Η σφαγή της "Ματωμένης Κυριακής" στην παρτιτούρα του Σοστακόβιτς...

 

"Bloody Sunday in 1905",  Wojciech Kossak

"Μεγαλειότατε, εμείς οι εργάτες και κάτοικοι της Πετρούπολης, ήρθαμε με τις γυναίκες μας,
τα παιδιά μας και τους γέροντες γονείς μας, σε σένα,
για να βρούμε δικαιοσύνη και προστασία.
Μην αρνιέσαι τη βοήθεια στο λαό σου. Βγάλτον απ' την αθλιότητα και την αμάθεια,
βοήθησέ τον να καλυτερέψει την τύχη του.
Γκρέμισε τον τοίχο που υψώνεται ανάμεσα σε σένα και το λαό σου..."

(Το υπόμνημα των εργατών προς τον τσάρο, 9 Ιανουαρίου 1905)

***

Έχει καταγραφεί στην Ιστορία σαν "Ματωμένη Κυριακή".

Ήταν Κυριακή, 9 Γενάρη του 1905, που στην Αγία Πετρούπολη πνίγηκε στο αίμα μια ειρηνική διαδήλωση εργατών, που πορεύονταν προς τα Χειμερινά Ανάκτορα να επιδώσουν τα αιτήματά τους στον τσάρο...

Είχε προηγηθεί απεργία με οικονομικά και πολιτικά αιτήματα, η οποία γενικεύτηκε. Τότε ήταν που μεσολάβησε ο Γκαπόν, ιερέας και ιδρυτής της Οργάνωσης των ρώσων εργοστασιακών εργατών της πόλης προκειμένου να "διαλύσει" ειρηνικά την πορεία.
Ο αναβρασμός ήταν μεγάλος. Οι διαδηλωτές με θρησκευτικά λάβαρα ανά χείρας και τραγουδώντας εκκλησιαστικούς και πατριωτικούς ύμνους, προχωρούσαν προς τα Ανάκτορα, όπου αντιμετώπισαν τα όπλα της Αυτοκρατορικής Φρουράς με αποτέλεσμα την αιματοχυσία πλήθους διαδηλωτών. Ένα οδυνηρό περιστατικό με θύματα αθώους διαδηλωτές, που ζητούσαν τα δίκαιά τους κι ένα Τσάρο, που έμεινε στην Ιστορία ως ο "Νικόλαος ο αιματοβαμμένος".

Στην πορεία εκείνης της Κυριακής που βάφτηκε με αίμα ήταν παρόντες ο πατέρας και ο θείος του Ντμίτρι Σοστακόβιτς . Σαν παιδί είχε ακούσει πάμπολλες φορές αυθεντικές μαρτυρίες των επεισοδίων και είχε συγκλονιστεί.

Όπως γνωρίζουμε υπήρξε μια περίοδος όπου ο Σοστακόβιτς κατηγορήθηκε για φορμαλισμό και πως το έργο του ειχε δυτικές επιρροές. Στην προσπάθειά του να αποκαταστήσει το όνομά του στράφηκε στη μελοποίηση ποιημάτων επαναστατών ποιητών, τους οποίους -έτσι κι αλλιώς- συμπαθούσε ιδιαίτερα μεγαλωμένος στις παραδόσεις της ρωσικής διανόησης.

Ο συνθέτης ήταν 45 χρονών όταν συνέθεσε ένα -σχετικά άγνωστο στις μέρες μας- χορωδιακό έργο για μικτή χορωδία a cappella πάνω σε κείμενα των επαναστατών ποιητών του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα (Leonid Radin, Evgeny Tarasov, Arkady Kots κ.α. με τίτλο: 
"Десять поэм на слова революционных поэтов - Δέκα ποιήματα σε κείμενα επαναστατών ποιητών, Op. 88".

Πρόκειται για δέκα ύψιστης λεκτικής δύναμης, ποιήματα, που ο Σοστακόβιτς συλλαμβάνει το νόημά τους και επενδύει με αντίστοιχης έντασης μελωδίες..

Η έκτη στη σειρά σύνθεση, όπως μαρτυρά και ο τίτλος της είναι εμπνευσμένη από την Ματωμένη Κυριακή: "Девятое января - 9η του Γενάρη" σε ποίηση του Arkady Kots.

"Γυμνάστε τα κεφάλια σας!

Αυτή την πένθιμη μέρα η σκιά της μακράς νύχτας έτρεμε πάνω από τη γη.

 Η πίστη του σκλάβου στον πατέρα-τσάρο τέλειωσε,

και μια νέα αυγή φώτισε πάνω απ' την πατρίδα.

Στα χείλη με την προσευχή, και με την πίστη στο στήθος,

με θρησκευτικά λάβαρα, με μια εικόνα μπροστά,

όχι για να πολεμήσει με τον εχθρό, όχι με σκέψεις κακές

Ο λαός εξαντλημένος πήγε με τα μέτωπα να χτυπήσει την αδικία"

Shostakovich: "10 Poems on Texts by Revolutionary Poets, Op. 88,
"Μοv. VI. The Ninth of January":

Aπό το οδυνηρό αιματοκύλισμα της διαδήλωσης της 9ης Ιανουαρίου του 1905 είναι εμπνευσμένο και το 2ο μέρος της εμβληματικής 11ης Συμφωνίας του ρώσου συνθέτη Σοστακόβιτς(The Year 1905) για την οποία μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Λουθηρανικός Ύμνος για τη Βάπτιση του Ιησού...

 

"Η Βάπτιση του Ιησού", τοιχογραφία
στην Κατακόμβη του Μαρκελλίνου και του Πέτρου στη Ρώμη 

Χρόνια Πολλά, Φωτισμένα και Ευλογημένα, λουσμένα στην Αγάπη και στο Φως Του, φίλοι μου!

Είναι πάμπολλες οι αριστουργηματικές απεικονίσεις του Μυστηρίου της Βάπτισης του Ιησού, και στη Βυζαντινή και στη Δυτική τεχνοτροπία.
Στον εικονογραφικό τύπο της παράστασης πάντα εικονίζονται ο Ιησούς, ο Βαπτιστής Του Ιωάννης ο Πρόδρομος και το Άγιο Πνεύμα με μορφή περιστεριού. 

Από το βιβλίο ύμνων του Λούθηρου

Σε πολλές από τις απεικονίσεις της Βάπτισης την πρωτοχριστιανική περίοδο, ο Χριστός δεν εικονίζεται σαν ενήλικας αλλά σαν έφηβος νεαρός, όπως στην περίπτωση της απεικόνισης στις Κατακόμβες του Μαρκελλίνου και του Πέτρου στη Ρώμη, που βλέπετε παραπάνω. Το Άγιο Πνεύμα κατέρχεται ως περιστερά, που από το ράμφος της ξεχύνονται ακτίνες που λούζουν τον έφηβο Ιησού, δεικνύοντας την φανέρωση των υποστάσεων του Τριαδικού Θεού. Το χέρι του Ιωάννη του Προδρόμου, (το σώμα του έχει υποστεί φθορές), αγγίζει το κεφάλι Του.

Στο Μυστήριο του Βαπτίσματος του Ιησού εν Ιορδάνη ποταμώ και την καθαρτική χάρη του στηρίζεται ο Ύμνος: "Christ unser Herr zum Jordan kam - Ο Χριστός ο Κύριος μας ήρθε στον Ιορδάνη " του Μαρτίνου Λούθηρου.
Γράφτηκε το 1541 για να συνοδεύει τα κηρύγματα, ως μέρος της διδασκαλίας σχετικά με τις έννοιες του Λουθηρανισμού και συνδέεται στενά με το βάπτισμα στη "Μικρή Κατήχηση".

Ένα βιβλίο που γράφτηκε για την κατήχηση των παιδιών κι ανάμεσα στα θέματα που εξετάζει  είναι και το μυστήριο του Αγίου Βαπτίσματος, κι επισημαίνει πως:

"Το βάπτισμα δεν είναι μόνο απλό ύδωρ, αλλά είναι το νερό που συνδέεται με τον Λόγο του Θεού, όπως αναφέρεται στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου: 

"πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα Έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος" και επίσης πως το "Βάπτισμα λειτουργεί ως άφεση αμαρτιών, ελευθερώνει και δίνει αιώνια σωτηρία".

Η μελωδία του Λουθηρανικού ύμνου κινείται στον δωρικό τρόπο.

Στον ύμνο έχουν βασιστεί πολλές χορωδιακές και οργανικές συνθέσεις διαφόρων περιόδων.

Ξεχωρίζουμε και απολαμβάνουμε τα χορικά πρελούδια των:
1. Michael Praetorius,
2. Dieterich Buxtehude και
3. Johann Pachelbel 

Θα χαρακτηρίζαμε λιτή την επεξεργασία του χορικού μέλους και στις τρεις περιπτώσεις με σταθερό ρυθμικό παλμό αλλά μεταβαλλόμενη και πρωτότυπη αρμονική πορεία χωρίς ιδιαίτερες εξάρσεις, ανταποκρινόμενη στο ήρεμο και κατευναστικό ύφος του θρησκευτικού  περιεχομένου του κειμένου.

1. "Christ unser Herr zum Jordan kam", Praetorius:

2. "Christ unser Herr zum Jordan kam", BuxWV 180, Buxtehude / Ton Koopman:

3. "Christ unser Herr zum Jordan kam", J. Pachelbel:

Στον Λουθηρανικό Ύμνο που σχετίζεται με τη Βάπτιση εν Ιορδάνη βασίζεται και η περίφημη επταμερής καντάτα του Γ.Σ.Μπαχ για την οποία μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Η 6η του Γενάρη και το κουλούρι των Τριών Μάγων...

 

Κι ενώ η Ορθοδοξία σήμερα, 6 Ιανουαρίου γιορτάζει τη Βάπτιση του Κυρίου, οι Δυτικοί θέτουν σε δευτερεύουσα  θέση την ανάμνηση του γεγονότος και στη γιορτή των Θεοφανίων τιμούν την  "Προσκύνηση των Μάγων". 

Οι Τρεις Μάγοι εξ Ανατολών που με οδηγό τους το "Άστρο της Βηθλεέμ" οδηγήθηκαν στο Μεσσία τιμώνται με ιδιαίτερη έμφαση στις ισπανόφωνες χώρες.
Αποκαλούνται "Los Tres Reyes Magos"  και λαμβάνουν γράμματα από τα παιδιά για να τους φέρουν δώρα τη νύχτα πριν τα Θεοφάνεια.
Κάθε Μάγος αντιπροσωπεύει και μία ήπειρο:  την Ασία ο Κασπάρ, την Ευρώπη ο Μελχιόρ και την Αφρική ο Βαλτάσαρ.
Ο Κασπάρ είναι έμπορος, ο πιο ηλικιωμένος απ' όλους, απεικονίζεται συνήθως με λευκή γενειάδα, και προσφέρει στο νεογέννητο Χριστό, χρυσό.
Ο Μελχιόρ είναι μέσης ηλικίας και προσφέρει λιβάνι από την πατρίδα του, Αραβία.
Ο Βαλτάσαρ είναι ο νεότερος, ο πιο μελαμψός από όλους, και προσφέρει μύρο....

Καθώς οι Μάγοι έρχονται κάθε χρόνο από την Ανατολή πάνω στις καμήλες τους για να επισκεφθούν όλα τα σπίτια που έχουν παιδιά και να αφήσουν δώρα, μπορούν να θεωρηθούν το αντίστοιχο του Άη-Βασίλη.

"Rosca de Reyes"
cityexpress

Στο Μεξικό και την Αργεντινή την παραμονή της 6ης Γενάρη, της γιορτής των Τριών Μάγων, φτιάχνουν ένα ζαχαρωτό κουλούρι σαν το δικό μας λουκουμά, δηλαδή στρογγυλό σαν δακτυλίδι, με τρύπα στο κέντρο(θεωρείται ότι το κυκλικό σχήμα συμβολίζει τις κυκλικές διαδρομές που έκαναν οι Μάγοι προκειμένου να αποφύγουν και παραπλανήσουν τον Ηρώδη). Το κουλούρι είναι γαρνιρισμένο με εξωτικά φρούτα, ανανά, μάνγκο ή παπάγια και πασπαλισμένο με άχνη ή γλυκάνισο... Επίσης, στη ζύμη ενσωματώνουν κι ένα φασόλι(συμβολίζει το νεογέννητο Χριστούλη). Όποιος τύχει το ζαχαρωτό με το φασόλι, έχει την τύχη με το μέρος του λένε, αλλά υποχρεούται να πληρώσει τα ζαχαρένια κουλουράκια όλων. Το αποκαλούν:  ''Rosca de Reyes-κουλούρι των Βασιλέων(Μάγων)"

"Προσκύνηση των Μάγων", Ελ Γκρέκο, Μουσείο Soumaya Πόλης του Μεξικού

Από τα δημοφιλέστερα παραδοσιακά τραγούδια στη Λατινική Αμερική για την Ημέρα των Τριών Μάγων είναι το: "Candombe del 6 de Enero", ένα άσμα με το οποίο τιμώνται οι Τρεις Βασιλείς της Ανατολής(χαρακτηρισμός τους σε μεταγενέστερα χριστιανικά κείμενα, που οφείλεται στον στίχο 11 του εβδομηκοστού πρώτου ψαλμού του Δαβίδ: "καί προσκυνήσουσιν αὐτῷ πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς"), μα περισσότερο ο Βαλτάσαρ, που είναι ο μικρότερος και πιο αγαπημένος από του τρεις.

"Όλη η πλάση γνωρίζει πως η έκτη του Γενάρη

είναι η μέρα των Μάγων

προς τιμήν ενός από αυτούς, του πιο μελαμψού,

γίνεται η γιορτή στη γειτονιά.

Ο Άγιος Βαλτάσαρ είναι  ο πιο χαρούμενος άγιος 

λέει η μαμά Ινές και κουνάει τα πόδια της..."

Οι Μάγοι, αναφέρεται, πως μετά την προσκύνηση στον Ιησού επέστρεψαν πίσω στις χώρες τους. Δεν ξαναεμφανίζονται στη διήγηση της Αγίας Γραφής, όμως υπάρχουν πολλές παραδόσεις για το τι απέγιναν. Μία από αυτές υποστηρίζει ότι βαπτίσθηκαν Χριστιανοί από τον Απόστολο Θωμά στον δρόμο του προς την Ινδία...

Πρόποση για το Νέο Έτος και άσπρο πάτο στα ποτήρια μας!

 

(fabian perez)

Είναι κάποιες περιστάσεις του χρόνου, που οι συνθέτες μας κοντά στις χειρόγραφες παρτιτούρες -που και πού- "επιβάλλουν" κι ένα (ή και περισσότερα) ποτηράκια μεθυστικό οίνο...

Μια απ' αυτές είναι φυσικά και η Πρωτοχρονιά, η "διονυσιακή" φύση της οποίας υπονοείται στο κλίμα της μαγικής, αστραφτερής γιορτής...

Έτσι, το να υψώνει το ποτήρι ο Τζοακίνο Ροσίνι για να ευχηθεί για το Νέο Έτος "Toast pour le nouvel an - Πρόποση για το Νέο Έτος", δεν ξαφνιάζει! 

Αντίθετα προκαλεί μουσική ευφορία ήπιας μέθης καλώντας μας να ενταχθούμε στο μικτό a capella φωνητικό σύνολό του εκφράζοντας γλυκές, ελπιδοφόρες ευχές!

Καλή χρονιά και άσπρο πάτο στα ποτήρια μας, αγαπημένοι!
Μουσική αλλά και τερψιλαρύγγια εμπειρία, με αφορμή ένα τραγούδι από τα τελευταία του Ροσίνι από το δεύτερο τόμο του έργου του: "Péchés de vieillesse-Αμαρτήματα του γήρατος" *.

"Τη γλυκιά αυτή ημέρα

όλοι πιστοί στο ραντεβού,

να γιορτάσουμε το Νέο Έτος.

Απολαύσεις, τραγούδια,

δώρα, γλυκά,

τρέξτε κορίτσια και αγόρια.

Φιλία, τρυφερή αγάπη 

γιορτάζουμε τον ερχομό του νέου χρόνου. 

Με γεύματα άπλετης χαράς,

νεανικές καρδιές, παλιά κρασιά.

Αυτή δεν είναι η ουράνια ευτυχία;

Φίλοι, ας πιούμε σε άφθονες οίνου ροές,

ας αδειάσουμε τις μποτίλιες,
άσπρο πάτο στα ποτήρια μας!

Rossini: "Péchés de vieillesse, Livre II: Toast pour le nouvel an":

* Όπως γνωρίζουμε, ο Ροσίνι το 1829, και για τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του -σχεδόν 4 δεκαετίες-  δεν συνέθεσε τίποτε, αλλά αφοσιώθηκε στη μαγειρική και τη γευσιγνωσία.
Παραδόθηκε στην απόλαυση του ουρανίσκου!
Μόνο λίγο πριν το θάνατό του έγραψε τα περίφημα "Péchés de vieillesse -Αμαρτήματα του Γήρατος", μια σειρά συνθέσεων για πιάνο, φωνή ή μικρό σύνολο με διάχυτη την ειρωνεία, το χιούμορ και τον αυτοσαρκασμό.
Το "Toast pour le Nouvel An" ανοίγει το δεύτερο βιβλίο της συλλογής και αρχικά γράφτηκε ως φωνητικό οκτέτο για δύο σοπράνο, δύο άλτο, δύο τενόρους και δύο μπάσους.

Τσαϊκόφσκυ: "Ιανουάριος, γύρω απ' το Τζάκι", μουσική γωνιά ειρηνικής ευδαιμονίας...

 

 "At the Fireside", Henry Salem Hubbell

Καλή Πρώτη του χρόνου, εκλεκτοί μου φίλοι!

Η Νέα Χρονιά να μάς χαρίσει εσωτερική γαλήνη, λιγότερο άγχος, να είναι χρονιά φωτεινή, ολόλαμπρη, ενισχυμένη συναισθηματικά! Γεμάτη χρωματιστά όνειρα και μουσικές ευφρόσυνες να μας γαληνεύουν, όπως αυτή που προτείνω για να ανοίξει η φετινή μουσική αυλαία του ιστολογίου και να μάς κρατήσει συντροφιά με τη μελωδική της βελουδένια αύρα και ζεστασιά ...

Το 1875, ο αρχισυντάκτης ενός μουσικού περιοδικού ανέθεσε στον Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ να γράψει 12 μικρές συνθέσεις, μία για κάθε μήνα του έτους.

Έτσι, προέκυψαν οι "Времена года - Εποχές", δώδεκα κομμάτια σύντομου χαρακτήρα για σόλο πιάνο, καθένα με κάποιο χαρακτηριστικό του μήνα, που αντιπροσωπεύει.

Στις "Εποχές" του, ο Ρώσος συνθέτης περιγράφει τις εποχές του χρόνου σε ξεχωριστές κινήσεις,  εκ των οποίων οι χειμωνιάτικες απεικονίζουν τα Χριστούγεννα(Δεκέμβριος), τη Γωνιά του τζακιού(Ιανουάριος) και το Καρναβάλι(Φεβρουάριος).

Η πρώτη εξαιρετικά λυρικής έκφρασης σύνθεση για τον "Ιανουάριο" που είναι γραμμένη στη Λα μείζονα φέρει τον υπότιτλο: "Γύρω απ' το τζάκι". 

O αρχισυντάκτης του περιοδικού επέλεξε να παρουσιάσει κάθε "μουσικό" μήνα συνοδεία ενός ποιητικού επιγράμματος.

Έτσι, στην περίπτωση του Ιανουαρίου επιλέγεται εκείνο του ρώσου ποιητή, Αλέξανδρου Πούσκιν: 

" Σε μια γωνιά ειρηνικής ευδαιμονίας,

νύχτα ντυμένη στου λυκόφωτος τα χρώματα

σιγανή η φωτιά τρεμοπαίζει στο τζάκι,

και το κερί καμένο"

Πρόκειται για μια εκφραστική ταξιδιάρικη μινιατούρα "μουσικής απαλότητας" ρυθμικής αγωγής 3/4, όπου ο Tσαϊκόφσκυ συνδυάζει πυκνές αρμονικές υφές  με αραιά μοτίβα, παραπέμποντας στη ζεστασιά της μουσικής και τη γαλήνη του λυκόφωτος... 

Ο ρώσος συνθέτης παρότι ακολουθεί την απλή φόρμα ΑΒΑ καταφέρνει να πλάσει μια απαράμιλλης ομορφιάς και ρομαντισμού ηχητική εικόνα, όπου στη σιγαλιά της νύχτας δεσπόζει η φωτιά στο τζάκι, στην εστία του οποίου τα ξύλα σιγοκαίνε, οι φλογίτσες τρεμοπαίζουν προσφέροντας στα μέλη της οικογένειας που βρίσκονται γύρω του συγκεντρωμένα, την ποθητή θαλπωρή...   
Διαχρονικός σύντροφος του παγωμένου χειμώνα η γωνιά του τζακιού και το χαλαρωτικό παιχνίδι της φλόγας του αποτελεί μαγνήτη για μεγάλους και μικρούς, που έχουν αφεθεί στην ειρηνική του ευδαιμονία...

Ευφάνταστη σύνθεση, µε µελωδία που αποτυπώνεται εύκολα στη µνήµη του ακροατή προκαλώντας ευεξία κι αναδεικνύοντας την ρομαντική φύση, αλλά συγχρόνως και την πνευµατώδη και ελεύθερη ψυχή του δημιουργού.

Ο "Ιανουάριος" ολοκληρώνεται ήσυχα καθώς οι νότες σβήνουν αργά μέσα στη νύχτα.

Tchaikovsky: "Seasons-January, By the fireside"
Ερμηνεύει ο Vladimir Ashkenazy:

Το έργο έχει παρουσιαστεί σε άπειρες διασκευές.Πρώτος το 1942 ο Aleksandr Gauk διασκευάζει τις "ΕΠΟΧΕΣ" για συμφωνική ορχήστρα.

"January" από τη Συμφωνική του Ντητρόιτ και μαέστρο τον Eσθονό Neeme Jarvi:

Για βιολί και ορχήστρα, οι "Εποχές" διασκευάστηκαν από τον Peter Breiner:

"January": violin-orchestra

Λεωνόρα": μουσικές εμπνεύσεις μιας μπαλάντας...

Από εικονογράφηση  της μπαλάντας "Lenore" του Bürger,  ΧαρακτικόTheodore Knesing

"Μέσ’ απ’ ονείρατα βαριὰ στης χαραυγής την ώρα

Τινάχτηκ’ η Λεονώρα·

Μ’ αρνήθηκες ή πέθανες; Αχ! πόσο θε ν’ αργήσεις,

Γουλιέλμε, να γυρίσεις;

Στην Πράγα, εκεί που πολεμούν τ' ασκέρια τ' αντρειωμένα

Του Φρειδερίκου, αυτός

Πήγε. κι' αν βγήκε ζωντανός

Δεν το 'γραψε εις κανένα"

Ο Gottfried August Bürger θεωρείται από τους σπουδαιότερους δημιουργούς του Διαφωτισμού κι εκπρόσωπος του κινήματος "Θύελλα και Ορμή".

Γεννήθηκε την τελευταία ημέρα του 1747 στη Σαξονία, γιος ενός Λουθηρανού πάστορα, που από νωρίς έδειξε ιδιαίτερη κλίση στο μοναχισμό, αλλά και την ποίηση. Τελικά, σπούδασε θεολογία και νομικά.

Ο Γκότφριντ Μπύργκερ είναι γνωστός για τις γερμανικές μεταφράσεις της αφήγησης των "Περιπετειών του βαρώνου Μυνχάουζεν" και τα πολυάριθμα ποιήματα του, που περιλαμβάνουν μπαλάντες με τραγικό-δραματικό περιεχόμενο, αλλά και κωμική-σατιρική, διδακτική και ερωτική θεματολογία στην παράδοση της ρομαντικής και Ανακρεόντειας ποίησης. 

"Leonore", χαρακτικό Johann David Schubert

"'Aκου! Αν, παιδί μ', ο άπιστος εκεί στην ξένη χώρα

Εσέν' αρνήθη τώρα;

Κι' αν άλλαξε την πίστη του για να ημπορέση πάλι

Να πάρει εκεί μιαν άλλη;

Θα μετανοιώσει, κόρη μου! Τη δολερή καρδιά του

'Aφησ' την να χαθεί!

Όταν πεθάνει, θα καεί
από την απιστιά του
[...]

Και άκου, άκου, απ'έξω! Τραπ, τραπ, τραπ, τραπ, σαν άλογο

αντηχάει,

Που ταις οπλαίς χτυπάει.

Και καβαλλάρης πέζευε με βρόντημ' από τ' άτι

Κοντά 'ς το σκαλοπάτι.

Κι' αγροίκ', αγροίκα, το χαλκά της θύρας πώς σημαίνει.

Γκλιν, γκλιν! Σιγά, σιγά.

Να! Μια φωνή μέσα περνά,

Που τέτοια λόγια κρένει."

Πιο δημοφιλής από τις μπαλάντες του είναι η "Lenore", η οποία γράφτηκε το 1773 και χαιρετίστηκε με γενικό ενθουσιασμό.

Πρόκειται για  ένα φασματικό ρομάντζο στο οποίο το φάντασμα ενός καβαλάρη, που σκοτώθηκε στον πόλεμο, επιστρέφει  ώστε να πάρει την αγαπημένη του Λεωνόρα. Παρασύρει την κοπέλα σε μια μακάβρια νυχτερινή βόλτα μέσα από ένα απόκοσμο τοπίο που φωτίζεται από αστραπές. Κορυφώνεται με μια αποκάλυψη του αναβάτη ως ο ίδιος ο Θάνατος, ως σκελετός με δρεπάνι και κλεψύδρα.

Η μπαλάντα διασώζοντας την αρχετυπική μορφή του ρομαντικού μοτίβου του νεκρού καβαλάρη, ίσως σάς θυμίζει την ελληνική παραλογή "Του νεκρού αδερφού".

"Μόνο προς τα μεσάνυχτα έχουμ' εμείς ζακόνι

Καθείς μας να σελόνη.

Φτάνω μακρυάθε, απ' τη Βοημιά, και βούλομαι, ψυχή μου,

Να πάρω εσέ μαζί μου."

"Γουλιέλμε, άκου 'ς τον πάλιουρα το σφύριγμα του ανέμου.

Έμπα, έμπα, μέσα ευθύς!

'Σ τον κόρφο μου να ζεσταθείς

Αχ! έλα, ποθητέ μου!
[...]

Η αγαπημένη λυγερή μ' ασπούδα ευθύς εντύθη

Και 'ς τα καπούλια εχύθη.

Ωσάν τα κρίνα κάτασπρα τα δυο της χέρι' απλόνει

Και αγκαλιαστά τον ζώνει.

Κ' εμπρός, εμπρός, φεύγουν, χωπ, χωπ! ο περασμός βροντάει,

Κ' εκεί που πιλαλούν,

Τ' άτι και αυτοί λεχομανούν,

Χώμα, φωτιά, ξεσπάει."

"Lenore",  Ary Scheffer 

Πρόκειται για κορυφαία μπαλάντα του ρομαντισμού που ευτύχησε σε διάφορες μεταφράσεις στα ελληνικά, απ' τις οποίες επέλεξα εκείνη του Λορέντζου Μαβίλη για τα αποσπάσματα που παραθέτω.

Πώς όλα εφεύγαν γύρω τους δεξιά, ζερβιά μεριά τους

Εμπρός 'ς τα βλέμματά τους!

Πώς ετρίζαν η γέφυραις, πώς φεύγαν τα λιβάδια,

Οι κάμποι και τα σιάδια!

"Ζήτω! Οι νεκροί τρέχουν γοργά! πώς λάμπει το φεγγάρι!

Σκιάζεσαι τους νεκρούς;"

"Όχι, όχι!... Αλλ' άφησ' τους νεκρούς!

Σου το ζητώ για χάρι."

[...]

Πώς όλ' η φύσι γύρω τους φεγγαροφωτισμένη

Πετώντας πώς διαβαίνει!

Τα ύψη επάνω πώς πετούν των ουρανών τα αιθέρια,

Μαζή μ' όλα τ' αστέρια!

"Ζήτω! Οι νεκροί τρέχουν γοργά! πώς λάμπει το φεγγάρι!

Σκιάζεσαι τους νεκρούς;"

"Ωιμέναν! 'Aφησ' τους νεκρούς!

Σου το ζητώ για χάρι!

[...]

Και τήρα εκεί! για τήρα εκεί! Τι φριχτό θάμμα εγίνη

Με μιας την ώρα εκείνη!

Του καβαλλάρ' η αρματωσιά, σαν ίσχνα χαλασμένη,

Πέφτει κομματιασμένη.

Γυμνό καύκαλο εγίνηκεν η κεφαλή του όλη,

Σκέλεθρο το κορμί.

Δρεπάνι 'ς τό 'να του κρατεί

Και 'ς τ' άλλο μαντζαρόλι"

[...]

Και να! 'ς το φως του φεγγαριού εχόρευαν τριγύρω

'Σ ένα μεγάλο γύρο,

Ουρλιάζοντας εχόρευαν αντάμα οι βρυκολάκοι

Μ' αυτό το τραγουδάκι.

"Με το Θεό μη ραθυμάς! κι' αν την καρδιά ραΐσει

η θλίψη, υπομονή!

Το σώμα χάνεις. την ψυχή

Θεός ας ελεήσει!"

("Λεωνόρα", Γκ. Μπύργκερ, μτφ: Λορ. Μαβίλης)
(πηγή: wikisource)

"The Ballad of Lénore",  Horace Vernet 

Η μπαλάντα του τιμώμενου γερμανού ποιητή έδωσε έμπνευση σε αρκετούς μουσικούς καλλιτέχνες.



1. Το διάστημα 1857 - 1858, ο Φραντς Λιστ συνέθεσε το πρώτο από πέντε έργα που έγραψε για αφηγητή και πιάνο με τίτλο: "Lenore", καθώς βασίζεται στη μπαλάντα του Bürger.
Πρόκειται για περιορισμένης έκτασης έργο, με συνδυαστικά μέρη μουσικής και απαγγελίας.

Η μελωδική γραμμή  ευρηματικά σχεδιασμένη πετυχαίνει μια σειρά υποβλητικών διαθέσεων.
Ο Λιστ σαν εικαστικός φιλοτεχνεί στον ηχητικό καμβά του δυσοίωνα σκηνικά, γεμάτα αγωνία και τρόμο επεισόδια, με αρωγό την απειλητικά σκοτεινή μουσική. Διακρίνεις πλημμύρα δεξιοτεχνικών μοτίβων που συγκροτούν μανιακούς καλπασμούς, την πορεία θανάτου και βαριές συγχορδίες που με την επιμελημένη αρμονία τους υποβάλλουν τον ακροατή σε στοχαστική διαδικασία... 

Liszt: "Lenore S.346"

2.  Ίσως ο γερμανο-ελβετός Joachim Raff να μην είναι γνωστός σε πολλούς, όμως στην εποχή του συναγωνίστηκε και πολλές φορές υπερίσχυσε του Μπραμς! 
Oι συνθέσεις του αποτελούν τη γέφυρα ανάμεσα στην καθαρή-απόλυτη μουσική και την προγραμματικού χαρακτήρα μουσική της νεογερμανικής σχολής.
Ελκυστική, κομψή μουσική, ο συνθέτης ενθαρρύνθηκε να ασχοληθεί με τη σύνθεση από τον Φ. Μέντελσον και στη συνέχεια τον Φ. Λιστ, του οποίου πολλά από τα συμφωνικά ποιήματα, ενορχήστρωσε.
Ο Γιοάχιμ Ραφ έγραψε 11 συμφωνίες πολλές απ' αυτές με προγραμματικό χαρακτήρα.
Το 1872 ολοκλήρωσε την μνημειώδη "Συμφωνία Νο. 5", που φέρει τον υπότιτλο: "Lenore", επειδή είναι εμπνευσμένη από τη μπαλάντα του Bürger.
Θεωρείται η σπουδαιότερη σύνθεση του Ραφ με τους κριτικούς να τη χαρακτηρίζουν ως "έργο, κομβικό μεταξύ πρώιμου και όψιμου ρομαντισμού".

Joachim Raff: "Symphony N.5 Op. 177-Lenore"

3. Το συμφωνικό ποίημα "Lénore" συνθέτει ο  Henri Duparc το 1874, βασισμένο στη μπαλάντα του Bürger, που το αφιέρωσε στο δασκαλό του, Cesar Franck.
Oι μουσικοαναλυτές το αποκάλεσαν "ένα από τα καλύτερα μοντέλα του είδους του", ενώ πολύ καλές κριτικές πήρε και η διασκευή του συμφωνικού ποιήματος για δύο πιάνα που παρέδωσε ο Σαιν Σανς λίγο αργότερα. 
Οι Βαγκνερικές αρμονίες και λάιτ-μοτίφς εκπροσωπούν την απελπισία και θρήνο της Λενόρ για τον αγαπημένο της. Η ορχήστρα ηχεί βίαιη, θυελλώδης σαν να προμηνύει την επερχόμενη συντριβή. Διακόπτεται απότομα από το χτύπημα της μεταμεσονύχτιας καμπάνας. Μια σύντομη coda, σχεδόν ψιθυριστή οδηγεί στην αιώνια σιωπή...Είναι μεσάνυχτα, η διαδρομή σταματά ξαφνικά, ο αναβάτης εξαϋλώνεται και η Λενόρ καταρρέει, άψυχη πια...

Henri Duparc: "Lénore, d'après Bürger":

4. Ο γερμανός -αρχικά τσελίστας- Johann Rudolf Zumsteeg υπήρξε παραγωγικός συνθέτης λήντερ και μπαλαντών. Μάλιστα οι μπαλάντες του άσκησαν μεγάλη επιρροή στον έφηβο Φραντς Σούμπερτ.
Ως συνθέτης, ο Zumsteeg δημιούργησε μελωδική γραμμή που σκιαγραφούσε την κυρίαρχη διάθεση που αναδύονταν από το ποιητικό κείμενο. Προς αυτή την κατεύθυνση τόλμησε να εξερευνήσει νέους δρόμους αρμονίας με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη μπαλάντα του "Lénore" εμπνευσμένη από το ποίημα του τιμώμενου, Bürger.

Johann Rudolf Zumsteeg: "Lénore"

5. Άφησα για το τέλος τη μουσική έμπνευση του σπουδαίου Άντον Ράιχα.
Ο τσέχος συνθέτης, καθηγητής, παιδαγωγός και θεωρητικός της μουσικής, δεν είναι πολύ γνωστός στο ευρύ κοινό.
Ξεκίνησε τη μουσική του ενασχόληση ως φλαουτίστας, θαυμάστηκε από τους συγχρόνους του Μπετόβεν(γεννήθηκαν την ίδια χρονιά) και Χάυντν με τους οποίους συνδέθηκε με βαθιά φιλία.Με τον Μπετόβεν είχαν και το ίδιο δάσκαλο, Αλπρεχτσμπέργκερ.

William Blake, "Lenore Tale"
(eclecticlight)

Ο Ράιχα επίσης υπήρξε δάσκαλος-οραματιστής των Μπερλιόζ, Λιστ και Φρανκ.
Έζησε μεγάλο χρονικό διάστημα στο Παρίσι, αναγνωρίστηκε από μαθητές, συναδέλφους του, κριτικούς και κοινό, και τιμήθηκε με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής.

Η μπαλάντα "Leonore" του Γκ. Μπύργκερ βρίσκεται στην αρχή της γερμανόφωνης γοτθικής μπαλάντας στην ποίηση. Το μοτίβο της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου από εξωτερικές πιέσεις -όπως ο πόλεμος εδώ- γνωστό από την αρχαιότητα, γοήτευσε τον Ράιχα, όπως και το θέμα της θυσίας από αγάπη που στοχεύει στη λύτρωση. Ο Βοημός δημιουργός στην σκηνική του καντάτα "Lenora", ου συνέθεσε γύρω στο 1805, διαμορφώνει ένα διάλογο μεταξύ των δύο χαρακτήρων σε μια μουσική σκηνή ποτισμένη συναίσθημα, αγωνία και τρόμο. Η κλίση και η ικανότητα του Ράιχα να πλάθει δυνατές μουσικοδραματικές σκηνές αποδεικνύεται στη σύνθεσή του, ιδιαίτερα μετά το σημείο που οι εραστές επανενώνονται, η κοπέλα συναινεί να ακολουθήσει το νέο κι αρχίζει η φρενήρης βόλτα προς τον τάφο και το θάνατο.
Οι γνώσεις του Ράιχα για το ιταλικό μελόδραμα, το γερμανικό ζίνγκσπηλ και τη γαλλική όπερα που την εποχή εκείνη εξελισσόταν, βοήθησαν ώστε να δώσει μια εντυπωσιακή καντάτα όπου άριες, χορωδιακά, ρετσιτατίβι και σόλι ταξινομούνται με μαεστρικό τρόπο που θυμίζουν οπερατικές σκηνές, ενώ χορωδία και ορχήστρα παίζουν ρόλο αφηγητή και σχολιαστή.

Θα ακούσουμε το τελευταίο χορωδιακό, αμέσως μετά το Χορό των φαντασμάτων και λίγο πριν οι αστραπές και οι βροντές καταστήσουν την ατμόσφαιρα περισσότερο τρομακτική:

Anton Reicha: "Lenore - Geduld! Geduld! Wenn's Herz auch bricht"

Αν την καρδιά ραΐσει η θλίψη, υπομονή!":

"Ταραχώδη τοπία" στις εμπνεύσεις των Turner και Musgrave...

 

J.M.W. Turner: "Staffa, Fingal's Cave" (Eικ. 1)

(Στη μνήμη του Τζόζεφ Μάλλορντ Ουίλλιαμ Τέρνερ)

Ο κορυφαίος Άγγλος τοπιογράφος της ρομαντικής περιόδου, του οποίου η τεχνοτροπία έθεσε τις βάσεις του ιμπρεσιονιστικού κινήματος πέρασε στην αιωνιότητα στις

19 Δεκεμβρίου 1851.

Ο Ουίλλιαμ Τέρνερ θαυμάστηκε ιδιαίτερα για τα θαλασσινά του τοπία, τα οποία απεικόνισε σ' όλες τους τις όψεις, άλλοτε ήρεμα κι άλλοτε τρικυμιώδη, με τα στοιχεία τους να διαλύονται στη χρωματική δίνη φωτός-σκιάς και χρωμάτων.

Η Σκωτσέζα συνθέτρια Thea Musgrave, που συχνά στρέφεται στην εικαστική τέχνη για να βρει έμπνευση για τη μουσική της, το 2003 συνέθεσε την ορχηστρική της σουίτα: "Turbulent Landscapes -Ταραχώδη Τοπία" με θέμα επικίνδυνους θαλασσινούς τόπους, θαλάσσια τέρατα και ναυάγια που απεικόνισε ο J.M.W. Turner στους πίνακές του.

 J.M.W. Turner

Το δεύτερο μέρος της σουίτας της, με το γενικό τίτλο: "Το Ναυάγιο" συνδυάζει μια ακουαρέλα και δυο ελαιογραφίες του Τέρνερ προκειμένου να στήσει το μουσικό της πρόγραμμα. Πρόκειται για τα εικαστικά:

• Staffa, Fingal's Cave
• The Shipwreck και
• Dawn After the Wreck 

που στη φαντασία της μουσικού δημιουργού συνθέτουν την μουσική ιστορία που επιθυμεί να αφηγηθεί:

• Την καταιγίδα που μαίνεται στη θάλασσα πριν το ναυάγιο ενός πλοίου,
• Την αγωνία και τον τρόμο που δημιουργεί το ταραχώδες γεγονός και τέλος
• Την οδύνη από την καταστροφή και την απώλεια ζωών.
  
  

Ως τοπιογράφος, ο Turner άντλησε τη μεγαλύτερη έμπνευσή του από την ίδια τη φύση. 

Γοητεύτηκε από τη θάλασσα και τα φυσικά φαινόμενα, θέματα δημοφιλή στην περίοδο της αγγλικής ρομαντικής τέχνης, καθώς ο 19ος αιώνας  ήταν μια περίοδος ακμής της Βρετανικής ναυτιλίας.

Ο πίνακας, που βλέπουμε παραπάνω στην Εικ. 1 και αποτελεί το άνοιγμα του μουσικού μέρους, τιτλοφορείται: "Staffa, Fingal's Cave-Στάφα, η Σπηλιά του Φίνγκαλ" και είναι δημιουργία του 1832.
Την προηγούμενη χρονιά  ο Turner επισκέφτηκε το νησί στις Εβρίδες για να δει τη διάσημη σπηλιά και να σχεδιάσει σκηνικά για μια ποιητική συλλογή του σερ Ουόλτερ Σκοτ. Στο νησί αυτό, γνωστό ως "το νησί με τις κολώνες" λόγω της φυσικής ομορφιάς των στηλών βασάλτη που δημιουργήθηκαν πριν από εκατομμύρια χρόνια από την απότομη ψύξη λάβας, συναντά κανείς τη μεγάλη θαλάσσια σπηλιά, στην οποία σύμφωνα με το θρύλο εκεί κατοικούσε o γίγαντας Φίνγκαλ!

Όπως αναφέρει στις σημειώσεις του ο Ουίλλιαμ Τέρνερ:
"στο ταξίδι της επιστροφής ξέσπασε απρόσμενη καταιγίδα και ο ήλιος κατακόκκινος όλο θυμό προσπαθούσε πεισματικά να περάσει μέσα από τα μαύρα και βαριά απ' τη βροχή που κουβαλούσαν, σύννεφα".

Καθώς ο ζωγράφος αναφέρεται στον τόπο, αναπόφευκτα κάθε μουσικόφιλος, άρα και η σκωτσέζα συνθέτις από το Εδιμβούργο και μαθήτρια της Νάντιας Μπουλανζέ οδηγείται στην περίφημη ουβερτούρα του Μέντελσον: "Εβρίδες" , η οποία μνημονεύει το δικό του ταξίδι στο σπήλαιο ένα χρόνο πριν από τον Τέρνερ, οπότε και δεν αποτελούν έκπληξη οι μουσικοί της υπαινιγμοί στα "Ταραχώδη Τοπία" της.

Το τμήμα του μουσικού μέρους αναπτύσσεται σταδιακά σε μια σφοδρή καταιγίδα  με τα τοξοτά, κρουστά και χάλκινα πνευστά να δημιουργούν απειλητικό σκηνικό, αναταραχή και αγωνία, που καταλήγουν στην οδυνηρή ολοκληρωτική καταστροφή, το ναυάγιο του καραβιού, όπου κυριαρχούν ηχητικοί στροβιλισμοί και απότομα ξεσπάσματα από τα τύμπανα παράλληλα με πένθιμα, γεμάτα μυστήριο μοτίβα εκτελεσμένα από όμποε και αγγλικά κόρνα. Η παρουσία σύντομων κι άλλοτε παρατεταμένων τρέμολι  της πρώτης ενότητας  προοιωνίζουν τη δραματικότητα της σύνθεσης.

J.M.W. Turner: "The Shipwreck" (Eικ. 2)

Ο δεύτερος πίνακας (Εικ. 2) είναι δημιουργία του 1805, φιλοξενείται στην Tate Gallery του Λονδίνου και τιτλοφορείται: "The Shipwreck-Το Ναυάγιο".
Ηχοχρωματικοί συνδυασμοί και ιδιαίτερες αρμονίες απεικονίζουν μουσικά τον άνθρωπο που παλεύει ενάντια στη φύση. Η Θία Μασγκρέιβ επιστρατεύει ευφάνταστους συνδυασμούς οργάνων προκειμένου να πετύχει πιστή απεικόνιση του φυσικού φαινομένου. Πνιχτοί ήχοι από την παλμική δόνηση των χάλκινων προσομοιάζουν με ανεμοθύελλα και σκιαγραφούν το παραδομένο στη δύναμη της φύσης πλεούμενο, στους ανέμους που λυσσομανούν και τα αφρισμένα κύματα που έρχονται να καταβροχθίσουν τα πάντα.... Το μικρό ιστιοφόρο αγωνίζεται να κρατηθεί στην επιφάνεια κάτω από το σκοτεινό ουρανό... Ναύτες και επιβάτες πασχίζουν απεγνωσμένα ενάντια στις ανεξέλεγκτες δυνάμεις της φύσης...Ρολαρίσματα στα τύμπανα παρέχουν απαιτούμενους απειλητικούς ήχους που μιμούνται τη θαλασσοταραχή και τον μανιασμένο άνεμο, που βρυχάται και σφυρίζει.

Πλοία και άνθρωποι -στην εικαστική και μουσική αποτύπωση- μοιάζουν να χάνονται σε μια δίνη φωτός και χρωμάτων-ηχοχρωμάτων.

Καθώς τα πάντα βυθίζονται στο νερό και το πλοίο χάνεται, η μουσική κλυδωνίζεται σ'ένα εκτεταμένο φάσμα δυναμικής, ανάμεσα σε εκκωφαντικά φορτίσιμι έως ανεπαίσθητες σιωπές. 

Η Μασγκρέιβ φαίνεται να γνωρίζει σε βάθος την τέχνη να κατασκευάζει υφές, αναμφίβολα εκπαιδευμένη σ' αυτό από την απαιτητική δασκάλα της, Nάντια Μπουλανζέ. 

J.M.W. Turner: " Dawn After the Wreck" (Eικ. 3)

Το τρίτο τμήμα του μέρους δημιουργεί ρίγη συγκίνησης καθώς παρουσιάζει -σύμφωνα με το εικαστικό της Εικ. 3- την "Αυγή μετά το Ναυάγιο - Dawn After the Wreck" ένα κυνηγόσκυλο μοναχό, που ουρλιάζει σπαρακτικά στην έρημη ακτή ...
Πρόκειται για μια βαθιά οδυνηρή εικόνα απώλειας, μοναξιάς και θλίψης που η συνθέτις αποτυπώνει με ήχους σε έναν θρήνο που εκτελείται από σόλο όμποε, η καντέντσα του οποίου ξεχειλίζει συναισθήματα.
Συνοδευτικά ακούγονται διακριτικά αποσπάσματα από το Γρηγοριανό άσμα "Dies irae".

Thea Musgrave
(Thea Musgrave photos.fb)

"Δραματικά παραστατική" η μουσική της Thea Musgrave μαρτυρά τη σπάνια ικανότητά της να κρατά τον ακροατή και να τον παρασύρει στον πολύπλευρα περιγραφικό μουσικό της κόσμο. Δεν επαινέθηκε τυχαία από τους κριτικούς το συγκεκριμένο έργο της  για τις πλούσιες αρμονίες,  τη μελωδική πολυπλοκότητα, τις εμπνευσμένες μελωδικές ιδέες, την υφολογική, δομική και μορφολογική σαφήνεια, καθώς και για το "Strauss-ιανό" ύφος στην ενορχήστρωση.

Τόσο από την άποψη  ενέργειας και συνδυασμών, όσο και από την άποψη του τρόπου με τον οποίο δημιουργεί ηχητικές εικόνες κι αφηγήσεις, από το χλωμό και αιθέριο ως το απειλητικό και σκοτεινό, η προσέγγιση της Mασγκρέιβ ξαφνιάζει. Κυρίως στα ορχηστρικά έργα της εντυπωσιάζει ο χρωματικός πλούτος της πρωτότυπης ιμπρεσιονιστικής παλέτας της.  Μια σαγηνευτική ορχηστρική μουσική που η ίδια η συνθέτις χαρακτηρίζει "δραματική και αφηρημένη". Το μουσικό ιδίωμά της, προσεκτικά σχεδιασμένο πάντα, δεν παραβλέπει ποτέ τους αρμονικούς στόχους, ακόμα κι όταν στη δομή του περιλαμβάνει στιγμές  εξπρεσιονιστικής έντασης. Όπως στα " Turbulent Landscapes" της, που βασίζονται σε πίνακες του JMW Turner και συντέθηκαν για τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης, τρεις κινήσεις από τα οποία θα ακούσουμε σήμερα. Η Μασγκρέιβ  δημιουργεί μουσική ποιητικής αφήγησης και έντασης, χωρίς να περιορίζεται απλά στην αλληλεπίδραση με τη ζωγραφική.

Thea Musgrave: "Turbulent Landscapes, Mov. II: Το Ναυάγιο"

Staffa, Fingal's Cave

The Shipwreck και

Dawn After the Wreck 

Για τη σύνταξη του κειμένου εκτός από προσωπικές σημειώσεις και εκτιμήσεις, αντλήθηκαν στοιχεία και από: wisemusicclassical και interlude.hk

Φόρος τιμής στον Σιμπέλιους με το "Τραγούδι του Μάγου"...

 

"O Bάιναμόινεν παίζει κάντελε", Robert Wilhelm Ekman

Ο Γιαν ή Ζαν Σιμπέλιους γεννήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου του 1865 στην πόλη Χεμινλίνα της Φινλανδίας. Οι γονείς του είχαν σουηδική καταγωγή και επηρεασμένος από τον γαλλομαθή θείο του, ήθελε να τον φωνάζουν με τη γαλλική εκδοχή του ονόματός του,  Ζαν. Μικρό αγόρι ακόμη ξεκίνησε να μαθαίνει βιολί, με τις επιδόσεις του στη μουσική να είναι ξεχωριστές...

Αρχικά γράφτηκε στη Νομική σχολή, που όμως εγκατέλειψε γρήγορα για να αφοσιωθεί στη μουσική. Μετά το Ελσίνκι οι μουσικές σπουδές του συνεχίστηκαν στο Βερολίνο και στη Βιέννη. Στο Πανεπιστήμιο ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τους μύθους της πατρίδας του και συγκεκριμένα με το εθνικό έπος "Καλεβάλα" το οποίο θα αποτελέσει μόνιμη έμπνευσή του σε όλη την διάρκεια της συνθετικής πορείας του.

"Ο Βάιναμόινεν κουρδίζει το κάντελε",
Johan Zacharias Blackstadius

Το Φινλανδικό έπος "Καλεβάλα", ένα από τα σπουδαιότερα έργα της λογοτεχνίας της χώρας,  που στη γλώσσα τους σημαίνει: "Γη του Κάλεβα" ξετυλίγεται σε 50 runot(έμμετρα ποιήματα) και περίπου 23.000 στίχους. 

Έχει βασικό ήρωά του μια σαμανιστική ύπαρξη, τον Βάιναμόϊνεν.
Πρόκειται για ιερέα και μάγο, που το όνομά του προέρχεται από τη λέξη "vaina" που σημαίνει "βαθύ ποτάμι". 

Σύμφωνα με το μύθο ήταν γιος της παρθένας του Αέρα και συνέβαλε στη δημιουργία του κόσμου με την μαγική δύναμη των τραγουδιών και της μουσικής του.  
Από οστά ενός γιγάντιου κήτους και τα μαλλιά ενός νεαρού κοριτσιού είχε φτιάξει ένα πεντάχορδο μουσικό όργανο με μαγικές ιδιότητες, το κάντελε, που μέχρι σήμερα θεωρείται εθνικό μουσικό όργανο της Φινλανδίας.

"Ο Βάιναμόινεν συγκινεί με τη μουσική του"
Pekka Halonen

Σαν τον μυθικό Ορφέα της ελληνικής αρχαιότητας, ο Βάιναμόϊνεν είχε ένα ασύγκριτο χάρισμα. Παίζοντας κάντελε μάγευε όλα τα έμψυχα και άψυχα όντα της πλάσης και τούς ασκούσε απίστευτη γοητεία.
"Όλοι οι άνθρωποι, όταν τον άκουγαν φορτίζονταν συναισθηματικά, συγκινούνταν, δάκρυζαν και οι καρδιές τους έλιωναν σαν κεράκι".
Ακόμη και ο ίδιος ο Βάιναμόϊνεν έκλαιγε κάποιες φορές σαγηνευμένος από την γλυκύτητα της μουσικής του.

Ο μύθος λέει ότι κάποτε που έπαιζε στην ακροθαλασσιά συγκινήθηκε τόσο, που άρχισε να κλαίει γοερά. Τα δάκρυά του "μεγαλύτερα κι από βατόμουρα" έτρεχαν ακατάπαυστα και βυθίζονταν στα καθαρά νερά της καταγάλανης θάλασσας. Τότε, ένα γλαροπούλι που άκουγε το τραγούδι του κι αυτό, πεταρίζοντας από ευφορία βούτηξε για να ανασύρει τα δάκρυά του, που είχαν μεταμορφωθεί σε αστραφτερά μαργαριτάρια...

Σε αυτό το επεισόδιο από την Καλεβάλα βασίζεται η μουσική έμπνευση της αμερικανοσκοτσέζας συνθέτιδας, Thea Musgrave με τίτλο: "The  Song of the Enchanter -Το Τραγούδι του Μάγου".

Πρόκειται για μικρής διάρκειας σύνθεση, που γράφτηκε το 1990, μετά από ανάθεση της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Ελσίνκι στη δημιουργό, προς τιμήν της 125ης επετείου από τη γέννηση του Γιαν Σιμπέλιους.

Thea Musgrave
(musicweb)

Η γεννημένη στο Εδιμβούργο συνθέτις και μαθήτρια των Νάντιας Μπουλανζέ και Άαρον Κόπλαντ με την "παραστατική"  μουσική της μαρτυρά τη σπάνια ικανότητά της να παρασύρει τον ακροατή στον πολύπλευρα περιγραφικό μουσικό της κόσμο.

Δεν επαινέθηκε τυχαία από τους κριτικούς για τις πλούσιες αρμονίες, τις εμπνευσμένες μελωδικές ιδέες, την υφολογική, δομική και μορφολογική σαφήνεια, καθώς και για το "Strauss-ιανό" ύφος της στην ενορχήστρωση.

Δεν χρειάζεται να έχει κανείς έμπειρο αυτί για να διακρίνει κατά την ακρόαση, τις λεπτές ηχοχρωματικά μουσικές φράσεις της Μασγκρέιβ. Να διακρίνει τα μοτίβα που πλάθουν τη σαγηνευτική ατμόσφαιρα, που δημιουργεί η γλυκύτητα της μουσικής του Βάιναμόινεν, του εφάμιλλου των θεών μάγου, εκτελεστή μελωδιών που ηχούν ως υπέρτατα μυστήρια...

Το "Τραγούδι του μάγου - Αφιέρωμα στον Σιμπέλιους" είναι ορχηστρική μουσική απαράμιλλης ομορφιάς και ποιητικότητας, που εντυπωσιάζει με το χρωματικό πλούτο της, ενώ εκπλήσσει η πρωτοτυπία της ιμπρεσιονιστικής παλέτας της δημιουργού. Μια μινιατουρίστικη σύνθεση που μάς θυμίζε4ι τη σπουδαία άποψη του Σιμππέλιους για την τέχνη που υπηρέτησε με τόση αφοσίωση: "Η μουσική ξεκινά εκεί που τελειώνουν οι δυνατότητες της γλώσσας. Γι' αυτό γράφω μουσική..."

Το ακούμε από την Helsinki Philharmonic Orchestra, που έκανε και την ανάθεση του έργου.

Thea Musgrave: " Hommage à Sibelius - Song of the Enchanter"

Η Καμίλ κι ο θρύλος της ινδής Σακούνταλα ...

 

Camille Claudel: "Sakuntala" ή "Vertumnus et Pomona"

H Kλοντέλ εργαζόμενη
πάνω στο γλυπτό "Σακουντάλα"

"Η Καμίλλη περιμένει. Έκθεση των Ηλυσίων Πεδίων, 1888. Δεν αντέχει άλλο να περιμένει τα αποτελέσματα. Πηγαινοέρχεται. Περνάει μπροστά από την Έκθεση, απομακρύνεται, ξαναγυρίζει. Μέρες ολόκληρες δουλεύει συνέχεια. Εξαντλήθηκε. Δούλεψε και ξαναδούλεψε το ζευγάρι, δεκάδες φορές...[...]

Περπατάει, ζεσταίνεται, βλέπει από μακριά τον κόσμο.[...].

Θα'χουν κολλήσει τη μύτη τους πάνω στο ζευγάρι...Θα' θελε να τούς φωνάξει:

"Εδώ πρόκειται για την ψυχή μου, ό,τι πιο ιερό έχω!

Ακούστε, κύριοι: αυτές είναι ώρες δουλειάς, ώρες αναζήτησης, ώρες που η ψυχή μου φλέγεται!"

[...]

Θυμάται εκεί τη βραδιά με τον Ροντέν...[...] Εκείνος κρέμεται πάνω της με βλέμμα ικετευτικό, απελπισμένο.

Ένας άντρας στα γόνατα, παρατημένος, ένα πρόσωπο κατεστραμμένο. [...]

Αισθάνεται αμέσως την επιθυμία να καταπιαστεί με τη γλυπτική, να φτιάξει επιτέλους το ζευγάρι της. Πίνει τον καφέ της και ψάχνει τους ινδικούς θρύλους.

Να, ο θρύλος Σακούνταλα, ο βασιλιάς που ψάχνει σαν τρελός να ξαναβρεί τη χαμένη πολυαγαπημένη του, ανακτώντας τη μνήμη του σ' ένα λεπτό αιωνιότητας...

[...]

Τρυπώνει στην Έκθεση. Ακούει: "Σακούνταλα. Γύψος. Γλύπτης: Δεσποινίς Καμίλλη Κλοντέλ. Έπαινος"

(Ανν Ντελμπέ: "Μια Γυναίκα-Καμίλλη Κλοντέλ", εκδ. Εστία, μτφ.Σρουμπούλη Αγνή, σελ. 189-193)

H Κλοντέλ -όπως θα καταλάβατε- διοχέτευσε το δικό της πάθος για τον Ωγκίστ Ροντέν στο γλυπτό "Shakuntala", που φιλοτέχνησε σε διάφορες εκδοχές, από γύψο, χαλκό, αλλά και μάρμαρο.

Ο γονατιστός άντρας με διάχυτο τον πόθο και την αδημονία αγκαλιάζει τη γυναίκα που γέρνει προς το μέρος του. Η ταλαντούχα γλύπτρια εμφυσά πνοή στο έργο της, καθώς η έμπνευση έρχεται από τη φλογερή στιγμή: της επανένωσης της Σακούνταλα με το σύζυγό της μετά από τον μακροχρόνιο χωρισμό τους... 

Ο αδερφός της Καμίλ, Πωλ, θεωρούσε ύψιστης καλλιτεχνικής σύλληψης και δημιουργίας το γλυπτό αυτό επισημαίνοντας πως: 

"απεικονίζει την ιερότητα της σμίξης δυο ψυχών. Και οι δυο βουβοί. Η γυναίκα με κρεμασμένο το ένα χέρι -σαν κλαδί σπασμένο- υποκύπτει στη βαρύτητα-αγάπη. Το άλλο τοποθετημένο στο στήθος.
Ο άντρας την αγκαλιάζει με λαχτάρα προστατεύοντας αυτή την καρδιά, το υπέρτατο καταφύγιο αγνότητας. Είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς κάτι πιο φλογερό και συνάμα σεμνό κι αμόλυντο..."

Η μαρμάρινη εκδοχή ολοκληρώθηκε το 1905 και έχει τον υπότιλο: "Vertumnus et Pomona"

Αναπαράσταση σκηνής από το θρύλο σε ταπισερί
από τον Ούγγρο Sandor Nagy
(pinterest)

Ο θρύλος της ινδής Σακούνταλα με θέμα εμπνευσμένο από τον αρχαίο επικό κύκλο της Μαχαμπαράτα, πλην της Κλοντέλ έδωσε ώθηση και σε αρκετούς μουσουργούς. Όλοι, έχουν στηριχτεί στην μυθιστορηματική αφήγηση του ινδού ποιητή, Καλιντάσα.

"Ο Καλιντάσα σε έμπνευση"

W. Douglas

Πρόκειται για το σπουδαιότερο και ωριμότερο έργο του, γραμμένο στα σανσκριτικά, ένα ρομαντικού χαρακτήρα δράμα σε πέντε πράξεις. 

Κατά τον Γκαίτε, αυτό το έργο του "Σαίξπηρ της Ινδίας", όπως χαρακτηρίζεται ο Καλιντάσα, είναι "το τελειότερο επίτευγμα της κλασικής ινδικής λογοτεχνίας όλων των εποχών".  Τα ένθερμα λόγια του Γκαίτε για το επικό αριστούργημα μαρτυρά τον ανυπέρβλητο θαυμασμό του: "Η Σακούνταλα παντρεύτηκε την άνοιξη της νιότης με τους καρπούς που επιφέρει η δύση της", ενώ ο Ραμπουντανάθ Ταγκόρ συμπλήρωσε: "η Σακούνταλα εκφράζει την ανύψωση της αγάπης από το επίπεδο της παρερχόμενης φυσικής ομορφιάς στης σφαίρα της αιώνιας ομορφιάς των εσωτερικών αξιών".

Ο Καλιντάσα στις γεμάτες ρομαντισμό αράδες του ξεδιπλώνει την ιστορία της Σακούνταλα, που βρέθηκε μωρό στο δάσος δίπλα σε πουλιά. Μετά από χρόνια γνώρισε το βασιλιά Ντουσμαντά, που είχε βγεί σε κυνήγι ελαφιών. Ερωτεύτηκαν και παντρεύτηκαν. Όμως ο Ντουσμαντά την εγκατέλειψε υπό την επιρροή της κατάρας του δυσαρεστημένου Μάγου. Η γυναίκα κατέφυγε στις ερημιές, όπου και ανέθρεψε το γιο τους, καρπό του έρωτά τους. Πολύ αργότερα η κατάρα υπερνικιέται και ο βασιλιάς τελικά ξανασμίγει με τη γυναίκα του στον ουρανό...

1. Δεδομένης της εξαιρετική πλοκής του δράματος του Καλιντάσα, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο έμπειρος Αντόνιο Σαλιέρι ενθάρρυνε το μαθητή του, Φραντς Σούμπερτ να γράψει τη δική του εκδοχή πάνω στο ινδουιστικό θέμα. Έτσι,  το 1820 ο νεαρός Βιεννέζος συνθέτει την όπερα "Sakontala", η οποία όμως έμεινε ημιτελής.
Δομημένη σε τρεις Πράξεις, σώζονται μόνο θραύσματα. Το μόνο, ολοκληρωμένο από τον συνθέτη, μέρος είναι το τελικό χορωδιακό της 1ης Πράξης: "Sieg deinen Fahnen, König"(28:48). Ένας από τους συνθέτες, που εργάστηκαν στη συμπλήρωση και αναπροσαρμογή της όπερας του Σούμπερτ είναι κι ο Δανός, Karl Aage Rasmussen.

F. Schubert: "Sakontala"

2. Μία από τις γοητευτικότερες ουβερτούρες πάνω στο θρύλο της Σακούνταλα γράφτηκε από τον Ουγγροαυστριακό συνθέτη Karl Goldmark το 1865. Μια σύνθεση, που οι μουσικολόγοι χαρακτηρίζουν την πιο εντυπωσιακή έκφραση του ταλέντου του συνθέτη στην ορχηστρική μουσική. Με παραμυθική αύρα και με μικρές, μελαγχολικές ή ταραγμένες  φράσεις να υποδεικνύουν  τη διάθεση των ηρώων της ιστορίας, ο Γκόλντμαρκ αναδεικνύει έντονα τα ρομαντικά στοιχεία της μουσικής του, που μαρτυρούν επιρροές από Σούμαν, αλλά και Μπραμς...

Karl Goldmark:  "Sakuntala Overture, Op. 13":

3. Εκτός από τη μουσική, ο ιταλός συνθέτης Φράνκο Αλφάνο έγραψε και το λιμπρέτο, βασισμένο στο δράμα του Καλιντάσα για την ομώνυμη τρίπρακτη όπερά του: "Sakuntala", που θεωρείται το σπουδαιότερο έργο του.

Έκανε πρεμιέρα το 1921 με κοινό και κριτικούς να το υποδέχονται με ενθουσιασμό, όμως κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου η παρτιτούρα καταστράφηκε, αναγκάζοντας το δημιουργό της σε αναπροσαρμογή και με νέο τίτλο:  "Ο θρύλος της Σακούνταλα". H παρτιτούρα του Aλφάνο απηχεί μουσικά ιδιώματα από τη σύγχρονη γαλλική μουσική, ιδιαίτερα Ντεμπισιανές και Ραβελικές αποχρώσεις.

Aπολαμβάνουμε την σύντομη πλην ονειρική Ουβερτούρα και την 1η Πράξη της όπερας:

4. Tην ίδια περίπου περίοδο με τον Αλφάνο παρουσιάζεται στη Ρωσία και το μπαλέτο "Shakuntala", έμπνευση του σούφι ποιητή, μουσικολόγου και φιλοσόφου, Hazrat Inayat Khan, από το νέο θέατρο του Alexander Tairov. Ο δάσκαλος Χαν χώρισε την εργασία του σε 4 μέρη που αντιστοιχούσαν στα τέσσερα στάδια στοχαστικής μελέτης βασισμένης στο θρύλο. Ο σκηνοθέτης Ταϊρόφ προσδοκούσε να στήσει ένα θέαμα πολλαπλών τεχνών. Έτσι, τον έλκυσε η ιδέα του Χαν για μια "ουράνια" μπαλετική παράσταση, όπου δεν θα ακολουθεί την κλασική χορευτική φόρμα, αλλά θα έχει πυρήνα δραματικές κινήσεις με μυστικιστική αίσθηση.

Το ακούμε στη διασκευή του για κουαρτέτο εγχόρδων.

Hazrat Inayat Khan: "Shakuntala":

5. Φαίνεται πως ο Δανός ποιητής και ζωγράφος  της Αποικίας του Σκάγκεν, Χόλγκερ Ντράχμαν παρακολουθώντας μια παράσταση του έργου του Καλιντάσα στο Μόναχο, εντυπωσιάστηκε τόσο από τους παραλληλισμούς μεταξύ των δικών του κατεστραμμένων γάμου και σχέσεων και αυτού της Σακούνταλα, που έγραψε το ομώνυμο ποίημα:

"Απ'τη λαχτάρα να κοιμηθώ δεν μπορούσα.

Με χάιδεψε στο πρόσωπο ένα ευωδιαστό αεράκι

που έμπαινε απ' το παράθυρό μου

σαν μυρωδάτο ποτάμι.

Άκουσα τους ψηλούς φοίνικες

να συρίζουν αχνά μια γλυκιά μουσική

Ψίθυρους απ'όπου πέρασες, απ'όπου περπάτησες:

Σακούνταλα, Σακούνταλα."

Δυο είναι οι περισσότερο γνωστές μελοποιήσεις του ποιήματος: του Christian Sinding και του Fr. Delius

Ι) Christian Sinding: "Sakuntala"

Από καλλιτεχνική οικογένεια ο νορβηγός συνθέτης, αδελφός του ζωγράφου Otto και του γλύπτη Stephan Sinding, διακοσμεί ένα μεγάλο μέρος της συνοδείας με αιθέρια αρπέζ, αντανακλάσεις του θροΐσματος, των ψιθύρων και της ερωτικής νοσταλγίας!
Κυματισμός από έξαρση συναισθήματος, παραλήρημα και μουσικό μουρμουρητό...

II)  Fr. Delius: "Sakuntala" :

Ο Φρέντερικ Ντήλιους έδειξε από μικρός τα μουσικά του χαρίσματα. Παρότι οι γονείς του αντιτάχθηκαν στο όνειρο του γιου τους να ασχοληθεί με τη μουσική, εκείνος πεισματικά ξεκίνησε σπουδές στο Ωδείο της Λειψίας, όπου γνωρίστηκε με τον Έντβαρντ Γκριγκ με τον οποίο συνδέθηκε με μια βαθιά φιλία, που κράτησε ως το τέλος της ζωής τους.
O  Γκριγκ χαρακτήριζε τον Ντήλιους : "ποιητή και ονειροπόλο". Δεν είχε άδικο, καθώς ακόμα κι ένας αδαής διακρίνει στις μελωδίες του χαρακτήρα μυστικιστικό, αριστοτεχνικό πλάσιμο μυστηριακής ατμόσφαιρας και λεπτής γοητείας, όπως ακριβώς και στην δική του "Σακούνταλα", συμβαίνει.

6. Τέλος, το 2012, ο αμερικανός συνθέτης, Jake Heggie επιλέγει να συμπεριλάβει το συγκεκριμένο γλυπτό της Κλοντέλ ως μέρος του Κύκλου τραγουδιών που συνέθεσε για μέτζο-σοπράνο και κουαρτέτο εγχόρδων βασισμένα στη ζωή και το έργο της Γαλλίδας γλύπτριας. Η σύνθεση που τιτλοφορείται "Camille Claudel: Into the fire" έγινε κατόπιν παραγγελίας από την San Francisco Performances, με τη διάσημη μεσόφωνο, Joyce DiDonato να αναλαμβάνει το απαιτητικότατο σολιστικό μέρος.

Jake Heggie: "Camille Claudel: Into the Fire: No. 3. Shakuntala"

Η προικισμένη γαλλίδα γλύπτρια, Καμίλ Κλοντέλ που έσβησε μέσα στη μοναξιά και την υπαρξιακή απορία, είχε ένα μοναδικά δημιουργικό μυαλό.
Γεννήθηκε σαν σήμερα, 8 Δεκέμβρη του 1864, επέτειος που έδωσε την αφορμή γι' αυτό το κείμενο-αναφορά στο αριστουργηματικό γλυπτό της-έμπνευση από την ινδική μυθολογία...