Εκτός από μέγας μουσικός και μεταρρυθμιστής του ιταλικού μελοδράματος, ο Τζουζέπε Βέρντι υπήρξε και σύμβολο της ιταλικής επανάστασης!Εκφραστής -μέσω των έργων του- της Risorgimento (Ιταλικής ενοποίησης).
Πάντα υπερασπιζόμενος τους καταπιεσμένους ενάντια στους καταπιεστές, το όνομά του τη δεκαετία του 1850 γίνεται το σύμβολο της μοναρχίας που ποθούσε ένας ολόκληρος λαός!Πάνω στους τοίχους έγραφαν "Viva,Verdi-Ζήτω ο Bέρντι", που αποτελούσε ακροστιχίδα των λέξεων: Vitorio Emanuele, Re D' Italia (Βίκτωρ Εμμανουήλ, Βασιλιάς της Ιταλίας), σύνθημα-κλήση για εθνικό φρόνημα.
Το έργο του Βέρντι, στις ψυχές και στις συνειδήσεις των ακροατών είναι ταυτισμένο με την προτροπή για απελευθερωτικούς αγώνες, κάτι σαν εγκώμια ελευθερίας.
Σαν σήμερα 11 Φλεβάρη του 1843 στη Σκάλα του Μιλάνου γίνεται η πρεμιέρα της όπεράς του: "Οι Λομβαρδοί στην πρώτη Σταυροφορία", σε λιμπρέτο του Τεμιστόκλε Σολέρα, βασισμένο στο ομώνυμο επικό μυθιστόρημα του Tommaso Grossi.
Το έργο είναι τοποθετημένο ιστορικά τον 11ο αι, την περίοδο της Πρώτης Σταυροφορίας. Πρωταγωνιστές, ο έρωτας και η θρησκεία με φόντο μια πορεία από το Μιλάνο προς την Αντιόχεια. Με τους "Λομβαρδούς", ο Βέρντι αντιμετώπισε την ιταλική λογοκρισία, καθώς ο Αρχιεπίσκοπος του Μιλάνου προέβαλλε θρησκευτικές ενστάσεις. Οι στόχοι όμως του δημιουργού έμοιαζαν διαφορετικοί. Σε μια περίοδο αυστριακής κατοχής της χώρας του οι "Λομβαρδοί" κατάφεραν να εκφράσουν το αίτημα των Ιταλών για ελευθερία και ανεξαρτησία προκαλώντας, πέρα από τον ενθουσιασμό γύρω από μια καλλιτεχνική δημιουργία, βαθιά αισθήματα πατριωτισμού.
Με την όπερα αυτή, ο Βέρντι μεταβάλλεται σε κήρυκα του απελευθερωτικού αγώνα και σε "εθνική ελπίδα" της ιταλικής μουσικής. Το πολιτικό κλίμα και το κοινωνικό περιβάλλον της Βόρειας Ιταλίας, υπόδουλης στην Αυστρία μετά την κατάρρευση της αυτοκρατορίας του Ναπολέοντα, υπαγόρευσαν στον Βέρντι επιλογές "ανατρεπτικών" θεμάτων κι αν ο "Ναμπούκο" άγγιξε τις εθνικιστικές χορδές των ακροατών, οι "Λομβαρδοί" είναι έργο που ερεθίζει απροκάλυπτα την εθνική συνείδηση των υπόδουλων Ιταλών.
"Οι Λομβαρδοί στην Πρώτη Σταυροφορία", όπως είναι ο πλήρης τίτλος του μελοδράματος, είναι το πρώτο λυρικό έργο του παγκόσμιου ρεπερτορίου, που γράφτηκε για να προκαλέσει την ανατροπή του κατακτητή.
Οπως το χορωδιακό των εξόριστων Εβραίων, που αναπολούν την πατρίδα τους στο "Ναμπούκο", έτσι και το αντίστοιχο των "Λομβαρδών", όπου οι Ιταλοί Σταυροφόροι νοσταλγούν τη γη και τα αμπέλια τους, συγκίνησαν και ξεσήκωσαν τις ψυχές των πατριωτών, προκάλεσαν τις πρώτες πολιτικές διαδηλώσεις που αφύπνισαν τη Λομβαρδία και το Βένεττο. Aκούγεται στη 2η σκηνή της τελευταίας Πράξης, όταν σταυροφόροι και προσκυνητές βρίσκονται εν μέσω της ερήμου απεγνωσμένοι πως ο Θεός τούς εγκατέλειψε...
Verdi - "Lombardi-O Signore dal tetto natio, choral" / Riccardo Muti
(Στοιχεία έχουν παρθεί κι από: "G.Verdi: Οι Λομβαρδοί", επιμ. Εύη Νίκα-Σαμψών, www.tovima.gr)
Στροβιλισμοί, σήμερα στο σύμπαν του Μπαχ και της τρομπέτας, που σφύζει από παλλόμενη, δονούμενη, ενέργεια!
Μια από τις καλύτερες ορχηστρικές συνθέσεις της μπαρόκ θεωρούνται φυσικά τα "Βραδεμβούργια Κονσέρτα" του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, έξι κοντσέρτα αφιερωμένα στον μαρκήσιο του Βραδεμβούργου, Κρίστιαν Λούντβιχ, γραμμένα από τον "ταπεινότατο και ευπειθέστατο υπηρέτη του, Μπαχ", όπως ο συνθέτης γράφει στην αφιέρωσή του.
Επιλέγω να ακούσουμε το 1ο μέρος από το 2ο Κονσέρτο σε Φα μείζονα, όπου χαρακτηρίζεται για το μέρος της ΤΡΟΜΠΕΤΑΣ.
Μέρος, "εφιάλτης", όπως λένε οι εκτελεστές τρομπετίστες λόγω της απαιτητικής δεξιοτεχνίας και τρομακτικής δυσκολίας του. Με ζωηρό και χαρούμενο χαρακτήρα το allegro, φέρνει το όργανο στα όρια των δυνατοτήτων του. Eκτός από δεξιοτεχνικό, το μέρος αυτό διακρίνεται για τη λαμπρότητά του και τον εορταστικό χαρακτήρα του. Ο τρομπετίστας ηγείται και καθορίζει με προσωπική ελευθερία τον ενεργητικό, ζωηρό ρυθμό, μιας και ΔΕΝ υπάρχει ένδειξη ρυθμού από τον Μπαχ.
Κυρίαρχη η αίσθηση χαράς, το ακούμε από την Bach Orchestra του Μονάχου με τον ιδρυτή της Καρλ Ρίχτερ(μάστορα στην ερμηνεία του Μπαχ) στο τσέμπαλο και ως μαέστρο.
Η τρομπέτα είναι ευέλικτο πνευστό και με την πιο ισχυρή ηχητική δύναμη. Όμως, η μη σωστή διαχείρισή της εκθέτει τον ερμηνευτή, καθώς και το παραμικρό λάθος γίνεται εύκολα αντιληπτό.
Ο πολυβραβευμένος γάλλος βιρτουόζος, Pierre Thibaud, απογειώνει αισθήσεις με την διαύγεια του ήχου του.
Bach: Brandenburg Concerto No 2, Allegro / Karl Richter-Pierre Thibaud:
Ο Δίας, βασιλιάς των θεών είναι ερωτευμένος με την όμορφη Σεμέλη,
κόρη του Κάδμου και της Αρμονίας.
Οργισμένη η Ήρα όταν ανακαλύπτει την απιστία του θέτει σε εφαρμογή
το σχέδιο εξόντωσης της Σεμέλης.
Μεταμφιεσμένη, εμφανίζεται και πείθει την κοπέλα να επιμείνει να δει τον εραστή της
στη θεϊκή του μορφή, να φανερωθεί μπροστά της με όλη του τη δύναμη.
Κάτι που έκαμε ο θεός, για να την ευχαριστήσει.
Ανήμπορη όμως να αντέξει στη θέα των αστραπών, που περιέβαλλαν τον Δία,
η Σεμέλη έπεσε κεραυνοβολημένη.
Στον παραπάνω μύθο που διέσωσε ο Οβίδιος στις "Μεταμορφώσεις" του στηρίζεται η όπερα του Χαίντελ: "Semele" που έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα 10 Φεβρουαρίου 1744 στο Covent Garden του Λονδίνου, στο πλαίσιο μιας σειράς συναυλιών που πραγματοποιούνταν κάθε χρόνο κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής.
Το κοινό θεωρούσε πως το νέο Χαιντελικό έργο θα βασιζόταν στη Βίβλο. Έτσι, το ερωτικό θέμα του μύθου της "Σεμέλης" δεν ενθουσίασε.
Ο Χαίντελ επεξεργάζεται το μυθολογικό υλικό με το καλλιτεχνικό του τάλαντο και τη γόνιμη φαντασία του και δίνει ένα υψηλής ποιότητος έργο, που όμως θεωρήθηκε "μιαρό" ως προς το περιεχόμενο κι ακατάλληλο για το αξιοπρεπές Λονδρέζικο κοινό, με αποτέλεσμα να κατέβει γρήγορα από τη σκηνή. Άσχετα όμως απ' αυτό η σύνθεση στο χρόνο δικαιώθηκε, ανγνωρίστηκε για την υψηλή της μουσικότητα, τις ευφάνταστες αρμονικές και μελωδικές πινελιές της, την απαιτητικότητά της σε έκφραση, ερμηνευτική και υποκριτική.
Η πριμαντόνα, Εlisabeth Duparc
Στην πρεμιέρα του 1744 ο πρωταγωνιστικός ρόλος της Σεμέλης είχε ανατεθεί στην αγαπημένη πριμαντόνα του Χαίντελ, Εlisabeth Duparc, γνωστή ως "μικρή Γαλλιδούλα", καθώς είχε γεννηθεί και μεγαλώσει στη Γαλλία, όμως σπούδασε στην Ιταλία τον ιταλικό τρόπο ερμηνείας του λυρικού τραγουδιού, τραγούδησε στη Φλωρεντία μέχρι να κλείσει υψηλών αμοιβών συμβόλαιο με την Όπερα του Λονδίνου, όπου μοιραζόταν συχνά τη σκηνή με το Φαρινέλι. Στο Λονδίνο γνωρίστηκε με τον Χαίντελ που τον κατέπληξε με τις φωνητικές της δυνατότητες, την ανάλαφρη χροιά της και το έντονης δραματικότητας παρουσιαστικό της.
Από το 1738 έως το 1745 η Ντυπάρκ υπήρξε η βασική και κορυφαία ερμηνεύτρια στα ορατόρια και τις όπερες του Χαίντελ με ξεχωριστή την εμφάνισή της ως Σεμέλη.
Η άρια "With fond desiring" της Σεμέλης, που προτείνω, προέρχεται από την δεύτερη πράξη της όπερας και συγκεκριμένα, από το σημείο, στο οποίο η κοπέλα εκφράζει στο Δία τον φλογερό έρωτά της για κείνον και πόσο μελαγχολεί όταν δεν βρίσκεται κοντά της... Δυνατά, ερωτικά αισθήματα που αντικατοπτρίζονται στη μελωδία από το μικρό ορχηστρικό ritornello ως το βαθύ λυρισμό του φωνητικού τμήματος, χωρίς να λείπουν τα ξεσπάσματα, ένας φρενήρης μουσικός αναβρασμός, μια έξαρση, που υπαινίσσονται τους ενδόμυχους φόβους της Σεμέλης. Κάτι που καταλαγιάζει με το χορωδιακό που ακολουθεί: "How engaging, how endearing", όπου ερωτιδείς και Ζέφυρος εγκωμιάζουν την ευφορία ψυχής των ερωτευμένων...Η μελωδική γραμμή του αφήνει ίχνη γοητείας και τρυφερότητος.
George Frideric Handel: "Semele"
Διευθύνει ο Χάρυ Μπίκετ, ειδικευμένος στη μπαρόκ περίοδο, ο ίδιος τσεμπαλίστας.
Ένας ιδιοφυής άνθρωπος και ένας από τους σημαντικότερους ψυχογράφους, του οποίου το έργο αποτελεί ορόσημο στην παγκόσμια λογοτεχνία ειναι ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκυ. Απεβίωσε σε ηλικία 60 ετών, στις 9 Φεβρουαρίου 1881 μετά από χρόνιες επιληπτικές κρίσεις που τον ταλαιπωρούσαν. Τάφηκε στο μοναστήρι Alexander Nevsky στην Αγία Πετρούπολη και την νεκρική πομπή του ακολούθησαν 40.000 πολιτών αποτίοντας τιμή στον "εθνικό λογοτεχνικό ήρωα" ή "προφήτη της Ρωσίας", όπως αποκαλούσαν το ρώσο διανοούμενο.
"Portrait of Dostoyevsky", Vasily Perov - Tretyakov Gallery
Ο Ντοστογιέφσκυ έτρεφε μεγάλη αγάπη για τη μουσική παρότι δεν είχε ίχνος μουσικής εκπαίδευσης. Στη νεότητά του ήρθε σε επαφή με την κλασική μουσική της Δύσης παρακολουθώντας συναυλίες στην Αγία Πετρούπολη. Παραβρέθηκε σε παραστάσεις του Φραντς Λιστ και του Εκτόρ Μπερλιόζ, λάτρευε τη μουσική του συμπατριώτη του Μιχαήλ Γκλίνκα, αλλά και τις ιταλικές όπερες(τις οποίες γνώρισε από τους ιταλικούς θιάσους που έρχονταν στο Θέατρο Μαριίνσκυ). Γι'αυτό αναφέρεται πως στη διάρκεια της μέρας άκουγαν τον Ντοστογιέφσκυ να σιγομουρμουρίζει άριες. Βλέπουμε δε συχνά να χρησιμοποιεί "μουσικά στιγμιότυπα" στις νουβέλες και τα μυθιστορήματά του αξιοποιώντας στοιχεία και γνώσεις που αποκομίζει από τις παραστάσεις-ακροάσεις.
Όμως αρκετές είναι κι οι φορές που έργα του εμπνέουν μεγάλους συνθέτες, με τους ήρωες του Ντοστογιέφσκυ να ζωντανεύουν μουσικά...
Τέτοια περίπτωση αποτελεί το αυτοβιογραφικό έργο του "Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων" , όπου ο κορυφαίος λογοτέχνης ξεσκεπάζει αμείλικτα τα τσαρικά κάτεργα και συγχρόνως εκφράζει τη φλογερή αγάπη του για τους απλούς ανθρώπους και τη λαϊκή Ρωσία. Οι αναφορές του αποτελούν δριμύ κατηγορητήριο κατά της δουλοπαροικίας.
"Στις απόμακρες γωνιές της Σιβηρίας, ανάμεσα στις στέπες, τα βουνά ή τ’ αδιάβατα δάση, συναντάει κανείς πού και πού κάτι μικρές ασήμαντες πολιτείες...[…]
Συνήθως είναι με το παραπάνω εφοδιασμένες με αρχιαστυνόμους, με παρέδρους κι όλους τους άλλους κατώτερους υπαλλήλους. Γενικά, αν και στη Σιβηρία κάνει κρύο, ο κάθε μικροζεστοθεσούλης το βρίσκει εξαιρετικά ευχάριστο να υπηρετεί εκεί πέρα. Γιατί εκεί ζούνε άνθρωποι απλοί, χωρίς φιλελεύθερες τάσεις. Oι συνήθειες είναι παλιές, γερές και οι αιώνες όχι μόνο δεν τις άλλαξαν, αλλά τις καθαγιάσανε κιόλας.
[…]
Το κλίμα είναι υπέροχο. Υπάρχουν πολλοί αξιοπρόσεχτοι και φιλόξενοι μεγαλέμποροι, υπάρχουν πολλοί Ευρωπαίοι και αρκετοί πλούσιοι. Oι δεσποινίδες ανθίζουν σαν τα τριαντάφυλλα κι είναι ηθικές ως εκεί που δεν παίρνει. Το κυνήγι πετάει μέσα στους δρόμους και πέφτει μόνο του πάνω στον κυνηγό. Η κατανάλωση της σαμπάνιας φτάνει σε αμέτρητες ποσότητες. Το χαβιάρι είναι θαυμαστό.[...]
"Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων" 1η έκδοση, 1862
Ο πρώτος μήνας και γενικά η αρχή της ζωής μου στο κάτεργο μένει ζωηρή ακόμα στη θύμησή μου.
Τα επόμενα χρόνια μόλις θαμποφέγγουν στο μυαλό μου…
Με την πρώτη ματιά, το κάτεργο μού φάνηκε αποκρουστικό. Κι όμως –παράξενο πράγμα– είχα την εντύπωση πως θα μπορούσα να ζήσω εκεί μέσα πολύ ευκολότερα απ’ ό,τι φανταζόμουνα στο δρόμο.
Oι κατάδικοι, αν κι αλυσοδεμένοι, μπορούσανε να περπατάνε λεύτερα στην αυλή, βρίζονταν, τραγουδούσαν. Και τις νύχτες μερικοί χαρτοπαίζανε.
Κι η ίδια η αγγαρεία, για να λέμε την αλήθεια, μου φάνηκε πως δεν ήταν δα και τόσο δύσκολη, τόσο κατεργίτικη. Και μονάχα σαν πέρασε αρκετός καιρός κατάλαβα πως ήταν βαριά και δουλειά κατέργου, όχι γιατί ήταν δύσκολη κι αδιάκοπη, μα γιατί σ’ ανάγκαζαν, σε υποχρέωναν να την κάνεις και μάλιστα με τη βέργα.
O μουζίκος, όταν είναι λεύτερος, δουλεύει ίσως πολύ περισσότερο.
Μα δουλεύει για δικό του όφελος, με λογικό σκοπό…
Σκέφτηκα κάποτε πως αν ήθελε κανείς να κουρελιάσει και ν’ αφανίσει έναν άνθρωπο, να τον τιμωρήσει με τον πιο βάρβαρο τρόπο, έτσι που κι ο τρομερότερος κακούργος να ’τρεμε και να φοβόταν αυτή την τιμωρία, τότε θα ’ταν αρκετό να τον εξαναγκάσει να κάνει μια αγγαρεία εντελώς ανώφελη και πέρα για πέρα παράλογη. […]
Φυσικά μια τέτοια τιμωρία θα ’ταν βασανιστήριο, εκδίκηση.
Μα, επειδή ακριβώς η κάθε καταναγκαστική εργασία έχει μέσα της μια δόση βασανιστηρίου, παραλογισμού, εξευτελισμού και ντροπής, γι’ αυτό κι η αγγαρεία στο κάτεργο είναι η πιο τυραννική από κάθε λεύτερη δουλειά…"
(Φ. Ντοστογιέφσκυ: "Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων")
Στο παραπάνω απόσπασμα ο ρώσος λογοτέχνης περιγράφει τη ζωή σε μια φυλακή της Σιβηρίας. Οι ουτοπικές αντιλήψεις, οι φιλελεύθερες πεποιθήσεις και οι δρυμείς διαμαρτυρίες του συγγραφέα τον είχαν φέρει κι αυτόν στη Σιβηρία. Έτσι γνώριζε από πρώτο χέρι τις συνθήκες εγκλωβισμού στα τραχιά εδάφη της...
Απ'το μυθιστόρημα εμπνέεται ο Λέος Γιάνατσεκ την τελευταία του όπερα, που θεωρείται ένα από τα αριστουργήματά του.
Η βαθιά συμπάθεια του συνθέτη για τη ρωσική διανόηση και πολιτισμό είναι αξιοπρόσεκτο στοιχείο της μουσικής του έμπνευσης.
Η όπερα απαιτεί μεγάλη ορχήστρα και είναι χαρακτηριστική η χρήση αλυσίδων ως κρουστικό όργανο, με το οποίο ο δημιουργός επιχειρεί να αποτυπώσει τον ήχο των αλυσοδεμένων κρατουμένων. Η υπόθεση του βιβλίου φαίνεται να είχε αγγίξει πολύ τον Γιάνατσεκ καθώς κι αυτός για τις φιλελεύθερες αντιαυστριακές ιδέες του είχε κηρυχθεί παράνομος από την αστυνομία.
Σκληρό το θέμα του βιβλίου, έτσι ο Γιάνατσεκ για να μεταδώσει το κλίμα του κάνει χρήση σκληρών διαφωνιών, «βάναυσης» αρμονίας, ρυθμών όλο ένταση, χωρίς όμως να λείπουν και τα λυρικά μέρη, που όμως ακούγονται φευγαλέα. Πρωτότυπη η μουσική αισθητική του, αποφασίζει για τις εκφραστικές ανάγκες, να παρουσιάσει μουσικούς αφηγηματικούς μονολόγους από τους διάφορους χαρακτήρες που περιγράφουν τα αδικήματα και τις ποινές τους.
Σημαντική στην όπερα είναι η χορωδία, σε ρόλο σχολιαστή. Ο Γιάνατσεκ επιδέξια αναδεικνύει τις δυνατότητες ενός χορωδιακού σχήματος-έχοντας την εμπειρία- αφού για χρόνια στο Μπρνο διηύθυνε διάφορες ερασιτεχνικές χορωδίες της πόλης. Άλλο ιδιαίτερο στοιχείο της όπερας είναι το ότι εκτός από μία πόρνη, δεν παρουσιάζεται κανένας άλλος γυναικείος χαρακτήρας.
Leos Janacek: "Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων-Overture"
Στο μπλογκ υπάρχουν κι άλλα κείμενα που αφορούν τον Ντοστογιέφσκυ. Περιηγηθείτε!
Το "Carnaval op.9" του Ρόμπερτ Σούμαν αποτελεί ένα μουσικό κρυπτογράφημα, καθώς ο συνθέτης αναπτύσσει την ιδέα του, βασιζόμενος στην αντιστοιχία των γραμμάτων με κλίμακες: As-C-H ή Es-C-H-A, όπου: Α=λα-D=ντο-Η=σι- Es=μι ύφεση ... Κάτι σαν παζλ δηλαδή, με τα πάντα κρυμμένα επιδέξια πίσω από "καρναβαλικές μάσκες"... Οι δυο του εαυτοί Eυσέβιος και Φλορεστάν, στοιχεία του ονόματος του, η πρώην αρραβωνιαστικιά Εστρέλα, η νυν σύζυγος Κλάρα, οι δυο βιρτουόζοι συνάδελφοί του Παγκανίνι και Σοπέν…
Όμως ένα "Καρναβάλι" θέλει και χαρακτήρες-έμπνευση από την Κομμέντια ντελ Αρτε…
Ετσι, τί θα λέγατε ν'ακούσουμε την κατά σειρά 16η μουσική εικόνα με τίτλο "Pantalon et Colombine".
Ο Πανταλόνε είναι ο γέρο-καμπούρης, ο φιλάργυρος έμπορος, ο αρχιτσιγγούνης, που χαρακτηρίζεται από εξαιρετική απληστία, ευφυής, ικανός και με αδυναμία στο γυναικείο φύλο, συχνά ερωτευμένος με την Κολομπίνα, την θρασύτατη και ερωτύλα υπηρέτρια, τη σουμπρέτα αεικίνητη κουτσομπόλα που δίνει ζωή, ευθυμία και χαρά με το σκέρτσο και το μπρίο της.
Οι καλλιτέχνες συχνά την απεικονίζουν να κρατά κι ένα ντέφι, για να αποκρούει "χαριτωμένα" τις ερωτικές παρενοχλήσεις του Πανταλόνε.
Αυτά τα χαρακτηριστικά τους προσπαθεί ο Σούμαν να αποδώσει στο μέρος αυτό του "Carnaval", όπου ο κοφτός, ταχύτατος ρυθμός presto υποδηλώνει την ζωντάνια και την ένταση του παλμού.
Το προτείνω από τον γεννημένο σαν σήμερα 6 Φλεβάρη 1903, Κλάουντιο Αράου. Eναν πιανίστα, που θαυμάζω απεριόριστα, όχι μόνο για τις τεχνικές του δυνατότητες στο πιάνο που είναι αναμφισβήτητες, αλλά κυρίως για τις απόψεις του σχετικά με την ανάπτυξη μιας "ολοκληρωμένης" καλλιεργημένης προσωπικότητας. Πίστευε στην αλληλεπίδραση των τεχνών, προέτρεπε για μελέτη κλασικών συγγραφέων, ιστορίας, τις επισκέψεις Μουσείων και θεατρικών παραστάσεων.
"Όλ’αυτά, έλεγε, επιδρούν και φαίνονται στην ερμηνεία!!"
Και νομίζω, έχει δίκιο γιατί οι ερμηνείες υψηλού επιπέδου απαιτούν συνδυασμό φυσικών και πνευματικών προσόντων.
Ήταν κόρες του ποτάμιου θεού Αχελώου και της Μούσας Μελπομένης ή της Τερψιχόρης και κατά τον Ησίοδο αριθμητικά τρεις: Αγλαόπη(όμορφη φωνή), Θελξιέπεια (Γλυκός Λόγος) και Θελξινόη (όμορφος νους).
Αναφέρομαι στις Σειρήνες, τις γυναικείες θαλάσσιες θεότητες της Μυθολογίας μας. Κατοικούσαν σε ένα νησί του Τυρρηνικού πελάγους, με επικρατέστερη περιοχή την παραλία της Καμπανίας, κοντά στη Νάπολη. Οι Αργοναύτες πέρασαν από την περιοχή τους αλλά ο Χείρων είχε προειδοποιήσει τον Ιάσονα να πάρει μαζί του τον Ορφέα, που με το τραγούδι του ξεπέρασε σε ομορφιά τις σειρήνες και κατόρθωσαν τελικά να διαφύγουν χωρίς απώλειες. Ο Οδυσσέας πάλι, είχε ενημερωθεί από την Κίρκη για το γοητευτικό τραγούδι τους κι έτσι διέταξε όλο το πλήρωμά του να βάλουν κερί στα αυτιά τους ώστε να μην ακούν το τραγούδι των Σειρήνων, ενώ ό ίδιος ζήτησε να τον δέσουν στο κατάρτι ώστε όταν ακούσει το τραγούδι τους να μη παρασυρθεί στη γοητεία τους.
Στο απόσπασμα της Οδύσσειας, η Κίρκη αναφέρεται στα δεινά που προκαλούν οι Σειρήνες στους ναυτικούς με το τραγούδι τους και στο πώς εκείνοι θα μπορέσουν να γλυτώσουν:
"Πρώτα στο δρόμο που θα πας θα φτάσεις στις Σειρήνες,
που όλους μαγεύουν τους θνητούς,
όσοι κοντά τους φτάσουν.
Όποιος ζυγώσει ανύποπτα κι ακούσει τη λαλιά τους,
αυτόν πια δε θα τον χαρούν το τρυφερό του ταίρι
και τα μικρά του τα παιδιά, στο σπίτι να γυρίσει,
μόν' οι Σειρήνες με γλυκά τραγούδια τον μαγεύουν,
σ' ένα λιβάδι καθιστές κι ένας μεγάλος γύρω
είναι από κόκαλα σωρός ανθρώπων που σαπίζουν
και το πετσί τους χάνεται. Μόν' πέρνα από κοντά τους
και πιάσε των συντρόφων σου τ' αυτιά να φράξεις όλων
μ' απαλομάλαχτο κερί, κανείς να μην ακούσει.
Κι αν θέλεις μόνος άκου τες. Μα στο κατάρτι πρώτα
ολόρθον χεροπόδαρα οι ναύτες να σε δέσουν,
κι ας σφίξουν των παλαμαριών τις άκρες από πάνω,
χαρούμενα το λάλημα ν' ακούσεις, των Σειρήνων.
Κι αν σκούζεις στους συντρόφους σου και θέλεις να σε λύσουν,
ακόμα τότε πιο γερά να σφίγγουν τα δεσμά σου.."
Herbert Draper: "Ulysses and the Sirens"
Η συγκεκριμένη σκηνή έχει αποτυπωθεί στον καμβά από τον Herbert Draper το 1909: "Ulysses and the Sirens".
Ο Draper, απεικονίζει το δεμένο Οδυσσέα στο κατάρτι και τα θαλάσσια πλάσματα ως γοργόνες και νεαρές γυναίκες. Οι μυώδεις ναύτες, προφανώς τρομοκρατημένοι, τραβούν κουπί. Καθώς οι Σειρήνες ανεβαίνουν στο καράβι, (πράξη επίμονης σεξουαλικότητας), μεταμορφώνονται σε γυναίκες. Εδώ ο καλλιτέχνης φαίνεται να υπαινίσσεται την έννοια του "πειρασμού", που έχει παρουσιάσει από την αντίθετη πλευρά στο προγενέστερο έργο του: " The Sea Maiden" με τους ναυτικούς να επιτίθενται. Η θαυμάσια ελαιογραφία ξεχειλίζει από αντιθέσεις... Τη θάλασσα και τον αέρα, το αρσενικό και το θηλυκό, το σκοτάδι και το φως, που ενισχύονται από τα χρώματα που χρησιμοποιεί ο ζωγράφος. Σκούρα για τους ναυτικούς, που παλεύουν με τις καιρικές συνθήκες και τα τέρατα, ανοιχτά για τις σειρήνες και εξόχως φωτισμένες.
Moυσικά, πολλοί είναι οι δημιουργοί που εμπνεύστηκαν από τα γλυκόλαλα πλάσματα της θάλασσας...
1. Γνωστότερο όλων, το περίφημο Τρίτο Νυχτερινό του Κλωντ Ντεμπισί, εμπνευσμένο από το μύθο των Σειρήνων τo 1899...
2. Aκολουθεί ο Reinhold Glière με το συμφωνικό του ποίημα "Sireny, Op.33" το 1901, αφιερωμένο στη γυναίκα του...
3.Έπεται ο Szymanowski στο πιανιστικό τρίπτυχο "Metopes" το 1915, με προγραμματικό περιεχόμενο και έμπνευση από την Οδύσσεια, όπου αποδίδει τη σκηνή του αποσπάσματος στο 1ο μέρος με τίτλο: "Η Νήσος των Σειρήνων".
4. Για σήμερα, προτείνω να ακούσουμε την εκδοχή του μύθου από μια γυναίκα δημιουργό, την Λιλί Μπουλανζέ, που το 1911 βασισμένη πάνω σε ποίημα του Charles Grandmougin συνθέτει ένα έργο για σοπράνο, μικτή χορωδία με συνοδεία πιάνου.
"Είμαστε η ομορφιά που γοητεύει τους ισχυρότερους άνδρες!
δονούντα άνθη του αφρού και της ομίχλης,
τα φευγαλέα φιλιά μας
είναι το όνειρο των νεκρών!
Στα γαλάζια τα βάθη και τα ιερά
ζούμε μακριά απ' το χρυσό ήλιο,
Και τα πέπλα της σκοτεινής νύχτας
ακόμα και της ασέληνης, είναι
το σήμα της έκρηξής μας!
Τα λαμπυρίζοντα βλέμματά μας
πράσινα είναι και γαλάζια, σαν κύματα!
Με την απαλή, την ντελικάτη μας φωνή
πετάμε χωρίς να έχουμε φτερά,
τ' αμέριμνα ψάχνοντας θύματά μας...
Είμαστε οι αθάνατες αδερφές, θυσίασμα
στις επιθυμίες των γήινων καρδιών σας."
(σε μετάφραση δική μου από τα αγγλικά)
Η γαλλίδα καλλιτέχνις, συνέθεσε το έργο για τον προκριματικό γύρο του Prix de Ρώμη. Ας θυμίσουμε πως η Μπουλανζέ είναι η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το "Βραβείο της Ρώμης". Αφιέρωσε τις "Σειρήνες" της στην Jane Bathori, την περίφημη γαλλίδα μέτζο σοπράνο, από τις διασημότερες εκείνη την εποχή στην οπερατική σκηνή και με καίρια συνδρομή στην ανάπτυξη της σύγχρονης γαλλικής μουσικής. Μαγική και μυστηριώδης η ατμόσφαιρα που στήνει, ονειρική, ατμοσφαιρική, μυσταγωγική, σχεδόν με ιμπρεσιονιστικές μουσικές πινελιές, που όπως και οι μεταγενέστεροι ζωγράφοι-εκπρόσωποι του κινήματος αποδίδει την εντύπωση αυτού που περιγράφει ο τίτλος. Η μουσική της, γέφυρα ανάμεσα στην ποίηση και τους ακροατές, να περπατήσει και να ευφρανθεί η ψυχή τους... Ψιθυρίζουν οι νότες της, σαγηνεύουν οι χορωδιακές φωνές, μεθά με το φωνητικό της νέκταρ η μέτζο...Όλα, μαγεύουν όπως το τραγούδι των σειρήνων...
Lili Boulanger - Les Sirènes/στο πιάνο ο Émile Naoumoff:
"...Ο μεγαλύτερος γιος του βρισκόταν στο χωράφι· και καθώς ερχόταν και πλησίαζε στο σπίτι, άκουσε μουσικές και χορούς. Φώναξε, λοιπόν, έναν από τους υπηρέτες και ρώτησε να μάθει τι συμβαίνει. Εκείνος του είπε: "γύρισε ο αδερφός σου, κι ο πατέρας σου έσφαξε το σιτευτό μοσχάρι, γιατί του ήρθε πίσω γερός".
Τότε εκείνος θύμωσε κι αποκρίθηκε στον πατέρα: "εγώ τόσα χρόνια σού δουλεύω και ποτέ δεν παράκουσα καμιά εντολή σου· κι όμως σ’ εμένα δεν έδωσες ποτέ ένα κατσίκι για να ευφρανθώ με τους φίλους μου. Όταν όμως ήρθε αυτός ο γιος σου, που κατασπατάλησε την περιουσία σου με πόρνες, έσφαξες για χάρη του το σιτευτό μοσχάρι". Κι ο πατέρας του τού απάντησε: "παιδί μου, εσύ είσαι πάντοτε μαζί μου κι ό,τι είναι δικό μου είναι και δικό σου. Έπρεπε όμως να ευφρανθούμε και να χαρούμε, γιατί ο αδερφός σου αυτός ήταν νεκρός κι αναστήθηκε, ήταν χαμένος και βρέθηκε".
(Κατά Λουκάν, κεφ.15:25-32)
***
Καλημέρα, καλή Κυριακή, φίλοι μου αγαπημένοι!
"Κυριακή του Ασώτου" σήμερα, με την γνωστή Παραβολή του Ασώτου υιού, να τονίζει τη σημασία της μετάνοιας και συγχώρεσης.
Από το παραπάνω κεφάλαιο στο Ευαγγέλιο κατά Λουκάν που περιγράφει την Παραβολή του Ασώτου, η μουσική τέχνη εμπνέεται πλήθος αριστουργημάτων, καντάτες, όπερες, ορατόρια, μπαλέτα ...
Daniel Auber
Σήμερα προτείνω να ακούσουμε την όπερα "L'enfant prodigue" που έγραψε ο Daniel Auber το 1850 και το ορατόριο "The Prodigal Son" του σερ Arthur Sullivan, έργο του 1869.
Ι. Η όπερα του Ωμπέρ είναι μεγάλης κλίμακας σε πέντε πράξεις, το γαλλικό λιμπρέτο της οποίας συνέταξε ο Eugène Scribe, μακροχρόνιος συνεργάτης του συνθέτη. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο είχε αναλάβει ο διάσημος της εποχής εκείνης γάλλος τενόρος, Gustave-Hippolyte Roger.
Η όπερα είχε θριαμβευτικότατη επιτυχία και θαυμάστηκε για τη δραματική της ένταση. Η μελωδική γραμμή του Ωμπέρ ανάλαφρη και οι αρμονίες του όλο λεπτότητα, ευγένεια και γοητεία, ενώ η μακροσκελέστατη ουβερτούρα (466 μέτρα) που ακούγεται με εμφανείς τις επιδράσεις από τον Μέγιερμπερ, φέρει το συναισθηματικό βάρος ξεδιπλώνοντας το συμβολικό μήνυμα της ιστορίας.
Μην ξεχνάμε πως ο Ωμπέρ για τα έργα του είχε κερδίσει το σεβασμό των Ροσίνι και Βάγκνερ, όπως επίσης είχε τιμηθεί επανειλημμένως από το γαλλικό κράτος για την συμβολή του στην τέχνη της μουσικής.
Daniel Auber: "L'enfant prodigue, S. 41: Overture":
Arthur Sullivan
ΙΙ. Το ορατόριο του Arthur Sullivan: "The Prodigal Son" γράφτηκε με την επιρροή των ορατορίων του Μέντελσον να είναι ισχυρή.
Ο Σάλιβαν, που συνέθεσε τη μουσική μέσα σε τρεις εβδομάδες, παραλλάσσει ελαφρώς την ιστορία παραλείποντας το επεισόδιο στο οποίο ο πρεσβύτερος γιος αμφισβητεί το έλεος που προσφέρεται στον άσωτο αδερφό του.
Αντ 'αυτού, εστιάζει στη δραματική συμφιλίωση πατέρα-γιου.
Αντιμετωπίζει τον άσωτο όχι ως φύση που ρέπει προς την διαφθορά και την ακολασία (άποψη πολλών σχολιαστών, που ξεχνούν την ανθρώπινη φύση και τις νεανικές παρορμήσεις), αλλά ως ανήσυχο νέο, που βαριεστημένος από τη μονοτονία του σπιτιού, ανυπομονεί να ανακαλύψει τον κόσμο. Ορατόριο με θαυμαστή ενορχήστρωση!
Θα ακούσουμε το τελικό χορωδιακό : "Εσύ Κύριε, είσαι ο Πατέρας όλων μας!"
Από τους διασημότερους ζωγράφους του μπαρόκ ήταν ο Τζιοβάννι Φρανσέσκο Μπαρμπιέρι, γνωστός ως Γκουερτσίνο. Η "Επιστροφή του Ασώτου", που βλέπουμε παραπάνω, είναι έργο της πρώιμου περιόδου του, που ανατέθηκε στο ζωγράφο από τον καρδινάλιο Giacomo Serra.
Ο καλλιτέχνης ήδη εξοικειωμένος με τις κύριες τάσεις του πρώιμου ιταλικού μπαρόκ, προσεγγίζει την τεχνική του κιαροσκούρο του Καραβάτζιο ενισχύοντας το δραματικό στοιχείο και τον αποκρυφιστικό χαρακτήρα της πίστης. Ο Γκουερτσίνο δεν επιλέγει να απεικονίσει την επιστροφή του άσωτου γιου ως σκηνή αναγνώρισης ή χαράς, αλλά αντ 'αυτού το γαλήνιο μοτίβο μετά τη μετάνοια και τη συγχώρεση, που ο άσωτος βγάζει τα κουρελιασμένα ρούχα για να φορέσει καθαρά και σιδερωμένα που του δίνει ο νεαρός άνδρας μαζί με καινούργια παπούτσια, ενώ ο γέροντας πατέρας τον έχει αγκαλιάσει από την πλάτη.
Oι πίνακες του Γκουερτσίνο διακρίνονται για τις ζωντανές απεικονίσεις και την φωτεινότητά τους. Έτσι και δω χρησιμοποιώντας τη φωτοσκίαση χωρίζει στα δυο το ζωγραφικό επίπεδο με τις σκούρες αποχρώσεις περιμετρικά και το φως να πέφτει στα απλωμένα χέρια και το πρόσωπο του πατέρα. Μοιάζει να είναι εκείνος που κυριαρχεί τελικά, η μορφή του αγαθού πατέρα, του καλού και σπλαχνικού, ενισχύοντας έτσι την αφήγηση και τους συμβολισμούς με έναν πιο ασυνήθιστο τρόπο.
Παλαιότερο άρθρο για έργα-εμπνεύσεις από την Παραβολή του Ασώτου μπορείτε να διαβάσετε εδώ.
Έπιανε να σουρουπώνει… Το ημίφως της δύσης εκτός από μαγεία πρόσθετε κι ένα μυστήριο στην πόλη εκείνη του Βορρά με τα μεσαιωνικά κτίρια, το επιβλητικό κάστρο που δεσπόζει πάνω της, να αιωρείται σχεδόν, περήφανα τοποθετημένο στο ύψωμα, και να αιχμαλωτίζει τις καρδιές των επισκεπτών. Κι έπειτα, το "Βασιλικό Μίλι", ένας περίφημος πλακόστρωτος δρόμος, που ενώνει το κάστρο με το παλάτι Χολυρόουντ, να οδηγεί τα βήματα κάθε μουσικόφιλου εκεί που κάποιο δειλινό του 1829 είχαν φέρει τα δικά του βήματα τον Μέντελσον…
"Στο βαθύ λυκόφως πήγαμε σήμερα στο παλάτι …
Εκεί που η Βασίλισσα Μαίρη έζησε κάποτε…έζησε κι ερωτεύθηκε…
Κισσοί και γρασίδι σ’ένα ιερό, μουχλιασμένο φιλί με την Άγια τράπεζα, τη ρημαγμένη, τη θρυμματισμένη απ’την αγριότητα του χρόνου και της παραμέλησης… Ο τόπος που η Μαίρη στέφθηκε βασίλισσα της Σκωτίας, κάποτε, μέσα στη μοναξιά και την ερήμωση…
Tο Βασιλικό παρεκκλήσι, όπως και τότε, άσκεπο, πλήρως ερειπωμένο... Μονάχα οι φεγγαραχτίδες έμπαιναν ανενόχλητες από την ανύπαρκτη στέγη να κρατήσουν συντροφιά στις πέτρες που αντιστέκονται στο χρόνο με το φως τους να προσπαθεί να ισορροπήσει το σκοτάδι της Ιστορίας, τη ζωή με το θάνατο, τη γέννηση με τη φθορά.
Πρώτη φορά ένοιωθα "γαλήνη να κυριεύει!"...να περιγράφει το αλάφιασμα της ψυχής από θαυμασμό και δέος...Αν αφηνόμουν θα ράγιζα... Της μούχλας τα χρώματα, βαθυπράσινα, γραπωμένα σε μια στοίβα πεθαμένες πέτρες, που περιμένουν να τις ξυπνήσει, χωρίς αποτέλεσμα, όποτε βγαίνει ο άσπρος ήλιος...
Μια μελωδία τρυπούσε τη φαντασία του…μια υπόμνηση ότι η τέχνη ταλαντεύεται ανάμεσα στο αιώνιο και στο εφήμερο. Ακροβατεί ανάμεσα στο αναλλοίωτο και στο μεταβαλλόμενο. Οι φεγγαραχτίδες, επισκέπτες εξ ουρανού σε ώρα μυροφόρα, είχαν φέρει τη μουσική ιδέα…
Ο Μέντελσον την εποχή σύνθεσης της Σκωτικής Συμφωνίας
Ο γεννημένος σαν σήμερα 3 Φεβρουαρίου του 1809, Φέλιξ Μέντελσον ταξίδεψε στο Εδιμβούργο το 1829…Το Σκωτικό τοπίο γοήτευσε μια ρομαντική ιδιοσυγκρασία όπως του Μέντελσον. Συναντήθηκε με τον σερ Ουόλτερ Σκοτ, που ήδη θεωρείτο πατέρας του ρομαντισμού. Όταν βρέθηκε στα ερείπια του παρεκκλησιού στο Παλάτι Χολυρόουντ, κατά δήλωση του ίδιου εμπνεύστηκε τα πρώτα μέτρα της Σκωτικής Συμφωνίας του…
"Everything around is broken and moldering and the bright sky shines in.
I believe I have found today in that old chapel the beginning of my Scottish symphony",
γράφει ο ίδιος σε επιστολή στην αδερφή του…
H ερήμωση κι η εγκατάλειψη αντικατοπτρίζονται στην αργή εισαγωγή του πρώτου μέρους...
Βαρύ κείνο το δειλινό στο Εδιμβούργο, που μόνη έφτασα στις σκοτεινές κάμαρες ενός παλατιού με ανύπαρκτη στέγη, με τη μελωδία της Σκωτικής Συμφωνίας, που ηχούσε στ'αυτιά μου, παράθυρο στον ουρανό ως μόνη παρηγορία…
"Αποψη του Εδιμβούργου", σκίτσο του Φ.Μέντελσον (tapatalk)
Η Σκωτική Συμφωνία θεωρείται συμφωνικό αριστούργημα του Μέντελσον, πρωτοποριακό από άποψη της μορφής, της λαμπρής ενορχήστρωσης και του μελωδικού πλούτου.
Μια σύνθεση που το ξετύλιγμά της ανακαλεί εικόνες από τη Σκωτία του παρελθόντος με υπαινιγμούς της πολυτάραχης ιστορίας της, διάφορα δημώδη ιδιώματα και τον διαρκώς άστατο καιρό της.
Το αρχικό Andante con moto-Allegro un poco agitato, σκοτεινό και θυελλώδες, αναδεικνύει τη συγκινητική μελαγχολική διάθεση των εικόνων που υπονοεί.
Με περισσή χάρη και εκρηκτική ρυθμική ενέργεια ακολουθεί το ζωηρό Vivace non troppo, που μελωδικά και ρυθμικά κινείται στο ύφος της λαϊκής μουσικής της Σκωτίας. όλο κέφι και χάρη, το δεύτερο κίνημα αντικατοπτρίζει Σκωτσέζικα ηχοχρώματα -πιθανώς γκάιντα- αν και ο Μέντελσον παραπονιόταν ότι η σκωτσέζικη λαϊκή μουσική του προκαλούσε ..."πονόδοντο".
Το μυστηριακό αργό τρίτο μέρος, Adagio παρουσιάζει εξαιρετικό δομικό και αρμονικό ενδιαφέρον με το σχεδιασμό στα τοξοτά, ιδίως στις βιόλες και τα τσέλα, προσδίδοντας απρόσμενο λυρισμό και μελαγχολικό τόνο.
Στο φινάλε με το Allegro vivacissimo-Allegro maestoso assai, επανέρχεται στο προσκήνιο η ιδιοφυής φρεσκάδα και εξαίρετη κομψότητα της Μεντελσονικής μουσικής και ενορχήστρωσης.
Mendelssohn:"Symphony No. 3, Scottish"
Andante con moto- Allegro un poco agitato, διευθύνει ο Franz Konwitschny
Mια υπέροχα διάφανη προσέγγιση του γερμανού μάστορα του πόντιουμ, που δυστυχώς σπάνια ακούμε σήμερα, μιας και ξεχάστηκε γρήγορα, κυριευμένος από το πάθος του αλκοολισμού...
Αν ζούσε, σήμερα θα έκλεινε τα 96. Έτσι, υποδέχομαι το νέο μήνα με Ρενάτα Τεμπάλντι και προτείνω να την ακούσουμε σε μια άρια από τη "Μανόν Λεσκό" του Πουτσίνι, μια όπερα που τη "στιγμάτισε" η 1η Φλεβάρη , καθώς σαν σήμερα το 1893 έκανε πρεμιέρα στο Τορίνο.
Η Τεμπάλντι, υπήρξε μια σπίντο λεντζέρα σοπράνο ασύλληπτων ικανοτήτων! Ο μεγάλος Τοσκανίνι, όταν αναφερόταν σ'αυτήν συνήθιζε να τη χαρακτηρίζει "Voce D'Angelo - ΦΩΝΗ ΑΓΓΕΛΟΥ". Θαυμάστηκε για το ηχόχρωμα, τον απίστευτο όγκο, τους πλούσιους αρμονικούς, την άριστη άρθρωση και τεχνική της!
Παρόλους τους δισταγμούς των συνεργατών του για τη σύνθεση της όπερας, μιας και με το ίδιο θεμα είχαν προηγηθεί ο Μασνέ και ο Ωμπέρ, ο Πουτσίνι πίστευε στη Μανόν του κι επομένως-όπως έλεγε- θα κέρδιζε τις καρδιές του κοινού, κάτι που επαληθεύτηκε... Εξάλλου, παρομοιάζοντας την Μανόν με την Όπερα, χαριτολογώντας έλεγε πως "μια γυναίκα σαν αυτή μπορεί να έχει περισσότερους από έναν, εραστές..." Με έντονα τα βεριστικά στοιχεία, η όπερα εστιάζει στη σύγκρουση ανάμεσα στην αρετή και την αμαρτία.
Renata Tebaldi and Manuel Ausensi in Puccini's 'Manon Lescaut', 1959 Photo by A. Ras Rigau pinterest
Θ'ακούσουμε την άρια "Sola, perduta, abbandonata" από την τελική πράξη... "Μόνη, χαμένη, σε έρημη γη εγκαταλελειμμένη ...!"
Η Τεμπάλντι με την έντονη δραματικότητα στη φωνή της πείθει για την εσωτερική κενότητα και τη συναισθηματική μοναξιά που βιώνει η ηρωίδα, Μανόν... Mια γυναίκα κυριευμένη από τα πάθη της κι εντέλει απελπισμένη...Εξαντλημένη, αναλογίζεται το παρελθόν της, τη ζωή της που κινούνταν στα άκρα και καταριέται τη μοίρα και τη θανατηφόρα ομορφιά της... Οι μουσικές φράσεις εκφέρονται με απερίγραπτη οδύνη και τραγικότητα. Εντυπωσιάζει ο λεπτεπίλεπτος τρόπος έκφρασης στην έναρξη της άριας, για να δηλωθεί η ασθενική φύση της ηρωίδας.
Hχεί βελούδινη, μα θρυμματισμένη...Ακριβής τοποθέτηση, εύθραστη εκφραστικά....Στρατευμένη με την ορχήστρα, η ένταση της φωνής αυξάνεται με στόχο μια εκπληκτική κορύφωση, λίγο πριν καταρρεύσει στην αγκαλιά του αγαπημένου της ντε Γκριέ...
Εναλλαγή μεταπτώσεων άκρως επικίνδυνη, αλήθεια, όμως η Τεμπάλντι καταφέρνει να ισορροπήσει στις απότομες μετατοπίσεις, με εσωτερική δύναμη και αυτογνωσία, που τής δίνουν αυτοπεποίθηση να ανταπεξέλθει στις προσδοκίες του μεγάλου δραματουργού, Πουτσίνι!
Mπήκε στη μουσική σε μια περίοδο μεταβατική, που κυριαρχούσε ο δωδεκαφθογγισμός του Σαίνμπεργκ. Όμως οι συνθέτες ένιωθαν να βρίσκονται σε αδιέξοδο, και μεγάλο ποσοστό ακροατών μισούσε το είδος αυτό... Ο γεννημένος σαν σήμερα 31 Γενάρη 1937, Φίλιπ Γκλας προσπαθεί να βρει νέο δρόμο, με κατανοητές αρμονίες στον ακροατή, αλλά συγχρόνως να ανοίγει νέες προοπτικές... Θέλει η μουσική του να διεγείρει τις νευρωνικές απολήξεις του ακροατή, ώστε να τον οδηγεί σε ένα υπερβατικό επίπεδο εκτίμησης της μουσικής... Για έμπνευση στρέφεται σε διάφορες πηγές...μαθηματικοφιλοσοφικές θεωρίες που γνώρισε με τις σπουδές του στις θετικές επιστήμες, ινδικούς ρυθμούς, ηλεκτρονικά πειράματα α λα Κέητζ, μέχρι ροκ. Τελικά, καταλήγει στο κίνημα του μινιμαλισμού, του οποίου θεωρείται ιδρυτής, αν και ο ίδιος λόγω των κλασικών μουσικών σπουδών του, επιθυμεί να τον αποκαλούν κλασικιστή.
Λατρεύω τον Γκλας και ό,τι συμβολίζει η κάθε μουσική φράση του! Πολλοί, όμως μουσικόφιλοι δηλώνουν να μην κατανοούν τη μουσική του, να τη θεωρούν μάζα κακοφωνιών, ανυπόφορη, καταστροφική για τ'αυτιά, άλλοι απλά αδιαφορούν στο άκουσμά της κι άλλοι να εκφράζουν φρίκη για την αποχαυνωτική επαναληπτικότητα της μίνιμαλ...
Όμως σήμερα, σάς έχω μια έκπληξη ευχάριστη! Ενα έργο του, που για μένα αποτελεί λυρικό δείγμα των δημιουργιών του.
Πρόκειται για το "Κονσέρτο για κουαρτέτο σαξοφώνων και Ορχήστρα", που συνέθεσε το 1995 κατόπιν παραγγελίας για το γερμανικό Κουαρτέτο Σαξοφώνων "Rascher". Από τα 4 μέρη του προτείνω να ακούσουμε τα δύο πρώτα.
Το 1ο μέρος ξεκινά με απαλή, ρέουσα μελωδία και ρυθμό χαλαρού λικνίσματος. Αποδιοργανώνει αισθήσεις η εμφάνιση του κομψού, ευγενικού μοτίβου των σαξοφώνων(1:01), που "βηματίζουν" πάνω στο ανάλαφρο μουσικό χαλί, που΄χει στρωθεί λίγο νωρίτερα με πρόθυμες δοξαριές από τα τσέλα, τις βιόλες, τα βιολιά αλλά και τα ξύλινα πνευστά(0:28)... Προς στιγμήν οι μεταλλικές ηχητικές νύξεις από το τρίγωνο και η ρυθμική έμφαση του ταμπουρίνου και του ντεφιού, αλλάζουν το ύφος(2:30)...Όμποε και κλαρινέτα εκθέτουν το πλάγιο θέμα σε μιαν εξόχως λυρική μελωδική γραμμή(4:54)...Οι μουσικές φράσεις μετασχηματίζονται σε μια θελκτική, έμμονη συν-ωδία... Η επανεμφάνιση στα σαξόφωνα της ρεμβαστικής μελωδίας, σαν διακριτικές πινελιές, ανακουφίζει γλυκά(5:46)...Εισέρχονται σταδιακά, συνομιλούν ερωτικά σε ζεύγη, ενώ το πίκολο φλάουτο νωρίτερα μοιάζει να ανακάλεσε μια νοσταλγική θύμηση... Ξαφνικά το μοτίβο μένει μετέωρο(6:06)...Η απορία δεν προλαβαίνει να εκφραστεί γιατί ένας αργός εμβατηριακός ρυθμός από το ταμπούρο και το τρίγωνο αρχίζει(6:09)... Πριν ο ήχος απομακρυνθεί ήσυχα, ένας ψίθυρος των σαξοφώνων(6:31) με την ταυτόχρονη ηχητική υπόκλισή τους, συνεπαίρνει... Ο κοφτός, στατικός ισοκράτης των τσέλων προειδοποιεί για φινάλε... Δυο χτυπήματα απ'το ιδιόφωνα κουδουνάκια κλείνει την αυλαία...
Philip Glass: Concerto for saxophone quartet and orchestra Mvmt. 1:
Ακολουθεί το 2ο μέρος, μια φρενιτιώδης σκερτσόζικη μελωδία, που εκπλήσσει κι ενθουσιάζει με τον ρυθμό της των 7/8... Ρυθμός βαλκάνιος, που όμως εδώ οι τζαζ αποχρώσεις-μελωδικές και αρμονικές- τού προσδίδουν κάτι από Μπερνστάιν και "West side story", στα σθεναρά σφυροκοπήματα που διακρίνει, χωρίς προσπάθεια, το αυτί μας. Τα θέματα εναλλάσσονται έξυπνα, θορυβωδώς μεν, χωρίς στόμφο δε, προβάλλοντας εμφατικά το χαρακτήρα της μελωδικής ιδέας που έχει κάτι από νεανική, φανφαρόζικη "αναίδεια", κάτι από ξεγνοιασιά, δίχως το ύφος να γίνεται υπερβολικό και πομπώδες... Ζωντάνια, χορευτική διάθεση, ενέργεια και διονυσιακό κέφι είναι η αίσθηση, που αφήνουν στον ακροατή οι εναλλασσόμενες, θεματικές ιδέες.
Philip Glass: Concerto for saxophone quartet and orchestra Mvmt. 2:
Ο γεννημένος σαν σήμερα 30 Γενάρη 1697, Γιόχαν Γιοακίμ Κβαντς υπήρξε μεγάλος φλαουτίστας, μουσικοπαιδαγωγός, συγγραφέας και συνθέτης στην εποχή του, με την επίδραση από τον Βιβάλντι και γενικά την ιταλική σχολή εμφανέστατη και στις συνθέσεις και στις εκτελέσεις του.
Η φήμη του ήταν τόση, που ο Φρειδερίκος ο Μέγας τον προσέλαβε ως δάσκαλό του στο Πότσδαμ. Μάλιστα η εκτίμησή του προς αυτόν φαίνεται από το ότι τού είχε επιτρέψει, (και μόνο σε αυτόν) να σχολιάζει, να κάνει παρατηρήσεις, να διορθώνει, ακόμα και να κατακρίνει τις συνθέσεις και τις εκτελέσεις του.
Κουτσομπόληδες του παλατιού έλεγαν πως σε κάθε εκτέλεσή του, που παρακολουθούσε ο Κβαντς, κρύος ιδρώτας περιέλουζε το μονάρχη Φρειδερίκο, τρέμοντας υπερβολικά την κρίση το δασκάλου του…
Κυκλοφορεί και το σχετικό αστείο, όπως αναφέρεται από τον Thomas Campbell στο βιβλίο του «Ο Φρειδερίκος και η εποχή του». Πριν το μεταφέρω με το δικό μου τρόπο, να πω πως από περιγραφές γνωρίζουμε πως ο διάσημος φλαουτίστας δάσκαλος ήταν υπερόπτης, και σωματικά υπερβολικά ψηλός, με ευρείς ώμους και γιγαντιαία άκρα …
ΤΟ ΑΣΤΕΙΟ:
"Ο Κβαντς, έτσι όπως είναι ψηλός, σοβαρός και αυστηρός στην όψη, μοιάζει τύραννος για το βασιλιά…Όμως, ο Θεός αγαπά τον κλέφτη, λένε, αλλά και το νοικοκύρη ...κι έτσι για καλή τύχη του Φρειδερίκου , υπάρχει και η Κυρία Κβαντς, τύραννος του δασκάλου, κι αυτός πραγματικός σκλάβος της!", σκεφτόταν ο Καρλ Φιλιπ Μπαχ (γιος του Σεμπάστιαν), που μαζί με τον Κβαντς ήταν στην υπηρεσία του Φρειδερίκου στο Πότσδαμ….
Ετσι, κάποιο βράδυ σε μια από τις συγκεντρώσεις των μουσικών στο Σαν Σουσί, ο Καρλ Φίλιπ έθεσε στους συναδέλφους και το βασιλιά το ερώτημα:
"Ποιο είναι το πιο ισχυρό ζώο στα Πρωσικά εδάφη;" … Καθώς κανείς δεν μπορούσε να δώσει απάντηση, ο Μπαχ είπε: "Το σκυλάκι της Μαντάμ Κβαντς!!!", τείνοντας το χέρι και δείχνοντας τον τρανό εκπαιδευτή! "Αυτός φοβάται τη γυναίκα του, όπως ο βασιλιάς μας φοβάται τον Κβαντς!"….
Ο Φρειδερίκος, λέγεται πως γέλασε με την καρδιά του…
Καθώς φαίνεται ο αγαπητός φλαουτίστας είχε το ευαίσθητο σημείο του. Τη γυναίκα του, Άννα Καρολίνα. Ως "Κουταλιανός της Μουσικής", καθηλωνόταν από το δυναμισμό και την ισχυρή της προσωπικότητα, κόρη στρατιωτικού ούσα...
ΤΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ:
Στον διάσημο πίνακα του Άντολφ Μένζελ: "Κονσέρτο στο Σαν Σουσί", ανάμεσα στους Κ. Φ. Ε. Μπαχ, που παίζει τσέμπαλο, τον Φραντς Μπέντα δεξιά όρθιο με το βιολί, και τους λοιπούς αριστοκράτες ακροατές(όλοι χαμογελαστοί απολαμβάνουν τη μαγεία της μουσικής) απεικονίζεται τέρμα δεξιά και ο Γιόχαν Γιόακιμ Κβαντς, με σκυμμένο το κεφάλι, σοβαρός, αγέλαστος και συνοφρυωμένος να παρακολουθεί εξ αποστάσεως το μαθητή του Φρειδερίκο το Μέγα, που παίζει φλάουτο.
Τιμητικά, να θυμίσουμε πως ο Κβαντς έπαιζε άρτια βιολί, όμποε και φλάουτο. Υπήρξε κατασκευαστής φλάουτων, που με τους σχεδιασμούς και τις επεμβάσεις του βελτίωσε τις επιδόσεις και δυνατότητες του οργάνου. Το "Δοκίμιό" του για την τεχνική ερμηνείας του φλάουτου, είναι σπουδαίο σύγγραμμα στη φιλολογία του οργάνου. Στις αρχές της δεκαετίας του 1740 εισήλθε στην υπηρεσία του Μεγάλου Φρειδερίκου της Πρωσίας όπου έμεινε για το υπόλοιπο της ζωής του. Κατά τη διάρκεια της μακράς θητείας του με τον βασιλιά, κατασκεύασε γι'αυτόν 18 φλάουτα και παρήγαγε εκατοντάδες έργα για το φλάουτο με πιο γνωστό το "Concerto σε ΣΟΛ μείζονα", το επονομαζόμενο: "Potsdam".
ΤΟ ΚΟΝΣΕΡΤΟ ΣΕ ΜΙ ΕΛ.
Επειδή όμως μετά από συζητήσεις με πολλούς φίλους φλαουτίστες που ισχυρίζονται πως "τα πιο όμορφα κοντσέρτα φλάουτου είναι σε μι μινόρε"...(και νομίζω ότι είναι αλήθεια αν φέρουμε στο μυαλό μας τα αντίστοιχα έργα των Τέλεμαν, Μερκαντάντε, Μπέντα κλπ), επιλέγω να ακούσουμε σήμερα το "ΚΟΝΣΕΡΤΟ σε μι ελ, για φλάουτο, έγχορδα και κοντίνουο" του Κβαντς, ένα κόσμημα της ύστερης μπαρόκ μουσικής, ένα χαρακτηρισμένο "μουσικό διαμάντι παλαιάς και τέλειας κοπής". Ο Κβαντς το συνέθεσε γύρω στο 1730, όταν ήταν μέλος της Ορχήστρας της Δρέσδης και το ακούμε με το περίφημο Ensemble Sans-Souci του Βερολίνου, ενώ φλάουτο-τραβέρσο εκτελεί ο ιδρυτής του συνόλου, Christoph Huntgeburth.
Johann Joachim Quantz: "Concerto for Flute, Strings and B.C. in E minor:
I. Allegro ma non tanto, II. Affettuoso, III. Vivace
Περίπατος στον πεζόδρομο Καμεργκέρσκι της Μόσχας... Ένας δρόμος με πολλά γουστόζικα καφέ στο κέντρο της ρωσικής πρωτεύουσας και διόροφα κτίσματα, κάπως αυστηρά, που όμως ανασύρουν ευγένεια και λεπτή αισθητική. Μια elegant style εκλεπτυσμένη λιτότητα.
Λίγο πριν την κεντρική λεωφόρο ένα κτίριο με πολύμετρη πρόσοψη διεκδικεί την προσοχή μας λόγω ημέρας... Τα παράθυρα με το πορφυρό κάσωμα στοιχισμένα πειθαρχικά, κι επίσης στοιχισμένα αχνοφέγγουν τον σοβά του τα κρεμαστά, λιτά φαναράκια.
Είναι το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας, που έχει το όνομα του γεννημένου σαν σήμερα 29 Γενάρη του 1860 μεγάλου δραματουργού:
«Άντον Τσέχωφ».
Το Θέατρο άνοιξε τις πύλες του το 1898 με έργα Σαίξπηρ, Τολστόι, χωρίς όμως ιδιαίτερη επιτυχία...
Στο τέλος της πρώτης χρονιάς λειτουργίας του ανέβηκε ο «Γλάρος» του Τσέχωφ με πρωταγωνίστρια την σύζυγο του συγγραφέα Όλγα Κνίπερ, που γνώρισε θριαμβευτική υποδοχή! Από τότε, το έμβλημα του Θεάτρου έγινε ένας γλάρος, που ανάγλυφα φτερουγίζει μόνιμα στην πρόσοψη του κτιρίου και λίγο κάτω από την κεραμοσκεπή του.
« Είμαι γλάρος… Όχι, άλλο ήθελα να πω… Είμαι ηθοποιός…είμαι καλλιτέχνις…»,
θα γράψει ο Τσέχωφ…
Οι πόρτες εισόδου του Μοσχοβίτικου Θεάτρου Τέχνης, δυο...
Πάνω από τη μία τραβά την προσοχή ένα ιδιαίτερο γλυπτό. Απ΄την πέτρινη ανάγλυφη μάζα ξεχωρίζεις ένα ανθρώπινο κεφάλι, που αγωνίζεται να ξεφύγει από την ορμή ενός τεράστιου κύματος που τον κυνηγά… «Ο κολυμβητής και το κύμα», όπως τιτλοφορείται το ιδιαίτερο γλυπτό της πρόσοψης του Θεάτρου Τέχνης είναι έργο της Άννας Γκολούμπκινα, εμπνευσμένο από τον Τσεχωφικό Γλάρο.
Ένα μνημειώδες ανάγλυφο γλυπτό φιλοτεχνημένο το 1900 περίπου, που εκφράζει με τόλμη τη διάθεση της εποχής απέναντι στην Τέχνη…τις καινοτόμες, πρωτοποριακές ιδέες για το Θέατρο και τον απελευθερωμένο καλλιτέχνη, που πασχίζει να πείσει και να καθιερωθεί. Η καλλιτέχνις δίνει έμφαση στην εκφραστικότητα του κολυμβητή και απεικονίζει σμιλεύοντας το υλικό της την αδυσώπητη μάχη του με τις δυνάμεις της φύσης και της ψυχής του.
«Είσαι νοτιάς κι εγώ πουλί χαμένο
εκεί που θέλεις με πηγαίνεις, με πετάς.
Είσαι βοριάς παγώνεις τα φτερά μου
κι ύστερα μ' ένα φιλί ψηλά με πας…»,
θα γράψει η Αρλέτα και θα μελοποιήσει η Καραΐνδρου για τις ανάγκες του «Γλάρου», που θα ανέβει από το Εθνικό Θέατρο το 1988.
Ανάγκη να βρίσκονται οι ψυχές, ν’ανταμώνουν κάτω από τις ίδιες αγάπες που τους δίνουν ώθηση για πέταγμα…Πατήματα σε βελούδινες νότες με μοναδικό κριτήριο το συναίσθημα ανοίγουν φτερά και αιωρούνται στο ελαφρύ ανεμάκι της Τέχνης… Αρκούν τα φτερά του γλάρου για να φτάσουν ως τον ουρανό όσα κοιμούνται στην ψυχή μας μέσα;…
Αχ, Τέχνη μου, μάγισσα εσύ κι εγώ ακόλουθός σου..Χωρίς εσένα δεν ξέρω να ζω...
«Είμαι ένας γλάρος. Όχι, δεν είν’ αυτό… Θυμάσαι που σκότωσες κάποτε ένα γλάρο;
Ένας άνθρωπος πέρασε κατά τύχη, τον είδε, και μη έχοντας τίποτα άλλο να κάνει τον κατάστρεψε…»,
θα γράψει ο Τσέχωφ…
Ο Τρέπλεφ σκότωσε το πουλί, φίλοι μου, όπως θα γνωρίζετε...Ο Τριγκόριν σκοτώνει την ψυχή της Νίνα... Δυνατή όμως παραμένει η αγάπη, όπως και η αφοσίωση στην Τέχνη... Σαφείς οι αναφορές...με τους υπαινιγμούς του Τσέχωφ να μη σ' αφήνουν να περιοριστείς στο φαίνεσθαι. Το ίδιο πετυχαίνει, πέρα από την θεατρική ερμηνεία της Μποφίλιου, κι ο λεκτικός συμβολισμός του Γερ. Ευαγγελάτου:
«...ήταν τα μάτια της υγρά σαν το νερό στη λίμνη
και μέσα τους επέπλεαν λευκά πουλιά νεκρά,
αυτά που ήταν να γίνει
Γιατί μπορεί το θέατρο να γίνει και ζωή
μπορεί να είναι και ζωή...»
«…πάντα γελούσε με τα όνειρά μου, ώσπου έπαψα κι εγώ να πιστεύω, έχασα το θάρρος μου…
[…]
…έπαιζα κουτά...Δεν ήξερα τι να κάνω τα χέρια μου, δεν ήξερα να σταθώ στη σκηνή,
δεν μπορούσα να κανονίσω τη φωνή μου…
[…] Τώρα πια δεν είμ’ έτσι. Τώρα παίζω με πάθος, μ’ ενθουσιασμό, μεθώ πάνω στη σκηνή,
νιώθω πως η ψυχή μου γίνεται κάθε μέρα πιο δυνατή!
Τώρα ξέρω πως κείνο που αξίζει δεν είναι η φήμη, δεν είναι η δόξα, μήτε εκείνα που ονειρευόμαστε, αλλά το να μάθεις πώς να κάνεις υπομονή…
Να μάθεις να σηκώνεις το σταυρό σου και να ’χεις πίστη...
Κι όταν σκέφτομαι την τέχνη μου, την αποστολή μου, δε φοβάμαι τη ζωή...»
Αλήθεια, πόσες φορές αυτό το πέταγμα του γλάρου μας γλυτώνει από την τρέλα των καιρών μας…Παντιέρα ας γίνει το πέταγμά του, με ελεύθερη την καρδιά και το νου να φτερουγίζουν μ' αφοσίωση γύρω από κάθε τι που αγαπάμε και μάς εκφράζει! Κι αν ξεροβόρια κι αστραπές κάποιες στιγμές εναντιώνονται στο πέταγμά μας, μην ξεχνάμε πως «έχει τιμή το πέταγμα με κόντρα τον καιρό…»
Την παράσταση "Γλάρος" του Τσέχωφ μπορείτε να δείτε εδώ.
Unknown25 June 2019 at 08:10 Όταν ήμουν νέος πήγα να δω το έργο με την μέλλουσα σύζυγό μου που ήταν πιό κουλτουριάρα από μένα. Έπαιζε η Κάτια Δανδουλάκη, δεν είχαμε διαβάσει για την υπόθεση και καθώς δεν είμασταν τότε λάτρεις του θεάτρου, βαρεθήκαμε αφάνταστα και φύγαμε στη μέση του έργου, από το οποίο βέβαια δεν θυμόμαστε τίποτα απολύτως, παρά κάτι διακοπές στην πλοκή του έργου που πάγωναν τα πάντα στο άκουσμα της κραυγής του γλάρου λες και το έκαναν επίτηδες για να ξυπνάνε τους άσχετους θεατές σαν κι εμένα. Τώρα που διάβασα τα λίγα λόγια σου με κεντρικές την περιέργεια να διαβάσω το έργο και συνάμα να πάω στην επόμενη παράσταση. Με έκανες να μετανιώσω για κάτι που έκανα 40 χρόνια πριν. Ευχαριστώ ReplyDelete
