουμε ότι ο Κοντάι ποτέ δεν θεώρησε τον ήρωά του ψεύτη. Αντίθετα, πίστευε πως αποτελεί την ενσάρκωση της ουγγρικής φαντασίας:

"Ο Γιάνος δεν λέει ψέματα, δημιουργεί ένα παραμύθι, είναι ποιητής. Κάθε Ούγγρος είναι ονειροπόλος. Έτσι, μεταφέρεται από τη θλιβερή πραγματικότητα των αιώνων στον κόσμο των ψευδαισθήσεων. Ο Γιάνος εμφανίζεται χαρούμενος μέσα στη φτώχεια του, ένας βασιλιάς στο βασίλειο των ονείρων του. Αυτό που αφηγείται δεν συνέβη ποτέ, αλλά το έχει ζήσει, και έτσι είναι πιο αληθινό από την πραγματικότητα".

Zoltán Kodály: "Háry János Suite, Prelude- Τhe Fairy Tale Begins"

Διευθύνει ο Sir Georg Solti

Παιχνίδια στο Νερό...

 

Κρήνη στο Τίβολι

"Ύδωρ, αρχή πάντων εστί" υποστήριζε ο Θαλής, ενώ ο Γκαίτε ταύτιζε "το νερό με την ανθρώπινη ψυχή... 

Περί υδάτων σήμερα η αναφορά, εκλεκτοί φίλοι, αφού 22 Μάρτη έχει καθιερωθεί ως Παγκόσμια Ημέρα για το Νερό, αυτό το πολύτιμο αγαθό για άνθρωπο, κάθε πλάσμα και τη φύση. 

H τέχνη της μουσικής έχει βρει στο νερό και τις μορφές του ανεξάντλητες πηγές εμπνευσης με τους συνθέτες να φαντάζονται και ν' απεικονιζουν ηχητικά το νερό σαν βρόχινες σταγόνες, σαν ποτάμια και ρυάκια, λίμνες, θάλασσα και ωκεανούς, σαν συντριβανια ή καταρράκτες....ακόμα και σαν νερένια πλάσματα, όπως οι γοργόνες, οι υδάτινες νύμφες και τα ξωτικά... 

Oι ήχοι του νερού ήταν ένα δημοφιλές θέμα στον μουσικό ιμπρεσιονισμό. Από τα έργα αυτής της περιόδου προτείνω να ακούσουμε την έμπνευση του Μωρίς Ραβέλ: "Jeux d' eaux - Παιχνίδια στο νερό".
Συντέθηκε το 1901, θεωρείται το πρώτο δειγμα ιμπρεσιονισμού στην πιανιστικη φιλολογία, καθώς ζωγραφίζει μουσικά την κρυστάλλινη υφή, την καθαρότητα των υδάτων όπως αυτά εκτοξεύονται και πέφτουν από τους πίδακες. Σύνθεση ανάλαφρη, αισθησιακή, παιχνιδιάρικη, δικαίως χαρακτηρίζεται ως μουσική απεικόνιση της χαράς που δημιουργεί το δροσερό ύδωρ που εξαγνίζει την ψυχή από κάθε σκόνη της .
Η σύνθεση αφιερώθηκε στον δάσκαλο του Μωρίς Ραβέλ, Γκαμπριέλ Φωρέ και ως έμπνευση φέρονται, απ' τη μια φράση από το ποίημα "Fête d'eaux-Γιορτή του Νερού" του φίλου του συνθέτη, Henri de Régnier: "Ο ποτάμιος θεός γελά με το νερό που τον γαργαλάει...", η οποία είναι γραμμένη μάλιστα στη χειρόγραφη παρτιτούρα, κι από την άλλη, η πανομοιότυπου ύφους σύνθεση του Φραντς Λιστ που είχε προηγηθεί: "Τα συντριβάνια της Βίλα ντ' Έστε", εμπνευσμένη από τους ομώνυμους Κήπους στο Τίβολι της Ιταλίας, που επισκέφτηκε. 

Τίβολι

Ο Ραβέλ δονεί την ψυχή κάθε ακροατή με τα αισθαντικά μοτίβα του, τους ευγενείς χρωματισμούς και τις λεπτές, κομψές αρμονίες του. 

 Aξίζει να σημειωθεί πως το "Jeux d'eau" χρησιμοποιήθηκε ως γενικός όρος προκειμένου να χαρακτηριστούν τα περίτεχνα συντριβάνια των μανιεριστικών ιταλικών κήπων του 16ου αι. Σε αυτούς τους κήπους, το νερό γίνεται πρωταγωνιστής μέσα από τα περίτεχνα σιντριβάνια, ρυάκια, καταρράκτες και κανάλια. Οι "jeux d’eau" μεταμορφώνουν τον κήπο σε ζωντανό παιχνίδι φωτός, ήχου και κίνησης: το νερό κυλά, χορεύει, αναβλύζει από κρυφές βρύσες και εκπλήσσει τους επισκέπτες, προσφέροντας στιγμές δροσιάς, χαράς και χαμόγελου . Η αρχιτεκτονική των κήπων εκμεταλλεύεται τις πλαγιές, δημιουργώντας υδάτινες σκάλες, αλυσιδωτά ρυάκια και μεγάλους καταρράκτες.

Τίβολι

Μια ιδιαίτερη απόλαυση ήταν οι εκπληκτικές βρύσες-έκπληξη, όπου συνηθως ο κηπουρός, κρυφός συνεργός, ενεργοποιούσε ξαφνικά το νερό και έλουζε τους ανυποψίαστους επισκέπτες, μετατρέποντας τη βόλτα στον κήπο σε παιχνίδι και μαγεία. 

Τα σιντριβάνια των μανιεριστικών κήπων δεν είναι μόνο έργα τεχνολογίας και υδραυλικής, αλλά και ένας ύμνος στη χαρά, στη φαντασία και στην αισθητική του νερού .

Ο αποδέκτης της σύνθεσης, Γκαμπριέλ Φωρέ φαίνεται να εκτιμούσε ιδιαίτερα το "Jeux d’eau", αντίθετα από τον Σαιν Σανς, ο οποίος το απέρριψε, χαρακτηρίζοντάς το υπερβολικά "κακόφωνο". Παρόλες τις αντίθετες γνώμες, το έργο γνώρισε γρήγορα μεγάλη επιτυχία, καθιερώνοντας οριστικά τη μουσική προσωπικότητα του Ραβέλ και ασκώντας σημαντική επιρροή σε πολλούς από τους σύγχρονους του.

Ας αφεθούμε στα χέρια του Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ, ενός κορυφαίου διερμηνέα της απαιτητικής πιανιστικής γραφής του Ραβέλ, που με γρήγορα αρπίσματα, άλματα, πλούσιες συγχορδίες και λεπτούς χρωματισμούς μεταφέρει την αίσθηση του νερού που κυλά και σπινθηρίζει, χαρίζοντας μια εμπειρία γεμάτη φως, κίνηση και μουσική δροσιά.

Ravel: "Jeax d' Eau"

Κείμενα με αφορμή την Ημέρα Νερού υπάρχουν κι άλλα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Γκαίτε: "...Αχ, το τριαντάφυλλο, το τριανταφυλλάκι..."

"Heidenröslein(Το Τριανταφυλλάκι) - Goethe", εικονογράφηση του  Josef Kränzle 

Σαν σήμερα, 22 Μαρτίου 1832 ένας από τους γίγαντες του  παγκόσμιου πνεύματος, ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε, πέρασε στην αιωνιότητα.

"Πορτρέτο του νεαρού Γκαίτε", Angelica Kauffman

Ο Γκαίτε διακρίθηκε ως ποιητής, συγγραφέας, δραματουργός, ζωγράφος, μουσικοκριτικός και πολιτικός. Υπήρξε επίσης φιλόσοφος, ενώ έγραψε και για τη θεολογία και τον ανθρωπισμό.
H μητέρα του Γκαίτε ήταν πιανίστα, είχε ωραία φωνή κι ο πατέρας του έπαιζε φλάουτο. Έτσι, ο Γκαίτε μεγάλωσε σ' ένα σπίτι όπου κυριαρχούσε η απόλαυση της μουσικής ακρόασης και εκτέλεσης. Ως παιδί διέκρινε και αναπαρήγαγε τους ρυθμούς, όπως επίσης απομνημόνευε τις μελωδίες με ευκολία.


Ξεκίνησε νωρίς μαθήματα τσέλου, πιάνου και τραγουδιού, μελετώντας άριες από ιταλικές και γαλλικές όπερες.
Προξενεί εντύπωση το γεγονός ότι παρόλες τις μουσικές σπουδές του, η μουσική αρχικά δεν ενδιέφερε συστηματικά τον Γκαίτε. Την αντιμετώπιζε κυρίως ως επιστήμη..."επιστήμη των ήχων", όπως έλεγε...

Θαύμαζε τη μουσική ιδιοφυία του Μπετόβεν παρόλες τις πολιτικές αντιπαραθέσεις τους -όπως είδαμε- ενώ επίσης είχε εντυπωσιαστεί με τη δεινότητα του Φέλιξ και της Φάννυ Μέντελσον...

πηγή: goethezeitportal

"Τριαντάφυλλο κλειστὸ εἶδ’ ἕνα παιδάκι.

Ἦταν τόσο γελαστό,

χαρωπὸ καὶ μυριστό,

τὸ τριανταφυλλάκι!

νέο τριαντάφυλλο, τριανταφυλλάκι!

Ἄχ! λουλούδι προφαντό! εἶπε τὸ παιδάκι.

Θὰ σὲ κόψω, δὲν βαστῶ!

- Ἄν μὲ κόψῃς, σοῦ κεντῶ

τὸ μικρὸ χεράκι!

εἶπε τὸ τριαντάφυλλο, τὸ τριανταφυλλάκι.

Ξεκαρδίζεται, γελᾷ τὸ τρελὸ παιδάκι,

τὸ τραβᾶ, τὸ ξεκολλᾶ...

Τί ἀγκάθια! τί πολλὰ

στὸ μικρὸ χεράκι!

Ἄχ! κακὸ τριαντάφυλλο, ἄχ, τριανταφυλλάκι!"

(Ποίηση Γκαίτε, Μτφ: Αγγελου Βλάχου-Αναγνωστικό Β' Δημοτικού 1963 issuu.com)

Το ποίημα έγραψε ο νεαρός εικοσάχρονος Γκαίτε κατά τη διάρκεια της παραμονής στο Στρασβούργο. Εκεί, σ'ένα κοντινό χωριό και με τη δροσιά της νιότης γνώρισε τη Friederike, κόρη του εφημέριου και μεταξύ τους αναπτύχθηκε μια τρυφερή σχέση... Η κοπέλα δόθηκε ολόψυχα στον φλογερό έρωτα, που της ενέπνεσε ο ευαίσθητος ποιητής.. Ετσι, όταν εκείνος την επισκέφτηκε για να την αποχαιρετίσει, καθώς θα επέστρεφε στη Φραγκφούρτη, το κορίτσι σπάραξε από βαθύ πόνο και απογοήτεση... Οδύνη όμως αποχωρισμού ένιωσε και ο Γκαίτε που με λεκτική απλότητα αποτύπωσε στο παραπάνω πασίγνωστο ποίημα...
Το "Heidenröslein" λέει για έναν νεαρό άνδρα που βλέπει ένα μικρό τριαντάφυλλο στο λιβάδι και αποφασίζει να το μαδήσει, παρά την προειδοποίηση του τριαντάφυλλου πως αν την πονέσει, θα ανταποδώσει και κείνο παρόμοιο πόνο...


Το ποίημα εχει μελοποιηθεί πάμπολλες φορές... Θα ακούσουμε τις εκδοχές των Μπετόβεν, Σούμπερτ, Σούμαν και Μπραμς.

• 
  Η απλότητα και η αθωότητα της μουσικής του Σούμπερτ δεν γεννιέται από απειρία, αλλά από βαθιά εξοικείωση με τις ιδέες και τα ιδανικά του Γκαίτε. Ο Σούμπερτ έστειλε την παρτιτούρα στον ποιητή τον Απρίλιο του 1816, αλλά ο Γκαίτε το αγνόησε εντελώς.
  Ο ρομαντικός συνθέτης γράφει μια μελωδία, με την οποία μεταφέρει τον ακροατή ευθύς στην ύπαιθρο.
  Ανάλαφρη η αίσθηση που αποδίδεται, με τα μοτίβα να  "υποδηλώνουν την ανεμελιά του νεαρού που περιφέρεται στους αγρούς. Ωστόσο, η φύση των συγχορδιών υπογραμμίζει την ταπεινή αθωότητα του τριαντάφυλλου και η καμπυλωτή μελωδία την ευγενική, σαγηνευτική ομορφιά του". 

Schubert: Heidenröslein, Op. 3, No. 3, D. 257 :

• 
  Eίχε προηγηθεί το 1796 η μελοποίηση του ποιήματος από τον Λ.B.Μπετόβεν. Aν και τα λήντερ του τιτάνα είναι σχετικά παραμελημένα (καθώς αγνοούνται από εκτελεστές, όταν βρίσκονται ανάμεσα στις μεγαλοπρεπείς συμφωνίες, τα ορχηστρικά και χορωδιακά του έργα), θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Μπετόβεν είχε μελετήσει τη φόρμα του ληντ διεξοδικά κι ήταν ο Κερουμπίνι που όταν δυσαρεστημένος με την πρώτη εκδοχή του "Φιντέλιο", του είχε στείλει ένα γαλλικό εγχειρίδιο φωνητικής σύνθεσης για να το μελετήσει και να διδαχθεί τον χειρισμό της ανθρώπινης φωνής.
  Η ποίηση του Γκαίτε με το συναίσθημα, τη φωτισμένη σκέψη και την ευαισθησία αναδεικνύονται στη μελωδία του Μπετόβεν, όπου ο ακροατής με τα μάτια του μυαλού και της ψυχής του παρακολουθεί ένα πανόραμα εικόνων που ζωντανεύει τον κλασικό και πρώιμο-ρομαντικό κόσμο των ιδεών που υπηρέτησε ο συνθέτης.
  
  
  Beethoven: "Heidenröslein Lied":
  
  
  
  
  
  
• 

  Ο Ρόμπερτ Σούμαν δίνει μια εξαιρετική χορωδιακή δημιουργία για μικτή χορωδία πάνω στο νεανικό ποίημα του Γκαίτε, μέρος των "Romanzen und Balladen".
  
  

  Παρότι δεν αποτελεί έκπληξη η στροφική φύση της σύνθεσης, ωστόσο εντυπωσιακός είναι ο χρωματισμός της μελωδίας.
  Ο σπουδαίος ρομαντικός συνθέτης όχι μόνο τονίζει την ανησυχία και θλίψη του νεαρού άνδρα, αλλά αναδύει μέσω των μοτίβων του με ενσυναίσθηση τη θλιβερή μοίρα του ίδιου του τριαντάφυλλου.
  
  

Schumann: "Romanzen und Balladen, op 67 no 3, Heidenröslein":

• 
  Το ποίημα μελοποιήθηκε από τον Γιοχάνες Μπραμς και συμπεριλήφθηκε στον κύκλο τραγουδιών του: "14 Volks-Kinderlieder, WoO31".
  Καθ 'όλη τη διάρκεια της ζωής του, ο Mπραμς καλλιέργησε τη φόρμα του ληντ σαν έναν ιδιωτικό κήπο που άνθιζε γύρω από τα μεγάλα συμφωνικά του έργα. Τα ποιητικά κείμενα τού δίνουν την ευκαιρία της ταύτισης, να εκφράσει τα προσωπικά του συναισθήματα. Ετσι, το "Τριανταφυλλάκι" του Γκαίτε είναι η δίοδος να εξωτερικευθούν ο πόνος της ανεκπλήρωτης αγάπης, η μοναξιά της ανθρώπινης ψυχής, η θλίψη του αποχωρισμού.
  Ο συνθέτης με μια σχεδόν οδυνηρά ευαίσθητη δημιουργία στήνει ένα σκηνικό όπου παιδικότητα αυθεντικών συναισθημάτων και ο αγνός ρομαντικός έρωτας πρωτοστατούν στη φύση της έμπνευσης. 

Brahms: "14 Volks-Kinderlieder,  6. Heidenröslein":

• 
  Τέλος, από το ερωτικό επεισόδιο του Γκαίτε με την Φρεντερίκα εμπνεύστηκε την ομώνυμη οπερέτα του "Friederike" ο Φραντς Λέχαρ. Είναι δημιουργία του 1928, ένα παράδειγμα της λεγόμενης βιογραφικής οπερέτας, ενός είδους δημοφιλούς στις αρχές του 20ού αιώνα, στο οποίο μια ιστορική προσωπικότητα πρωταγωνιστούσε σε μια γλυκόπικρη ερωτική σχέση. Η επιλογή του Γκαίτε ως θέματος για μια οπερέτα ήταν μια τολμηρή κίνηση και προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις. Στην πλοκή η Φρεντερίκα αφηγείται την ιστορία της σχέσης της με τον νεαρό Γερμανό ποιητή και της καταδικασμένης αγάπης τους. Η κοπέλα αγωνιώντας να μην σταθεί εμπόδιο στην καριέρα του θυσιάζει τον έρωτά τους πριν καλά καλά ανθίσει και τον αποχωρίζεται.
  Ακουμε το ληντ από τη σκηνή αποχωρισμού τους:

Lehár: "Friederike"

Κείμενα για τον Γκαίτε υπάρχουν πολλά στο ιστολόγιο. Περιηγηθείτε!

Ίψεν: "Το βιβλίο μου για τον Πέερ Γκυντ είναι Ποίηση! Κι αν δεν είναι, θα γίνει!"

[Με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Ερρίκου Ίψεν (20 Μαρτίου 1828)]

Ο Ίψεν θεωρείται ως ο μεγαλύτερος θεατρικός συγγραφέας του 19ου αι και από τους πλέον διακεκριμένους θεατρικούς συγγραφείς της ευρωπαϊκής παράδοσης, ενώ αναφέρεται ως ιδρυτής του μοντερνισμού στο θέατρο και πατέρας του ρεαλισμού.


Ο κατάλογος με τα σπουδαία έργα του, ανεξάντλητος, πολλά απ' αυτά θεωρήθηκαν αποκαλυπτικά και σκανδαλώδη, καθώς δεν ακολουθούσαν τα πρότυπα ηθικής και ευπρέπειας που στόχευε το θέατρο της εποχής του Νορβηγού συγγραφέα. Από τα σημαντικότερα έργα του ξεχωρίζουμε: "Το κουκλόσπιτο", "Η αγριόπαπια", "Βρικόλακες", "Έντα Γκάμπλερ" και το αριστούργημά του "Πέερ Γκυντ", το πρώτο έργο του Ιψεν με έντονα σουρεαλιστικά στοιχεία.

"Ωραία Γη, συγχώρεσέ με που δίχως όφελος κανένα
το δροσερό σου τσαλαπάτησα χορτάρι.

Ήλαμπρε τη φωτερή σου ασώτεψες βροχή σ'άδειο καλύβι.

Κανένας δεν καθότανε κει μέσα για να χαρεί τη ζεστασιά σου

Ο νοικοκύρης, καθώς λένε, δεν ήτανε ποτέ στο σπίτι.

Ωραία Γη, πανέμορφε Ήλιε! τι κουταμάρα αυτή

να'χετε δώσει στη μάνα μου εξουσία να με γεννήσει.

Είναι φιλάργυρο το πνεύμα, μ' ανοιχτοχέρα που'ναι η φύση!

Ωστόσο, ειναι βαρύ κανείς να ξεπληρώνει τη γέννησή του με το θάνατο!

Εγώ θέλω ψηλά ν'ανηφορίσω.Απάνω στ' απόκρημνα τα κορφοβούνια.

Ακόμα μια φορά θέλω εγώ να ιδώ τον ήλιο να προβαίνει

να κουραστώ καρφώνοντας τα μάτια στη Γη τούτη της Επαγγελίας.

Κατόπι να κοιτάξω να μαζέψω απάνω μου σωρό το χιόνι.

Μπορούν να γράψουνε εκεί πέρα "ενθάδε κείται ΟΥΔΕΙΣ"

(Ίψεν: "Πέερ Γκυντ" / Απόδοση: Όμηρου Μπεκέ)

Το απόσπασμα είναι από το αριστουργηματικό δραματικό ποίημα του Ίψεν εμπνευσμένο από ένα παλιό νορβηγικό παραμύθι : "Πέερ Γκυντ".
Ο ήρωας, ονειροπόλος και ιδεαλιστής, με όπλα την αστείρευτη φαντασία του και το όνειρό του για έναν ιδανικό κόσμο, μας ταξιδεύει σε έναν κόσμο ονειρικής περιπέτειας.
Ένα ταξίδι, μυητικό, στη σοφία της ζωής...
Η ζωή του αλλόκοτη αλλά με οράματα και περιπλανήσεις, ο Πεερ Γκυντ παλεύει με τα όνειρά του, τα αισθήματά του, με τους πειρασμούς, με το ψεύδος, με την αγάπη, με όλα τα στοιχεία της ανήσυχης φύσης του.
Αυτός ο φαινομενικά μισότρελος, δεν είναι παρά ένας πολύ γνωστικός άνθρωπος που παραδίνεται θέλοντας και μη στις δίνες των αντίθετων αναγκών και αγωνίζεται να τις ισορροπήσει μέσα του.

(Από εικονογράφηση του βιβλίου, "Peer Gynt", Peter Nicolai Arbo)

Ο Ίψεν πρόσθεσε στο λαϊκό νορβηγικό παραμύθι που δημοσιεύτηκε το 1867 σημαντικό υλικό, όπως το ταξίδι του Πέερ Γκυντ στην Αφρική, το πέρασμά του από την έρημο Σαχάρα, τη συνάντηση με την πριγκίπισσα των Βεδουίνων, στοιχεία πρωτότυπα που ανήγαγαν το παραμύθι σε υψηλό πνευματικό έργο, ένα από τα κλασικά του θεατρικού ρεπερτορίου, από τα πιο αντιπροσωπευτικά του Ίψεν και των προβληματισμών του.

"Το βιβλίο μου είναι Ποίηση! Κι αν δεν είναι, θα γίνει!
Η έννοια της Ποίησης θ' αλλάξει στην πατρίδα μας τη Νορβηγία,
ώστε να συμμορφωθεί με τούτο το βιβλίο...", 

θα γράψει ο Ερρίκος Ίψεν σε επιστολή του προς τον Νορβηγό συγγραφέα, Μπιέρνστιερνε Μπγιέρνσον. Πιστεύει σε αυτό το έργο του, το μεγαλειώδες ως προς την ποιητική-μυθοπλαστική σύλληψη του, καθώς συνθέτει μια καυστική κριτική αλληγορία, για τα χαρακτηριστικά και "κουσούρια" του νορβηγικού λαού και της κοινωνίας.

Το έργο εμφανίστηκε στη σκηνή μια δεκαετία μετά την πρώτη του δημοσίευση, συνοδευόμενο από σκηνική μουσική του Έντβαρντ Γκριγκ.

Η πρεμιέρα ήταν μια θριαμβευτική επιτυχία παρότι όταν ο Ίψεν ζήτησε από τον Γκριγκ να συνθέσει τη μουσική για το θεατρικό, εκείνος συμφώνησε απρόθυμα.

"Το "Peer Gynt" προχωρά πολύ αργά. Δεν υπάρχει πιθανότητα να τελειώσει μέχρι το φθινόπωρο. Είναι ένα τρομερά μη διαχειρίσιμο θέμα...", 

θα γράψει σε κάποιο φίλο του...

Ο Ίψεν εξερευνά και σατιρίζει τη νορβηγική νοοτροπία και κουλτούρα μέσα από τα κατορθώματα του γοητευτικού πλην αλαζονικού χαρακτήρα του τίτλου, ενός Νορβηγού χωρικού που απαγάγει παρορμητικά μια νύφη από το γάμο της και στη συνέχεια την εγκαταλείπει για να ταξιδέψει στον κόσμο και να βιώσει άλλες περιπέτειες. Γι'αυτό ο Γκριγκ, ιδρυτής της νορβηγικής εθνικιστικής μουσικής σχολής, είχε επιφυλάξεις για το "ασεβές" έργο του Ίψεν και αποδέχτηκε απρόθυμα την πρόσκληση του συγγραφέα για τη σύνθεση σκηνικής μουσικής. Ωστόσο, ο Γκριγκ δουλεύει σκληρά για να μεταφέρει την ατμόσφαιρα του Ιψενικού κειμένου.
Ο συνθέτης επιλέγει συγκεκριμένα όργανα προκειμένου να αντιπροσωπεύσει τα ταξίδια του Πέερ Γκυντ στις μακρινές χώρες του κόσμου. Κι όσο προχωρά η παρτιτούρα, τόσο πείθεται πως εκείνος ήταν τελικά ο καταλληλότερος για να συνοδεύσει με τη μουσική του το Ιψενικό αριστούργημα.

Η σύζυγος του συνθέτη, Νίνα θα γράψει στο ημερολόγιό της:

"Όσο περισσότερο εμβαθύνει στο απαράμιλλης δύναμης ποίημα, τόσο πιο καθαρά βλέπει
ότι εκείνος είναι ο ιδανικότερος δημιουργός για ένα έργο τέτοιας μαγείας
και τόσο διαποτισμένο από το νορβηγικό πνεύμα..."

Η μουσική του Γκριγκ εγκωμιάστηκε για τον λυρισμό της, για το ευρύ υφολογικό φάσμα και τα ορχηστρικά εφέ που χρησιμοποιούνται για να ταιριάζουν με την ποικιλία των ταξιδιών του πρωταγωνιστή.
Η αρχική παρτιτούρα ξετυλίγεται σε 5 πράξεις και 26 κινήσεις. Όμως, συνήθως ακούγεται με τη μορφή δύο ορχηστρικών σουιτών (Op. 46 και Op. 55), καθεμία με τέσσερις επιλεγμένες κινήσεις από το σύνολο.

Στην "Σουίτα Νο. 1, Op. 46" περιλαμβάνονται:

• 

  "Anitra's Dance",  Arthur Rackham
  από εικονογράφηση του βιβλίου

  το "Morning Mood", μια γαλήνια μελωδία που εκτελείται από φλάουτο και όμποε ζωγραφίζοντας την ήρεμη αυγή στην έρημο.
• το "The Death of Αse", όπου λεπτά, δραματικά στοιχεία αιωρούνται πάνω από την επαναλαμβανόμενη μελωδική γραμμή δίνοντας στον Γκριγκ τη δυνατότητα να μεταφέρει όλο το φάσμα των συναισθημάτων που βιώνει εκείνος που θρηνεί ένα αγαπημένο του πρόσωπο
• τον "Χορό της Anitra", μια ρυθμικά σαγηνευτική μελωδία από τα έγχορδα και 
• το "In the Hall of the Mountain King", στο οποίο ένα σύντομο, μυστηριώδες θέμα αποκτά ταχύτητα και όγκο καθώς επαναλαμβάνεται, οδηγούμενο προς μια φρενήρη κορύφωση.
  
  
  

Edvard Grieg: "Peer Gynt, Suite Νο. 1, Op. 46":

Στην "Σουίτα Νο. 2, Op. 55" περιλαμβάνονται:

• 

  "Η απαγωγή της νύφης"

  (Πάρκο Γλυπτικής Peer Gynt, Όσλο)
  
  

  η "Απαγωγή της νύφης. Θρήνος της Ίνγκριντ". Στο άνοιγμα η μουσική ηχεί τραχιά και βίαιη αποδίδοντας τον απόηχο του διαλυμένου γάμου. Τα έγχορδα "τσιρίζουν" διαπεραστικά καθώς οδηγούνται στην ελεγειακή, θρηνητική μελωδία σκιαγραφώντας τη ζοφερή διάθεση.
• ο "Αραβικός Χορός". Ένας ζωηρός χορός που συνοδεύουν "στροβιλιζόμενα" τα ξύλινα πνευστά και κρουστά. Με τολμηρές αρμονίες και επαναλήψεις θεμάτων, ο χορός ολοκληρώνεται μυστηριωδώς με επικεφαλής ηχητικά το τρίγωνο.
• την "Επιστροφή του Peer Gynt - Θυελλώδης βραδιά στη θάλασσα", ένα εξαιρετικά περιγραφικό μέρος με τα όργανα να ακούγονται μανιασμένα. Η τρικυμία στη θάλασσα απεικονίζεται με χρωματικές ανιούσες και κατιούσες κλίμακες στα ξύλινα και χάλκινα πνευστά. Καθώς τα κύματα υψώνονται τρομακτικά περικυκλώνοντας το σκάφος, ο Πέερ Γκυντ σκέφτεται όσα δεν κατάφερε να κάνει στη ζωή του. Ακούει τη φωνή της νεκρής μητέρας του, κάνοντας διάλογο με το θάνατο, σκηνή που ο Γκριγκ ζωγραφίζει μουσικά με τα ξύλινα πνευστά να "παλεύουν" με τα χάλκινα ενώ τα έγχορδα στροβιλίζονται μανιωδώς στο παρασκήνιο
• το "Solveig's Song", μελωδία απαλότητας και απαράμιλλης τρυφερότητας και αγάπης, ίσως η δημοφιλέστερη της σύνθεσης. Είναι το γλυκό νανούρισμα της Solveig, με το οποίο παρηγορεί τον Πέερ την ώρα ακριβώς, που το έχει ανάγκη. Οι πλούσιες υφές και τα λαϊκά στοιχεία είναι διάσπαρτα μέσα στη μελωδία, με την άρπα καθοριστική σε αυτό το κίνημα, προσφέροντας λάμψεις ελπίδας, προμηνύοντας τη λυτρωτική αφοσίωση της Solveig. Ανάμεσα σε ήσυχα, λεπτεπίλεπτα μοτίβα και άλλοτε περισσότερο ζωηρά η μελωδία επανέρχεται στο εναρκτήριο νανούρισμα για να ολοκληρώσει τη σουίτα με ευαισθησία και τρυφερότητα.
  
  
  Edvard Grieg: "Peer Gynt, Suite Νο. 2, Op. 55":