Σιμπέλιους: στην παρτιτούρα του η Ηχώ και το μιμητικό της παιχνίδι...

 

"Ο Δάφνις διηγείται στη Χλόη την ιστορία της Ηχούς και του Πάνα", Francois Boucher

"Echo", Alexandre Cabanel 

"Νύμφες, αγάπη μου, είναι πολλές: Μελικές, Δρυάδες και Έλειες· όλες όμορφες, όλες τραγουδίστρες· και μια απ' αυτές εγέννησε κόρη την Ηχώ.

Θνητή, επειδή ήταν από πατέρα θνητό· όμορφη, επειδή ήταν από μητέρα όμορφη.

Την αναθρέφουνε λοιπόν οι Νύμφες και τη μαθαίνουν οι Μούσες να παίζει το σουραύλι και να λέει με τη λύρα και την κιθάρα κάθε τραγούδι, ως που άμα ήτανε στον ανθό της παρθενιάς της, εχόρευε μαζί με τις Νύμφες, ετραγουδούσε μαζί με τις Μούσες· τους αρσενικούς όμως τους απόφευγε όλους και ανθρώπους και θεούς.

Ο Πάνας θυμώνει με την κόρη, γιατί της εζήλεψε το τραγούδι και δεν απόλαψε την ομορφιά της. Και κάνει τρελούς τους βοσκούς και τους γιδάρηδες.

Κ' εκείνοι σαν σκυλιά ή σαν λύκοι την κατακομματιάζουν και σκορπούνε στη γης τα κομμάτια της, που ακόμα τραγουδούσαν.

Κ' η γης για χατήρι των Νυμφών έκρυψεν όλα τα κομμάτια κ' εφύλαξε τη μουσική και με τη θέληση των Μουσώνε βγάνει φωνή και τα μιμιέται όλα..."

(Δάφνις και Χλόη", Λόγγος, Βιβ.3ο)

Ο Λέσβιος αρχαίος συγγραφέας του 3ου αι μ. Χ, Λόγγος στο βουκολικό του μυθιστόρημα "Δάφνις και Χλόη" μεταφέρει το μύθο της Ηχούς.
Η όμορφη κοπέλα με τη μελίρρυτη φωνή απέρριψε -αδιαφορώντας για τη θεϊκή του καταγωγή- τον έρωτα του Πάνα, θεού των βοσκών και των κοπαδιών. 
Έτσι εκείνος ξεσήκωσε τους βοσκούς, οι οποίοι επιτέθηκαν και διαμέλησαν την Ηχώ μέχρι που το μόνο που έμεινε ήταν ο ήχος της γλυκιάς φωνής της μέσα στο δάσος.
Η Γαία "δέχτηκε"  τα μέλη της, όμως επέτρεψε να διατηρηθεί η δύναμη του τραγουδιού της. 

Αυτός ο αρχέγονος μύθος της φωνής που χάνεται αλλά συνεχίζει να υπάρχει, μεταμορφώνεται σε μουσική από τον Ζαν Σιμπέλιους, τον εθνικό συνθέτη της Φινλανδίας και έναν από τους σπουδαιότερους δημιουργούς του ύστερου ρομαντισμού. Ο Σιμπέλιους είχε βαθιά αγάπη για τη μυθολογία, τη φινλανδική, την ελληνική, κάθε παράδοση όπου άνθρωποι και πνεύματα της φύσης συνυπάρχουν. Στους μύθους έβρισκε μια ηχητική καταγωγή, μια αρχική πηγή απ’ όπου γεννιέται η μουσική του: αυστηρή, αλλά γεμάτη εσωτερική ζωή· φωτεινή, αλλά ριζωμένη στο μυστήριο.

Το 1906, προκειμένου να συγκεντρωθούν χρήματα για την κατασκευή του νέου Music Hall στο Ελσίνκι, ο Σιμπέλιους, ανεπιτήδευτος αλλά βαθιά παθιασμένος υπερασπιστής της μουσικής ζωής της χώρας του συμμετέχει στη λαχειοφόρο αγορά με το σύντομο συμφωνικό του ποίημα "Pan and Echo", σε Φα μείζονα. Το έργο αυτό, αν και λιγότερο γνωστό από τα μνημειώδη συμφωνικά του, αποτελεί ένα μικρό κόσμημα της δημιουργίας του, λεπτό, ατμοσφαιρικό, αισθαντικό, σχεδόν σαν μια κινηματογραφική βινιέτα της ελληνικής μυθολογίας.

Πρόκειται ουσιαστικά για ένα χορευτικό ιντερμέτζο, γραμμένο για να συνοδεύσει θεατρικό ταμπλώ σχετικό με τον μύθο. Η μουσική του είναι λακωνική αλλά ποιητική. Με χαρακτηριστική σιμπελική γραφή, ο συνθέτης χρησιμοποιεί ηχοχρωματικές ανταπαντήσεις, μικρές επαναλήψεις φράσεων και μοτίβων που φαίνονται να ξεπηδούν, να απομακρύνονται και να επιστρέφουν σαν ακουστικές ανταύγειες μέσα σε δάσος. Η "Ηχώ" του Σιμπέλιους δεν είναι θορυβώδης, είναι μια ντροπαλή, διάφανη παρουσία, μια υποψία ήχου που αναπνέει ανάμεσα στα όργανα και διαχέεται μέσα από λεπτές γραμμές των ξύλινων πνευστών και από τα ανάλαφρα βήματα των εγχόρδων.

Το έργο έχει και μια σχεδόν σκηνογραφική ποιότητα: αισθάνεται κανείς το βουκολικό τοπίο, την αγριότητα του Πάνα, την θλιμμένη επιμονή της φωνής που επέζησε χωρίς σώμα. Είναι ένα από τα πιο ποιητικά παραδείγματα της ικανότητας του Σιμπέλιους να μετασχηματίζει τον μύθο σε εσωτερική εικόνα, όχι σε εξωτερική περιγραφή.

Αργότερα, ο ίδιος ο συνθέτης πραγματοποίησε μεταγραφή του έργου για πιάνο, η οποία εκδόθηκε ως τρίτο μέρος των "Dance Intermezzo". Στην πιανιστική εκδοχή, το έργο αποκτά πιο διάφανη μορφή, το πιάνο, με τη δυνατότητα του να δημιουργεί διαδοχικές ηχητικές σκιές, αναδεικνύει ακόμη περισσότερο το παιχνίδι της ηχούς και την ποιητική της διαφάνεια. Εκεί, ο μύθος μοιάζει να επιστρέφει στην αρχική του ουσία: την άυλη φωνή που επιμένει να υπάρχει.

Sibelius: "Pan and Echo, Tanz-Intermezzo No. 3, Op 53a":

H πιανιστική εκδοχή: 

Μέρος του κειμένου δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό: iporta.gr